воскресенье, 13 августа 2017 г.

ვახუშტი - დას. საქართველოს გეოგრაფია და ისტორია (687-1744 წლ.)

დასავლეთ საქართველოს კუთხეთა გეოგრაფიული აღწერა
სახელისათვის
ქვეყანისა ამის სახელნი არიან საერთოდ სამი: პირველად ეგრისი, მეორედ აფხაზეთი, მესამედ იმერეთი. რამეთუ ეგრისი ეწოდების ეგროსის გამო, ძისა თარგამოსისა, რომელსა ძმათა შორის თვისთა ხვდა წილად ქვეყანა ესე, და იწოდებოდა სახელითა ამით, ვიდრე ხოსროვანთ გარდავლინებამდე. ხოლო აფხაზეთი - ლევანის გამო, რომელი, შემდგომად პირველის ლეონისა, მეორე ლევან ერისთაობდა აფხაზეთს ქრისტესსა ̃პე (785), ქართულსა ე (5)̃. ესე ლეონ, შემდგომად ხოსროვანთ გარდაცვალებისა, გამეფდა და დაიპყრა სრულიად ეგრისი, და ამან უწოდა აფხაზეთი სამეფოსა თვისსა, და მოიღო საერისთაოსა თვისისა სახელი ეგრისსა ზედა. ბაგრატიონთა რაჟამს დაიპყრეს სრულიად აფხაზეთი და ყოველი საქართველო, უწოდეს ქართლს ამერეთი და აფხაზეთს იმერეთი, ანუ იმერნი და ამერნი, უმეტესად შეერთებისათვის, და აწცა საზოგადოდ უწოდებენ იმერეთსა. ხოლო ესე აფხაზეთი ანუ იმერეთი განიყოფების ადგილებად, და ეს განყოფით ადგილებთა სახელები დავსწეროთ თვის-თვისთა რიგთა ზედა. მაგრამ ოსმალნი და სპარსნი საყოველთაოდ ამ ქვეყანას უწოდებენ ბაშიაჩუკს, რომელ არს თავახდილი, უქუდობისათვის, რომელთა ჰბურავთ მცირე რაიმე ნაჭრისაგან ლართა, ვითარცა მდებარედ თავსა ზედა.
ხოლო სიგრძე ქვეყანისა ამისი არს ლიხის მთის თხემიდამ შავს ზღვამდე, და მერმე კიდევ ეგრისის მდინარიდამ ვიდრე ზღვამდე. ხოლო განი ჭოროხის მდინარიდამ ალანის კავკასამდენ და, ლიხის მთის კერძოდ, ფერსათის მთის თხემიდამ რაჭა-სუანეთის კავკასის მთის თხემამდე. და მზღვრის ქვეყანასა ამას: სამხრით ღადოს მთა ანუ ფერსათი; ჩრდილოთ კავკასიის მთა, და მდებარებს ორთა ამათ მთათა შორის, დასავლით უმდებარებს შავი ზღვა; აღმოსავლით მთა მცირე ლიხისა. ხოლო მთა ლიხისა მდებარებს ჩრდილოდამ სამხრით, კავკასიდამ ღადომდე, და არს ტყიან-ნადირიან-ფრინვლიანი, და გასდიან მდინარენი, ამიერ - ყვირილა, ძირულა, და ჩხერიმელა, იმიერ - ფაწა, ოთხი ფრონენი და შოლა, და არს ქვეყანა ესე ფრიად ტყიანი, რამეთუ იშვია არს ველნი, თუ არ ადგილ-ადგილს მცირენი, გარდა სახვნელთაგან არამედ ტყენი ადგილ-ადგილ ხილიან-ვენახიანი, ჰავითა კეთილ-მშვენი, ოღონდ ტყის გამო ზაფხულს იმყოფის სიცხე, ვინაითგან ძნიად იძვრის ქარნი, და არა გაუძლისი სიცხე, გარდა ადგილთა რომელთამე. ზამთარი თბილი, რამეთუ ვერ ოდეს განჰყინავს მდინარეთა, ვერცა გუბესა, რომელსა ზედა შედგეს უტყვი ანუ მეტყველი. არამედ თოვლი დიდი, რომლისა სიმაღლე ოდესმე მხარი და უმეტესიცა. თვალთა ქვეშე მშვენიერება ეგოდენ არა მჩენარობს ტყის გამო, გარდა ადგილ-ადგილთა, რამეთუ, უკეთუ დახედო მაღლის მთიდამ, იხილავ სრულიადს იმერეთს ტყედ და არასადა შენობასა.
მარცვალთათვის
ხოლო მარცვალნი, რომელნიცა დავსწერენით, ყოველნი ნაყოფიერებენ ფრიად, გარნა ბრინჯ-ბამბას სთესენ იშვიათ და ეგრეთვე ხორბალსა და ქრთილსა, და ღომსა ფრიად მრავლად და გამოიზრდებიანცა მით. და სხვათა მარცვალთა სიმრავლენი იმყოფიან, რამეთუ ერთი მხოლოდ მუშაკად მოქმედი კაცი, მხოლოდ წალდთოხისა მქონებელი, დასახლდების, მოიყვანს საზრდელსა ჯალაბთასა და გარდაიხდის ბეგარასაცა.
აბრეშუმს აკეთებენ და ქსოენ ლარს არა დიდფასსა, უოქრომკედოსა, და ხმარობენ სხვებრცა. ეგრეთვე ბამბასა და კანაფთაგან - ტილოსა, არამედ სხვათა ქვეყანათაგანი უმჯობესნი არიან.
ხის ნაყოფთა და პირუტყვთათვის
წალკოტნი არა არიან აქა, არამედ ვენახის კიდურთა ზედა ხილნი მრავალნი ამისთვის, რამეთუ ტყეთა შინა მრავლობს ყოველნი. აქა არს ხურმა, წაბლი და ვაშლ-ატამი ქართლზედ მეტი, და სხვანი, რომელნი აღვსწერეთ, მრავლად. ეგრეთვე მტილოვანნი ყოველნივე, რამეთუ მელსაპეპონი და პუნპულა უმუშაკოდ ნაყოფიერებენ. სავარდე არა უწყიან, არამედ ველთა და ტყეთა შროშანნი ვარდითურთ აურაცხელნი და ფშონი. სოკონი მრავალნი სხვადასხვანი, გარნა ნიყვი არს, რომელი აღმოხდების სპეტაკის ბუდით, მერმე გასქდების, და არს სოკო ნარინჯი მას შინა, ფრიად გემოიანი. პირუტყვნი, გარდა აქლემისა, არიან ყოველნი, და არა ეგდენ მრავალ, ვითარცა სხვათა საქართველოთა შინა. გარნა ცხვარნი უდუმონი და კუდიანნი, მარადის მშობელნი ტყებთა, და ოდესმე სამ-ოთხთა, და არცა ჰყავთ არვედ. არამედ ძროხა, კამბეჩი მროწლედ, ცხენი ჯოგად, რამეთუ არა უხმთ თივა, ვინაითგან ზამთარცა მძოვრად არიან, გარდა არგვეთისა და რაჭა-ლეჩხუმისა. ნადირნი ყოველნი, რომელნი აღვსწერეთ, ფრიად მრავალ არიან გარდა ქურციკისა და აფთრისა. ფრინველნი - წერო, ბატი, სავათი, ლაკლაკი, კაკაბი, დურაჯი, ასკატა, სვავი, ხოლო ყაჯირი არა არს აქა, და სხვანი ყოველნი მრავალნი; არამედ სირნი, ჩიტნი და ტრედნი ესეოდენ, რომელ იპყრობს კაცი ერთი წამოსაკრავის ბადით ფ ერთგზის, და სხვითა მახეებითა - სირთა და ჩიტთა, და სძეს ბეგრათ გლეხთა ტ (300), უ (400) და უფროსნიცა.
თევზთათვის
მდინარენი არა მრავალნი, არცა ეგოდენ დიდ, არცა თევზთა სიმრავლე მათ შინა, თუმცა რიონსა შინა საკურდღლიამდე იპყრობენ ზუთხსა მაისსა, ივნისსა და ივლისსა შინა და, გარდა ამ თვეთაგან კიდე, არა. სხვანი თევზნი არიან: ლოქო, გოჭა, ბოლო-წითელი, კობრი, მწერი, და წვრილნი თევზნი, და კალმახნი მრავალნი. ხოლო ზღვის კიდეთა შინა იპყრობიან ანდაკია და სხვანიცა. არამედ კირჩხიბი ყოველგან მრავალნი და ფრიად გემოიანნი.
მწერთა და მძრომთათვის
მწერნი მრავალნი და გაუძლებნი, არამედ ფუტკარი სარგებლობს ფრიად თაფლთა და ცვილთა სიმრავლითა; და თაფლი კეთილი, რამეთუ ზოგიერთ ადგილთა სპეტაკი და შეყინული, სისქით ვითარცა შაქარი, რომელსა უწოდებენ კიპრუჭსა. მძრომნი და გველნი მრავალნი, მაგრამ გველი უწყინარი და უვნო.
კაცთათვის
ხოლო კაცნი და ქალნი, ვითარცა ვსთქვით, ეგრეთცა იუწყე, გარნა უმშვენიერესადცა და უუჰაეროვნესადცა, ვინაითგან გლეხთაცა შვილნი მიგვანან წარჩინებულთა შვილთა. სუფთანი, სამოსელთ გამწყსონი; ეგრეთვე ცხენთა, და იარაღთა, და საჭურველთა; ცქვიტნი, კისკასნი, ენატკბილნი, მსუბუქნი, ფიცხნი, ბრძოლასა შემმართებელნი და ძლიერნი, და არა სულგრძელნი მას შინა და სხვათა შინაცა, უხვნი და მომხვეჭნი, დღეისის მძიებელნი, ხვალისის არა გამომკითხველნი, მომღერალ-მგალობელნი და მწიგნობარნი წარჩინებულნი, და უმეტესნი კეთილხმოვანნი და სხვათა და სხვათა შემძინებელნი. სარწმუნოებითა და ენით არიან ქართველთა თანა აღმსაარებელნი, არამედ უცქვიტესად მოუბარნი. გარნა უზისთ კათალიკოზი თვისი, და არა საჩინოდ უწყებული ცხორებიდამ, თუ როდეს განთავისუფლდა. მწერალი იტყვის ცხორებისაგანვე: ოდეს განდგა ლეონ და იწოდა აფხაზთა მეფედ, მაშინ მოუძლურებულ იყვნენ ბერძენნიცა; და ამ ლევანის მიერ, ანუ შემდგომთა მისთაგან, განთავისუფლდა თხოვნითა ბერძენთაგანვე, ვინაითგან სახელიცა მისი ესრეთვე წარმოაჩინებს, რამეთუ უწოდებენ კათალიკოზსა აფხაზეთისასა, და არა ეგრისისა და იმერეთისასა. ხოლო სხვანი ზნენი იმერთა დავიდუმეთ, ვინაითგან შემთხვევით არიან და არა მტკიცითა ანაგებითა.
ქვეყნის აღწერისათვის
ხოლო აწ ვიწყებთ წერად მთათა, ველთა, ტყეთა და მდინარეთა. არამედ ამ ჟამად, ვინაითგან უწოდებენ ცხენისწყალს-ზევითს იმერეთს, აღმოსავლეთის კერძსა, ვიდრე ლიხის მთამდე, პირველად დავსწერთ ამას. და განიყოფის ესე იმერეთი: ვაკედ, ფერსათის კერძოდ, არგვეთად, ოკრიბად, რაჭად და ლეჩხუმად.
რიონის მდინარისათვის
აქა ვინაითგან უდიდესი ყოველთა მდინარეთა არს რიონი, და ამას მიერთვიან ყოველნი მდინარენი იმერეთისანი, პირველად ვიწყებთ ამას და მერმე მას შინა შემდინარეთა, ცხენის წყლის შესართავიდამ, ვიდრე გლოლა-ღებამდე.
ესე რიონი გამოსდის სუანთა, დიგორისა, ბასიანისა და რაჭის საშორისსა კავკასსა, და დის ესე რიონი: კავკასიდამ გლოლის-წყლისამდე აღმოსავლეთს-სამხრეთს შუა; გლოლის-წყლიდამ უწერამდე დასავლეთს-სამხრეთს შუა; უწერიდამ ხომლის კლდემდე აღმოსავლეთიდამ დასავლეთად, მცირედ ჩრდილოს კერძ მიწეულად; ხომლის კლდიდამ ყვირილის შესართავამდე ჩრდილოეთიდამ სამხრეთად; ყვირილის შესართავიდამ აღმოსავლეთიდამ დასავლეთად, მიწეულად ჩრდილოს კერძოდ, და მიერთვის ფოთს ზღვასა; და გამოვლის რაჭას, ლეჩხუმს, ოკრიბას, ვაკესა და სალომინაო-საჩინოს შუა, და განჰყოფს ოდიშსა და გურიას; და სიგრძე აქვს კავკასიიდამ ზღვამდე, ესრეთ გრეხის დინებითა.
ხოლო სიგრძე იმერეთისა არს ლიხის მთის თხემიდამ უნაგირამდე ძველად, და აწ ქართლის საზღვრიდამ, რომელი აღვსწერეთ, ცხენისწყლამდე, და განი ფერსათის მთის თხემიდამ რაჭა-ლეჩხუმსა და სუანეთს შორის კავკასის თხემადმდე.
ხოლო სახელი მოიგო მდინარემან რიონმან დაბის რიონის გამო, ანუ ონისაგან - „რაი ონი“, - ანუ ჩქარად დინებისაგან - „რიონ“ იგი ჩქარა დინებამან, მაგრამ ბერძენნი უწოდებენ ფასონს. და მოდის სათავიდამ ქუთაის-კახნიაურამდე ფრიად ჩქარად და მსწრაფლად. არცა არს თევზი მას შინა, არცა ფონი, ორ-სამთა ადგილთაგან კიდე. ხოლო კახნიაურს ქვეით დამდორდების, და ბაჟს ქვეით ფრიად მდორე და განიერი ზღვადმდე და უფროს ცხენის წყალს ქვევით განვრცელებული, რამეთუ ვლენან ნავებითა ზღვიდამ ბაჟამდე, და იპყრობენ აქამდე ზუთხსაცა ჟამად.
ცხენისწყლისათვის
ხოლო ამას რიონს მოერთვის ჩრდილოდამ აბაშა-ტეხურის მდინარე, უნაგირას მთის ზევით, ისულეთს. ამას ზევით რიონს, ტყვირში მოერთვის ჩრდილოეთიდამვე ცხენისწყალი. ეს გამოსდის ლეჩხუმისა და სუანეთის შორისს კავკასსა და მოდის აღმოსავლეთს-ჩრდილოს შუადამ სამხრეთს-დასავლეთს შუა. მდინარისა ამის სახელი არს პირველ მდინარე თაკვერისა, ხოლო ოდეს მოაშთო ცხენნი ანაკოფიიდამ უკმოქცეულის ყრუს სპათა ჲ ჩ, ამისთვის უწოდეს ცხენისწყალი. არამედ წყალი ესე, ვინაითგან არა უტევებს ხიდსა ქვისასა და ხისასა, ამისთვის შესწვნენ ვაზისაგან და გააბმენ ამიერ კიდით იმიერამდე, და გაუბმენ ვაზისაგანვე სახელურებსა აქეთ და იქით, და ვლენან ქვეითნი მას ზედა, და ექანების მკიდარებისაგან ფრიად ხიდი იგი, გარნა უწყიან ოდიშსა შინა ხშირად ხიდი ესე, და უწოდებენ ბონდსა.
ლეჩხუმისათვის
ხოლო ისულეთიდამ ხაზი ცხენისწყლის კიდისა, ვიდრე გორდამდე, არს დასავლის მხარე ოდიშისა, და აღმოსავლეთის კერძო - იმერეთისა. ხოლო გორდიდამ ვიდრე კავკასამდე არს ხეობა ლეჩხუმისა, რომელსა უწოდებენ თაკვერად. არამედ მოიგო სახელი ესე გარემოსთა მთათაგან, კვერსავით მდებარისა - იხილე ესე მთა კვერი, - ანუ ციხისაგან ფრიად მაგრისა იქვე თაკვერისა. ხოლო ლეჩხუმი ეწოდა ხომლის კლდის გამო - ესე არს ლეჩხუმი. ლეჩხუმსა და რაჭას განჰყოფს: გველის თავის მცირე მთა აღმოსავლიდამ; ჩრდილოთ მთა კავკასი, ლეჩხუმსა და სუანეთს შორისი; დასავლით მთა კავკასივე და კავკასიდამ ჩამოსული სამხრეთად მთა გორდამდე; სამხრით რიონი და მთა ხომლის კლდიდამ წარსრული დასავლეთად გორდამდე, ამასა და ოკრიბას შორისი. ხოლო ამ ცხენისწყალს მოერთვის, გორდს ზევით, ჩრდილოდამ, კავკასის გამომდინარე ხევი, და ამ ხევზედ არს ციხე თაკვერი, მაღალს კლდესა ზედა დიდშენი და ფრიად მაგარი. ამ ხევს ზევით მოერთვის ცხენისწყალს სხვა ხევი აღმოსავლიდამ; გამოსდის ამასა და ლეჩხუმს შორის მთას, ამ ხევზედ არს ციხე ორბეთისა, კლდესა ზედა შენი, ფრიად მაგარი. ამ ხევს ზეით, ლეჩხუმის საშუალს, ცხენისწყლის კიდეზედ არს ციხე კლდესა ზედა შენი, დეხვირი, თავი თაკვერისა, რამეთუ რომელსა უპყრავს იგი, მორჩილებასა მისსა შინა არიან სრულიად. ამის სამხრით და ცხენისწყლის აღმოსავლით არს ცაგერს ეკლესია დიდშენი, გუმბათიანი. ზის ეპისკოპოზი, მწყემსი ლეჩხუმისა და სუანეთისა. ამას ზევით არს მონასტერი, წოდებული მაქსიმე აღმსაარებელისა, და იქ არს მაქსიმე აღმსარებელი დაფლული. არს მშვენიერ-შენი, კეთილს ადგილს და აწ ხუცის ამარად. მას ზევით, ცხენისწყალზედ, არს კავკასის ძირს მურის ციხე, არვისგან შემუსრვილ-აღებული. იქიდამ გარდავალს სუანეთს გზა.
ხოლო ამის აღმოსავლით, მთას იქით, არს ხეობა სხვა ლეჩხუმისა, რომლისა წყალი გამოსდის მასვე კავკასის მთასა და მოდის ეგრეთვე, ვითარცა ცხენისწყალი, და მიერთვის ხომლის კლდესთან რიონს ჩრდილოდამ. ამ ხევს მოერთვიან ამიერ-იმიერიდამ ხევნი, და არს შენობიან-დაბნებიანი. ამ ხევის აღმოსავლით არს, მთას იქით, ჭყვისი, მინდორსა კლდე ამოსულსა ზედა, ციხე დიდშენი, მაგარი. ამ ჭყვისის სამხრით, რიონზედ, არპანს, ძევს ხიდი, და ამ ხიდს ზევით და ჭყვისის აღმოსავლით კავკასის მთიდამ, ტოლის დასავლეთად, ჩამოვალს მთა მცირე სამხრეთისაკენ რიონამდე, და ესე არს გველისთავად წოდებული. ამ მთის აღმოსავლეთის კერძო არს რაჭა და დასავლის კერძო ლეჩხუმი. არამედ თუმცა არს ლეჩხუმი მთის ადგილად თქმული, გარნა არს ვენახიანი, ხილიანი, მოვალს ყოველნი მარცვალნი, გარდა ბრინჯ-ბამბისა, გარნა სივიწროვისა და კლდიანობისათვის არა ეგოდენი სიმრავლით. მოსახლენი არიან აზნაურნი და გლეხნი, რამეთუ არა არს მოსახლე, რომელსა არა ედგას კოშკი ქვიტკირისა და შენობანი ყოველნივე ქვიტკირისანი. და არს მთითა და კლდითა ფრიად მაგარი, და კაცნი იქებურნი მბრძოლნი და შემმართებელნი, ჰაეროვანნი, ტანოვანნი, მხნენი და მორჩილნი უფალთა თვისთა, არამედ ბრიყვნი უზნეონი და უწყალონი. პირუტყვნი, გარდა აქლემისა და ვირისა, არიან ყოველნი და არა ეგოდენ მრავალ. გარნა ესე ლეჩხუმი, შემდგომად განყოფისა სამეფოთასა, იყო ტალანი იმერთა მეფისა, და აწ უპყრავსთ ჩიქოვანს, რომელიცა არს დადიანი.
საჯავახოსათვის
ხოლო კვლავ ცხენისწყლის შესართავს ქვევით რიონს მოერთვის სამხრიდამ საჯავახოს წყალი. ესე გამოსდის ფერსათს, და არს შენობიანი ხეობა და მოსავლიანი ყოვლითა მარცვლითა, ხილ-ვენახითა, პირუტყვითა, ნადირითა და ფრინვლითა. ხოლო საზღვრის საჯავახოს: აღმოსავლით მთა მცირე, ფერსათიდამ ჩამოსული ჩრდილოთ კერძოდ, საჯავახოსა და საჩინოს შორისი; სამხრით ფერსათის მთა; დასავლით ფერსათიდამვე ჩამოსული მთა, გურიასა და საჯავახოს შორისი; ჩრდილოთ რიონის მდინარე. ხოლო კვლავ ცხენისწყლის შესართავს ზევით სამხრიდამ მოერთვის რიონს წყალდაფანჩულას ხევი, სდის საჯავახოს მთას.
გუბის წყლისათვის
ამას ზევით მოერთვის რიონს ჩრდილოდამ გუბის წყალი. გამოსდის ოკრიბასა და ვაკეს მორისს მცირეს მთას, და დის ფრიად ფლატოიანსა და ბარდნალიანს ადგილსა ზედა. ამ წყალზედ არს ფოკე. ამას ზედვე, ამასა და ხონს იქით, ქუტირ-ფარცხანაყანევამდინ, არს გოჭორაური და არს ხონს ეკლესია დიდი, გუმბათიანი, მშვენიერ ნაგები. ზის ეპისკოპოზი მწყემსი ვაკისა. ეს იყო ერთობასა შინა ქართლის მთავარეპისკოპოზისა. შემდგომად განყოფისა დასვეს აქა ეპისკოპოზი. ამ გუბის წყალს ეწოდა სახელი ესე გუბედ მიმდინარობისათვის.
საჩინოსათვის
ამ გუბის წყალს ზევით მოერთვის რიონს სამხრიდამ, საჩინოს ხევი. გამოსდის ფერსათს. ამ ხევს ეყრების, სებეკას ქვეით, სხვა ხევი. გამოსდის ფერსათსავე. ხოლო სებეკას არს ციხე შენი კარგს ადგილს.
სალომინაოსათვის
ამ საჩინოს შესართავს ზევით, საკურდღლიას პირისპირ და როკითს ქვეით, მოერთვის რიონს, სამხრიდამ, სალომინაოს ხევი, გამომდინარე ფერსათისა. ამ ხევსა და როკითს ზევით მოერთვის რიონს, სამხრიდამ, ამაღლების ხევი. გამოსდის ფერსათს. ამასზედ არს მონასტერი ამაღლებას დიდი, გუმბათიანი, არს მშვენიერს ადგილს, და აწ ხუცის ამარად. ამ ამაღლების ხევს ზევით მოერთვის რიონს ნოღის ხევი, მომდინარე ფერსათის მთიდამ სამხრით. ნოღას ზეით არს ვარციხე. ეს ყოფილ არს ციხე დიდი და დიდშენობა, და გამომდინარობს წყარო შიგ კეთილი.
ხანის წყლისათვის
ვარციხეს ზევით ერთვის რიონს ხანის წყალი, გამოსდის ფერსათს, მოდის ჩრდილოთ და მიერთვის რიონს სამხრიდამვე. ამაზედ აღაშენეს ოსმალთა ციხე თხმელის ხისაგან ქრისტესსა ჩღგ (1703), ქართულსა ტჟა (391). ამისთვის უწოდეს იმერთა თხმელის ციხე, და პირველ ეწოდა ადგილსა ამას ბაღდადი. შემდგომად აღაშენეს ქვიტკირისა, და დგანან აწ ოსმალნი იენიჩრით, და არს სავაჭრო ყოველი, გარნა უფროს ტყვენი. ამ წყალზედ, ციხის სამხრით, ფერსათის კალთას, არს მონასტერი გუმბათიანი, კეთილშენი, და აწ უქმი. ამ წყალზედვე, მთაში, არს კაკასხიდი, ფრიად მაღალს კლდესა ზედა, და გზა სამცხისა. მოიგო სახელი წყალმან ამან დაბისაგან მას ზედაშე მყოფისა, რომელსა უწოდებენ ხანსა. ხანის წყლის აღმოსავლით და ყვირილის მდინარის სამხრით, ფერსათის კალთას, არს დიმი, სადაცა ჰყო პირველმან მეფემან ფარნაოზ ციხე მტკიცე, და აწ არს დაბა.
ყვირილასათვის
კვლავ ხანის-წყლის შესართავს ზევთ რიონს მოერთვის ყვირილა, აღმოსავლიდამ. მდინარემან ამან მოიგო სახელი ესე თვისის ჩქარისა და კლდესა ზედა დინებითა, ვინაითგან ხმოვანებს შორსასმენლად. ხოლო გამოსდის ყვირილა ერწოს ტბას და მოდის ჩრდილოდამ სამხრეთად ჭალამდე, ჭალიდამ ნავარძეთამდე - აღმოსავლეთიდამ დასავლად, გრეხით; ნავარძეთიდამ შორაპნამდე ჩრდილოდამ სამხრით; შორაპნიდამ რიონის შესართავამდე - აღმოსავლიდამ დასავლეთად და მცირედ ჩრდილოთ კერძოდ მიწევით. საჩხერიდამ შორაპნამდე - კლდოვანსა და მაღალს ხრამოვანსა შინა და შორაპანს ქვეით - ფლატოვანს-ჭალოვანსა შინა. ამ ყვირილასა შინა იპყრობის თევზნი, რომელნი დავსწერეთ, ყოველნი გარდა ზუთხისა, ხოლო საჩხერეს ზევით არს კალმახთა სიმრავლე და სხვა არარა, და არს სასმისად გემოიანი და შემრგო, და სხვებრ უხმარი.
წყალწითელასათვის და ოკრიბის წყალთა
ხოლო ყვირილას, რიონის შესართავს ზეით, მოერთვის წყალწითელა ჩრდილოდამ, რომელმან მოიგო სახელი წითლის მიწისაგან, რამეთუ მას ზედა დინებითა წითლდების. ეს გამოსდის გაჭრილის მთას და მოდის ჩრდილოდამ სამხრით. სად მოერთვის ყვირილას, მის ჩრდილოთ ერთვის ამ წყალწითელას, კვაცხუთს ზეით მთაში, ცუცხვათის ხევი აღმოსავლიდამ დასავლეთად მომდინარე, გამოსდის გოგნის მთასა. ამ ხევზედ გოდოგანს ზეით არს ცუცხვათის ციხე, რომელი შეთხრით აღიღეს ოსმალთა ქრისტესსა ჩღკა, ქართულსა უთ, და უპყრავთ აწცა მათ. ამას ზეით, დასავლეთიდამ, ეყრების წყალწითელას მოწამეთას ხევი, გამოსდის კახნიაურს და მის შორის მთასა. აქა არს მონასტერი უგუმბათო, მშვენიერი, კეთილს ადგილს. სხენან აქა ტაგრუცთა შინა მოწამენი ქრისტესნი დავით და კოსტანტინე, მდებარენი აწცა ხორცითავე, რომელნი აწამნა მურვან ყრუმ. უზის წინამძღვარი.
გელათისათვის
ამ მთის ჩრდილოს კერძოდ და წყალწითელას აღმოსავლით გორის კალთას, არს ეკლესია ყოვლად წმიდის ღვთისმშობლისა, დიდშვენიერი, დიდნაგები და ქმნული შიგნით სოფიის ქენჭითა, გუმბათიანი, კეთილ-მშვენიერს ადგილსა. აღაშენა აღმაშენებელმან დავით მეფემან და უწოდა სასუფეველს გენაათი, და აწ უწოდებენ გელათს. აქა არს ყოვლად წმიდის ხატი ხახულის ღვთისმშობელი, ლუკა მახარებლის დახატული, ყოვლად წმიდის ძითვე, და შემკული ძვრფასითა ქვებითა აღმაშენებელისა და თამარ მეფისათი. აქავ არს ვარძიის ჯვარი, შემკული დიდ ფრიად. და არიან ხატნი და ჯვარნი ოქრო-ვეცხლითა და ქვითა შემკულნი ძველითვე მრავალნი, და ეკლესია შემკული ყოვლითა საეკლესიო წესითა. ჰკიდავს ზღუდის კარი ბჭესა მისსა, რკინისა, აღმაშენებელის მოტანილი დარუბანდიდამ. და ეკლესიის ბჭეს ჰკიდავს კარი მთლად ერთის ვაზისაგან გამოთლილი, უცხოსა ხელოვნებით ქანდაკებული. ამას შინა დაფლულ არიან აღმაშენებელი, გიორგი, თამარ, ლაშა, რუსუდან, დავით, დავით და სხვანიცა, და აწინდელნი მეფენი შემდგომად განყოფისა იფლვიან იმერთანი. პირველად იყო მონასტერი, შემდგომად ჰყო ბაგრატ საეპისკოპოსოდ. ამას მისცა სამწყსოდ არგვეთის ნახევარი და ოკრიბა, ქუთათლის სამწყსონი.
კვლავ არს გელათის პირისპირ, აღმოსავლეთად, მონასტერი გუმბათიანი, დიდშენი, სოხასტერად ხმობილი. უზის წინამძღვარი. გელათის სამხრით, აქავ მთაში, არს ქვაბნი, გამოკვეთილნი კლდესა შინა, მრავალნი, განშორებულთათვის, და აწ ცარიელ არს. გელათს ზეით წყალწითელას მოერთვის, ყურსებს, საწირის წყალი. ეს გამოსდის ნაქერალას მთას და მოდის ჩრდილოთ-აღმოსავლეთს შუა. ამ წყალზედ არს ციხე მიტღოკინისა, ვით სახელი, ეგრეთ მტკიცე. ამას ზეით, ამავ წყალზედ, საწირეს არს ციხე. ამის გარემოს ითხრების რკინა, და არს ლითონი მრავლად. ყურსებს ზეით ეყრების წყალწითელას ახალდაბის ხევი. გამოსდის გაჭრილის მთას და მოდის ეგრეთვე. ამ ახალდაბის წყალს ეყრების ჯონიის ხევი, ჩდილოდამ. კვლავ ყურსებსვე მოერთვის წყალწითელას ოჯოლას ხევი, ჩრდილოთ-დასავლეთს შუადამ. ამის სათავის ზეით არს ჯვარისა ციხე, არა მტკიცე.
ყვირილას მომრთველი საჩხეიძო-არგვეთის წყალი
ხოლო კვლავ ყვირილას მოერთვის წყალწითელას შესართავს ზეით, აღმოსავლეთისკენ, ეკლარის წყალი. ეს გამოსდის, ჭალის თავს ზეით, ცუცხვათსა და სვიმონეთს შუას მთას და დის ჩრდილოდამ სამხრით. ამ ეკლარის წყალს ზეით მოერთვის ყვირილას აჯამეთის წყალი, სდის ფერსათს, მოერთვის სამხრიდამ ყვირილას. აქ, აჯამეთს, არს სანადირო მეფეთა, აღვსილი დიდ-მცირითა ნადირითა, საქებელი ფრიად, ზამთარ თბილი, ზაფხულის ცხელი, გაუძლები. ამ აჯამეთის წყალს ზევით ერთვის ძევრის წყალი, დაბის ძევრისაგან სახელდებული, გამოსდის საღორისა და ველევის მთას, დის სამხრით და მოერთვის ყვირილას ჩრდილოდამ. ძევრს არს ხიდი ქვიტკირისა. სვეტთა ზედა წერილ არს: „არა მამამან, ძემან და არა სულმან წმიდამან, ძემან“ და იტყვიიან, განძსა მდებარესა და ნიშნავს ამით. და ამ ძევრის წყალზედ, ხიდს ზეით, არიან ქვაბნი დიდ-დიდნი, გამოკვეთილნი, მრავალნი, კლდესა შინა, დასავლით. და არს ქვაბი ერთი დიდ-ფრიად, რამეთუ კაცთა ქმნულად გასაკვირვებლად. ამ ქვაბსა შინა გამოსდის მდინარე ორი ნაკადული წყაროდ, და არს მას შინა კალმახნი მრავალ. ამ ძევრულას, ამ ქვაბს ზეით, ერთვის ხევი ქვევრულა. სდის ოკრიბა-მუხურას შუას მთას და მოდის სამხრეთად. ამ ხევზედ არს ბერ-ციხე, კლდესა ზედა შენი, მაგარი.
ამ ხევს ზევით, ძევრულასვე, ეყრების ტყირბულის ხევი. გამოსდის საღორის მთას და მოდის დასავლეთად. ხოლო კვლავ ყვირილას ერთვის, ძევრის წყლის შესართავს ზეით, ჩრდილოდამ, ჩოლაბური. ეს გამოსდის ნაჯიხურევის მთას და დის ჭალატყემდე ჩრდილოდამ სამხრეთით, და ჭალა-ტყიდამ აღმოსავლეთიდამ დასავლეთად. ამას, ჭალა-ტყეს ზეით, მოერთვის ზუსა დასავლიდამ, და ყვირილიდამ აქამდე ეწოდების ჩოლაბური კიდეთა ჩალოვანობის გამო, და მას ზეით - ბუჯა. ამ ჩოლაბურს მოერთვის ჩრდილოდამ ჩხარულა. სდის თხილთა-წყაროს მთას, მოსდის ჩდილოდამ სამხრით. ამაზედ არს გოფანთო. კვლავ ჩხარს მოერთვის მეორე ჩხარულა. გამოსდის ჩხარის ჩრდილოთ კერძოს მთას და მოდის სამხრით. ამ ხევზედ არს მთის ძირს ჩხარი. ეს ყოფილა ქალაქი, არამედ აოხრდა ლევან დადიანისაგან. აწ არს დაბა. არს აქა ეკლესია უგუმბათო, რომელსა შინა ასვენია ჯვარი დიდ-ფრიად. მდებარებს მას შინა ბეჭი მთავარმოწამის წმიდის გიორგისა, მარადის სასწაულთმოქმედი ეს ჯვარი პირველ იყო ყორანთას, შემდგომად სამცხეს, მერმე ატოცს და აწ აქა. ჩხარსვე არს წყარო, ორ-ღარად წოდებული და ქებული. ჩხარს ზეით, ჩხარულაზედ, არს ციხე მაჭუტაური, მთაში. კვლავ ჩოლაბურს მოერთვის, ჩხარულას შესართავს ზეით, ღვანკითის ხევი. ამ ღვანკითის ხევს ზეით ერთვის ჩოლაბურსვე ზორეთის ხევი. და ხემნი ესენი დიან იქნვე და მოდიან სამხრეთად.
ამას ზეით არს ჭალა-ტყე. არიან მოსახლენი ვაჭარნი სომეხნი და ურიანი, და ვაჭრობენ. ამ ჭალა-ტყის ზეით მოერთვის ბუჯას ზუსა. გამოსდის გარჯილას მთას, მოდის სამხრით ჩრდილოდამ. ამ ბუჯაზედ არს, ქვა-ციხეს მდინარის კიდურზედ, წყარო გამომდინარე, რომელსა გაზაფხულს მოუდგმენ გოდორსა და აღივსების წვრილის თევზითა, წყაროდამ გამომავლითა, ვითარ ვერ მოასწრებენ აღმოღებასა. სამ თვე ოდენ ესრეთ, მერმე არღარა, და უწოდებენ ამას ღრუდოს. ამას ზეით არს ხრეითი, და ხრეითიდამ გარდავალს გზა რაჭას ნაჯიხურევზედ. ამ ხრეითს ქვეით, ბიღას, ითხრების კაჟი ჩახმახისა, ფრიად კარგი. ხოლო ზუსას ერთვის საზანოს წყალი. გამოსდის ხრეითსა და მუხურას შუათს მთას, მოდის ჩრდილოდამ სამხრეთად. ამ საზანოს წყალზედ არს საზანოს ციხე, კლდესა ზედა შენი, კარგი. არამედ ზუსა გამოსდის გარჯილას მთასა და დის ყამსას ციხემდე ჩრდილოდამ სამხრით, და ყამსას ციხიდამ აღმოსავლეთ-სამხრეთს შუა, და მიერთვის ბუჯას. ამ ციხეს ზეით, ზუსას მდინარის დასავლეთით, არს ჩიხორი, ქალაქი მცირე. მოსახლენი არიან იმერნი, სომეხნი, ურიანი ვაჭარნი. ამის სამხრით არს, მთის კალთას, სკანდას, სასახლე მეფეთა და ციხე დიდი, დიდშენი. ამათ ზევით, ზუსაზედ არს დაბა მუხურა, და მას ზეით, მთაში, არს ციხე მოდამნახე, მაგარი კლდითა და შეუვალი, შენი გარჯილის მთიდამ ჩამოსულს კლდესა ზედა. მუხურიდამ გარდავალს გზა, გარჯილის მთაზედ, რაჭას.
ხოლო კვლავ ყვირილასავე მოერთვის სვირის ხევი და ლომსიათხევის ხევი, ჩოლაბურის შესართავს ზეით. გამოსდის ფერსათს, დის სამხრიდან ჩრდილოთ. ამ სვირის ხევს ზეით მოერთვის სამხრიდამვე ყვირილას ტაბაკინის ხევი. გამოსდის ფერსათსავე, მოდის სამხრიდამ ჩრდილოთ. ტაბაკინს ამ ხევს ერთვის გენებერულის ხევი. სდის ფერსათს. და ტაბაკინს არს მონასტერი, კეთილს მშვენიერს ადგილს და აწ უქმად.
შორაპნისათვის
ამ ტაბაკინის ხევს ზეით ყვირილას მოერთვის, შორაპანს, აღმოსავლეთიდამ ძირულა, რომელმან მოიგო სახელი მთათა ძირთა შინა დინებითა. ყვირილასა და ძირულას შორის შესართავს შინა არს შორაპანი, რომელი აღაშენა ა მეფემან ფარნაოზ, ქალაქი და ციხე, და ჰყო საერისთოდ, და არს დიდშენობა ფრიადი, ამას ჩრდილოთ-დასავალით უდის ყვირილა, აღმოსავლით-სამხრით ძირულა. აღმოსავალ-ჩრდილოთ შუა აქვს კლდე გორა მცირე და გვირაბი დიდი, ჩასული წყლამდე. ეს შემუსრვილი აღაშენა გიორგი აბაშიძემ. არამედ შეამუსრვინეს მასვე ოსმალთა. მერმე მისცა ზურაბ აბაშიძემ ოსმალთა, და აწ უპყრავთ მათ. დგანან იენიჩარნი.
ძირულასათვის
ხოლო ძირულას მდინარე გამოსდის პერანგის მთასა, და ხეფინისხევის ვერტყვილამდე აღვსწერეთ ქართლზედ, და ხეფინისხევის ვერტყეილიდამ ხარაგაულამდე დის სამხრეთს-დასავლეთ შუა და ხარაგეულიდამ შორაპნამდე დის აღმოსავლიდამ დასავლეთად. არა არს ძირულაში თევზი, გარდა კალმახისა, და კალმახი მრავლად. სასმისად არს შემრგო, გემოიანი. ამ ძირულას, შორაპანს ზეით, მოერთვის ფუთს ვარძიის წყალი სამხრიდამ. გამოსდის ფერსათს. ამ ხევზედ ვარძიას არს მონასტერი გუმბათიანი, კეთილშენი. ზის წინამძღვარი. ამ ხევს ზეით ერთვის ძირულასვე მეედნის ხევი სამხრიდამ. გამოსდის ფერსათს, მოდის ჩრდილოთ. ამასზედ არს მწყერის ციხე, მრავალგზის შემუსრვილი. ამის პირისპირ, ძირულას ჩრდილოთ და შორაპნის აღმოსავლით, არს წევას ეკლესია წმიდის გიორგისა, სასწაულთ-მოქმედი. ვარძიის ხევს ზეით, ძირულაზედ, არს ხარაგეულს ციხე შენი. ამ ციხესთან ეყრების ძირულას ჩხერიმელა აღმოსავლეთიდამ. და ამ ხარაგეულს ზევით ძირულას მოერთვის შროშის ხევი ჩრდილოდამ. ეს გამოსდის ჯარეურთისა და ძირულას შუათს გორაებსა, მოდის ჩრდილოდამ სამხრით. ამას ზევით მოერთვის ძირულასვე კოლბოურის ხევი. ეს გამოსდის ჭალის აღმოსავლეთის მთასა, მოდის მანდაეთამდე აღმოსავალ-ჩრდილოს შუადამ სამხრეთ-დასავლეთს შუა. მერმე მოუხვევს და მიდის ძირულამდე ჩრდილოდამ სამხრით. ამ კოლბეურის ხევის შესართავს ზეით ერთვისვე ძირულას ვაშლების ხევი და ამაშუკეთისა. და ამას ზევით არს ვერტყვილა ხეფინისხევი.
ჩხერიმელასათვის
ხოლო ხარაგეულს ზევით არს, ჩხერმელაზედ მლაშე, ჩრდილოთ. მლაშეს ზეით, ჩხერიმელაზედვე, არს სამხრით ჩხერის-ციხე, მაგარი და მტრისაგან აუღებელი. ამ ციხისაგან ისახელა მდინარე ესე ჩხერიმელად, ანუ წყლის ჩხერისაგან კლდესა დინებითა. ჩხერს ზევით არს გზა ქართლს მიმავალი, მოსაკიდელი სივიწროვისათვის წოდებული, ვახანამდის. მოსაკიდელს ზეით ერთვის ჩხერიმელას ვახანის ხევი, ფერსათიდამ მომდინარე ჩრდილოთ. ვახანს არს ციხე კარგი. ამ ციხის პირისპირ დაბა ქვაბი. ამას ზეით მებოძირი, რომლის ზემოთი დავსწერეთ ქართლზედ, მთას იქითად. არამედ ეს ჩხერიმელა მებოძირიდამ ხარაგეულამდე მიდის აღმოსავლიდამ დასავლეთად.
შორაპნის ზეით ყვირილას მომრთველთა წყალთათვის
ხოლო ყვირილას შორაპანს ზეით არს მარტოთუბანი. მას ზეით ბოსლები. მას ზეით მოერთვის ყვირილას კაცხის წყალი. ეს გამოსდის საწალიკეს, მოდის ჩდილოდამ სამხრით. ყვირილის შესართავს ზეით ამ წყალზედ არს კაცხს ეკლესია მაცხოვრისა. გუმბათიანი, დიდ-ფრიად, კეთილშენი. ზის არქიმანდრიტი. ამის დასავლით არს ციხე კაცხისა, მთის ძირად, კლდესა ზედა, მაგარი. ციხის აღმოსავლით არს კლდე ხრამსა შინა აყვანილი, ვითარცა სვეტი, ფრიად მაღალი. მის კლდის თხემზედ არს ეკლესია მცირე, არამედ ვერღარა აღვალს კაცი, არცა უწყიან ხელოვნება აღსლვისა, კვლავ ამ კაცხის წყალს ზევით ყვირილას მოერთვის აღმოსავლიდამ სვერის ხევი. გამოსდის კოლბეურის სამხრით წარსრულს გორაებს და მოდის აღმოსავლიდამ დასავლეთად. ამ ხევზედ არს ციხე სვერი, არასოდეს ძალით ადებული. ესე დგას კლდესა ზედა და გარეოს მისსა ფრიად დიდ-ხრამოვანსა. თქმულ არს, ჟამსა ყრუსასა დადგა ციხე არგვეთისა სვერი. ამ სხერის ხევის შესართავს ზევით, ყვირილის ჩრდილოთ კიდურსა ზედა, არს ნავარძეთს ციხე. ამ ნავარძეთს ზევით ყვირილასვე მოერთვის ბჟინევის ხევი სამხრიდამ. გამოსდის ბჟინევსვე გორაკებს.
მღვიმისათვის
ამ ბჟინევის ხევს ზევით, ყვირილის ჩრდილოთ კერძ კიდეზედ, არს მღვიმე, კლდე დიდი გამოკვეთილი, და მას შინა მონასტერი უგუმბათო, წითლის ბრწყინვალის ქვით შენი, კახაბერ რაჭის ერისთვისაგან აღშენებული. ქვაბსა შინა დის წყარო დიდი და კეთილი. უზის არქიმანდრიტი. არამედ სვერის წყლის შესართავიდამ მღვიმე-საჩხერემდე, ამ ყვირილას იქით და აქეთ კიდენი არს ფრიად მაღალი კლდე, და არიან მას შინა ქვაბნი მრავალნი, გამოკვეთილნი სახიზრად და შეუვალი მტრისაგან, და საკვირველი, თუ ვითარ უქმნიათ. და დადგა ესენიცა ჟამსა ყრუსასა. ამათ ზეით ერთვის ყვირილას ჯრუჭი ჩრდილოდამ. გამოსდის კეცების მთასა, მოდის აღმოსავლიდამ დასავლეთად, მერმე ჩრდილოდამ სამხრით ყვირილამდე. სადა მოდრკების, იქ ერთვის ამ წყალს დასავლიდამ სხვა ხევი. გამოსდის საწალიკეკეცებს შუა მთას. ამ ხევსა და კეცებზედ გარდავლენან გზანი რაჭას. ძველად ყოფილა ამას ზედა შენობანი, და აწ ოხერ არს. კვლავ ჯრუჭის შესართავს ზევით, ყვირილას სამხრით კიდეზედ, არს საჩხერე. მოსახლენი არიან იმერნი, სომეხნი, ურიანი ვაჭარნი და ვაჭრობენ. ამ საჩხერის პირისპირს, ყვირილის ჩრდილოთ არს, მაღალს კლდესა ზედა, ციხე მოდიმნახე, მოზღუდვილი კლდითა, მაგარი და უბრძოლველი მტრისაგან. კვლავ ამ საჩხერეს ზეით, ყვირილას კიდეზედვე არს სავანეთს ეკლესია, უგუმბათო, საკვირველად შენებული, რამეთუ არს მთლად ერთის ქვისა კანკლითურთ. ამ სავანეთს ზევით არს ჭალა. არამედ ჭალიდამ წონამდე არღარა არს შენობა, გარნა პირველ ყოფილა შენობიანი, სადაცა ჩანან ეკლესიანი და ნადაბარნი.
კვლავ რიონის შემდინარისა მდინარისათვის
ხოლო აწ კვლავ ვიწყებთ რიონსავე და მას შინა შემდინარეთა. სადაც ერთვის რიონს ყვირილა, მის ჩრდილოდ და რიონის დასავლეთით არს გეგუთი, სადგური ზამთარს მეფეთა. აქა არს მგზავსი შენებული მეჩიტისა, მრავალ-პალატოვანი, დიდნი და მცირენი, თლილის ქვისა; უწოდებენ ციხე-დარბაზს, იტყვან აღშენებასა თურქთაგან ნზ მეფის გიორგის ჟამსა. ამას ზევით არს, რიონის კიდეზედ, კახნიაური აღმოსავლით. ესეცა სადგური აწცა მეფეთა ზამთარს. ამას ზევით არს ქალაქი ქუთათისი, რიონის გაღმა-გამოღმა, ჰავითა და წყლითა მშვენი, თვალთა ქვეშ მშვენიერი ადგილი, რომელი აღაშენა ა აფხაზთა მეფემან ლევან და ჰყო ტახტი. არს ციხე, და ციხიდამ ხიდი რიონსა ზედა. აქა არს სასახლე მეფეთაგან, დიდ-შენი მშვენიერად, რიონსა ზედა წაკიდებული. ასპარეზი მოზღუდვილი ვარჯად ჭანდრით. მოსახლენი არიან იმერნი, სომეხნი, ურიანი ვაჭარნი. წელსა ქრისტესსა ჩქჲვ, ქართულსა ტნდ მისცა ქუთათისის ციხე ოსმალთა სეხნია ჩხეიძემან, და უპყრავთ აწცა მათ. არამედ შემცირდა ფრიად ქალაქი მათგან. აქა აღაშენა ნვ მეფემან ბაგრატ ყოვლად წმიდისა ეკლესია მშვენიერი, გუმბათიანი, სრულიად სოფიის კენჭით შინაგან ქმნული და მარმარილოთა სპეტაკითა, წითლითა და ჭრელითა, და სვეტებითა მისითავ,) და ყოვლითა შემკობილებითა სრული, და ფრიად დიდი. დასვა ეპისკოპოზი, მწყემსი იმერეთისა და გურიისა, გარდა რაჭა-ლეჩხუმისა. ზის აწცა და არღარა ეგდენითა სამწყსოთი. დაფლულ არიან ნვ მეფე ბაგრატ, ნზ მეფე გიორგი. არამედ წელსა ჩქჟბ, ქართულსა ტპ შემუსრეს ოსმალთა, და წარიღეს სუეტნი მისნი და მარმარილონი სამცხეს. თუმცა უჩვენნა სასწაულნი, გარნა არარად შეირაცხეს.
ამ ქუთათისის ჩრდილოთ და რიონის დასავლით არს ქვიშილეთს ციხე ფრიად მაგარი, ქვიშილეთს ჩრდილოთ არს ჩუნეში. ჩუნეშს ჩრდილოთ - გუმათი, გუმათის ჩრდილოთ - საყორნე, საყორნის ჩრდილოთ არს გოსტიბე, ცხენისწყლის აღმოსავლით კიდეზედ; ამის გაღმა გორდი, და ძევს აქ ხიდი გოსტიბიდამ გორდს ცხენისწყალზედ. გოსტიბემდე არს ოკრიბა. და კვლავ ქუთათისს ზევით, დაბას რიონს ზევით, მოერთვის რიონის მდინარეს აღმოსავლიდამ ძმუისის-მუყელეთის-ხევი. ეს გამოსდის წმიდის გიორგის მთას, მოდის დასავლეთს-სამხრეთს შუა. ამ ხევზედ, ძმუისის მთაში, არს ციხე კლდესა ზედა შენი და მაგარი. ამას ზეით, რიონის დასავლეთით, მთის ძირს, არს ხომლის კლდე, ფრიად მაღალი. მოიგო ამან სახელი ესე სიმაღლით, ხომლის ვარსკვლავის სწორობით. ამ კლდეში არს ქვაბი გამოკვეთილი, მტრისაგან შეუალი, მეფეთა საგანძურთ სადები. აქამომდე არს ოკრიბისა, მას ზეით ლეჩხუმისა. ძმუისის ჩრდილოთ, მთას იქით, რიონის სამხრით, არს დღნორს ციხე მაგარი, დიდშენი და შეუვალი. აქამდიც არს ოკრიბისა.
რაჭისათვის
ხოლო ამ დღნორსა ზევით არს რიონზედ არპანი; არპანს ზევით გველისთავი. გველის თავს ზეით რიონს მოერთვის ტოლისხევი. გამოსდის რაჭა-სუანეთის შუას კავკასის კალთას, მოდის ჩრდილოდამ სამხრეთად და მოერთვის რიონს ჩრდილოდამ. ამ ხევზედ, დასავლის კიდეზედ არს, კავკასიდამ ჩამოსულს მთის კლდეზედ, ციხე ტოლა შენი, ფრიად მაგარი. და არს ხეობა ესე ხილ-ვენახიანი. ამ ტოლის-ხევს ზევით მოერთვის ბარეულის ხევი რიონს სამხრიდამ. სდის წმიდის გიორგის მთას. ბარეულს, რიონის კიდეზედ, არს ციხე კეთილ-შენი. ამ ბარეულს ზეით მოერთვის სამხრიდამ ზნაკვის-ხევი. გამოსდის ნაქერალას მთას. ზნაკვას არს ციხე შენი და მაგარი. ამ ზნაკვის-ხევს ზეით მოერთვის რიონს ჩრდილოდამ სადმელის-ხევი. გამოსდის კავკასს რაჭა-სუანთ შორისს და მოდის ჩრდილოდამ სამხრეთად. სადმელს არს ციხე კლდესა ზედა შენი, შეუვალი მტრისა. სადმელს ქვეით ამ ხევს ერთვის ღვიარას-ხევი, გამოსდის მასვე კავკასს და დის ეგრეთვე. ტოლისა და ამ ხემებიდამ გარდავლენან სუანეთს გზანი.
ამ სადმელის ხევის შესართავს ზევით რიონს მოერთვის ბუგაულის ხევი სამხრიდამ. გამოსდის ნაქერალასა და ველევის მთის ქვეითს, ლემანაურის მთას. ბარეულს არს ციხე კარგი და მაგარი. ბარეულს ზეით არს საკეცე. ამას ზეით მოერთვის რიონს სამხრიდამვე კრიხულას მდინარე, რომელი ისახელა დაბის კრიხისაგან. გამოსდის საღორისა, ნაჯიხურევისა და საწალიკის მთას. მოდის ჩდილოთ კერძოდ. რიონის სამხრით და კრიხულის აღმოსავლით, ამბროლაურს, ყოფილა სასახლე აწინდელთა მეფეთა, ადგილის შემკობილებისათვის. ამის დასავლით კრიხულას მოერთვის რიონის სამხრით ხოტევის წყალი. გამოსდის საღორე-გარჯილის მთას ქვეით, შაორის მცირეს ტბას წყაროდ და ფრიად ცივს. და მოდის გრეხით ჩრდილოთკენ. კრიხულასა და ხოტევის წყლის შესართავს ზევით, ხოტევის წყლის აღმოსავლეთით კიდესა, მაღალს გორას კლდესა ზედა არს ციხე კვიტაშვილისა, ფრიად მაგარი. ამ ციხეს ზეით, ხოტევის წყლის დასავლით, არს ხოტევი და ციხე მისი დიდი, დიდ-შენი და სახლობენ აქა ურიანი ვაჭარნი და ვაჭრობენ.
ხოტევს ზევით, ამის წყალსვე, ერთვის აგარის ხევი. ამ ხევზედ არს ნიკოლა წმიდა, ეკლესია გუმბათიანი, კეთილ-დიდშენი. ზის ეპისკოპოზი, მწყემსი გლოლას ქვეითის რაჭისა. ამ ხევის შესართავს ზევით არს შაორი. აქა ყოფილა საზაფხულო სასახლე აწინდელთა მეფეთა ადგილის მშვენიერობისათჳს, კეთილ-აგარაკოვანი. კვლავ კრიხულას ერთვის, კრიხს ზეით, სხოვის ხევი, დის სამხრიდამ ჩრდილოთ. ამ ხევზედ არს ორმო დიდი, ვრცელი და ღრმა, რომელსა შინა დის წყარო, და ვერ განჰყინავს ზამთარს, არამედ ზაფხულის ჰყინავს სრულიად, რომელი ამოულეველი არს, რაოდენცა სვას მრავალმან კაცმან, გარნა თუ ჩავიდეს კაცი უცხო, გარდა იქ მყოფისა, აცივებს წელსა ერთსა. სხოვის სამხრით და კრიხის პირისპირ, აღმოსავლით კიდურს, მაღალს კლდიანს გორასა ზედა არს ციხე კვარასი მტკიცე. ხოლო კვლავ კრიხულას შესართავსა და ამბროლაურ-ხიმშს ზეით მოვიწროვდების რიონი სამხრიდამ და ჩრდილოდამ კლდითა. იქ ძევს ხიდი რიონზედ. ხიდისთავს, კლდის ძირში, არს, რიონის ჩდილოთ კიდესა ზედა, ციხე და უწოდებენ ხიდისკარს. ხიდისკარს ზევით რიონის კიდეზე გამოდის კლდიდამ თბილი წყალი, არამედ უხმარი. მას ზევით არს წესი, დაბა კარგი. აქა იტყვიან ვერცხლის ლითონს. აქავ, რიონის კიდეზედ, არს ნინიას ციხე, კლდესა ზედა შენი. ამას ზევით მოერთვის რიონს სამხრიდამ ხევი ბარულა. გამოსდის კეცების მთას, დის ჩრდილოთ კერძ. ამ ხევს ერთვის ჩონისის ხევი დასავლეთიდამ. ამავ ბარის წყალს ზევით არს მთაში მრავალძალს ეკლესია წმიდის გიორგისა და ჯვარი დიდი ოქროსი, სასწაულთ-მოქმედი. ამას შესწირა შააბაზ ხმალი ოქროთ მოოჭვილი, აწცა ძევს აქ, არათუ სარწმუმოებით, არამედ სცნან, რამეთუ ხმალი მისი ჰკიდავს აქ. ხოლო ხიდისკარიდამ წავალს მცირე მთა კლდიან-ქარაფიანი ჩრდილოთ, ვიდრე კავკასამდე. ამაზედ არს ეკლესია თხემსა ზედა შენი, წმიდის გიორგისა, სასწაულიანი. უწოდებენ მთითურთ ველიეთსა. ამ ეკლესიაზედ გარდავალს გზა სადმელს, გარდა მისა არა სადა, წესიდამ.
ხოლო ბარულას წყლის შესართავს ზევით მოერთვის რიონს ჩრდილოდამ მდინარე ლუხუნი, გამომდინარე კავკასისა, რაჭა-სუანეთს შორისისა, და მოდის სამხრეთად. ყოფილა ამ ლუხუნის ხეობაზედ შენობა დიდი, არამედ აწ მტერობისაგან სუანთა არღარა, და ოხერ არს. ამ ლუხუნის აღმოსავლით კიდის მაღალს კლდის გორასა ზედა და რიონის ჩრდილოთ არს ციხე მინდა, მაგარი და აუღებელი მტრისაგან, და ვის უპყრავს ციხე ესე, არს ერისთავი რაჭისა. ამ ციხისავე ძირს კოშკი დგას ლუხუნის კიდესა ზედა მცველად წყლისათვის. ამ მინდას ზევით მოერთვის რიონს ჩრდილოეთიდამ სორის ხევი. ამაზედ არს მონასტერი უგუმბათო, დიდი, კეთილ-შენი, აწ ხუცის ამარად. ამ სორს ზევით მოერთვის რიონს სამხრიდამ ხევი ხეორი. ამ ხევმა მოიგო სახელი ღრმა ხევთა შინა დინებითა. ეს გამოსდის კეცების მთის კალთას, მცირეს ტბასა. პირველ დის აღმოსავლიდამ დასავლეთად, მერმე სამხრეთიდამ ჩრდილოთ, ღრმას ხრამსა და კლდოვანსა შინა. რიონის შესართავს ზევით ხეორს ერთვის ბოყვის ხევი აღმოსავლიდამ. ხეორის სათავის მცირეს ტბის ქვეით, ჩრდილოთკენ, კლდეს გამოსდის წყაროდ დიდი მდინარე, და ამ ორის წყლის შესართავს ქვეით არს შქმერი, დაბა დიდი, უვენახო, უხილო, მგზავსი სხვათა მთის ადგილთა და მშვენიერ ზაფხულის ფრიად. კვლავ ამ ხეორის შესართავს ზევით მოერთვის რიონს ჯეჯორის მდინარე. ეს გამოსდის კედელას კავკასსა და დის კუდაროს ჩასავლის კარგა ქვეითამდე აღმოსავალ-ჩრდილოს შუადამ სამხრეთს-დასავლეთს შორის, მერმე მოიქცევის და დის სამხრიდამ ჩრდილოდ რიონამდე და მოერთვის მას სამხრიდამ. რიონის შესართავს ზევით და ჯეჯორის აღმოსავლით კიდურზედ არს ციხე, და ამ ციხეს ზეით და ჯეჯორისვე აღმოსავლით არს დაბა წედისი, და ციხე მცირე. აქ არს ლითონი რკინისა, და იღებენ მრავალსა.
არამედ ჯეჯორის მდინარეზედ, სამხრიდამ ჩრდილოეთად დინებულზედ, არს დაბნები ვენახოვან-ხილიანი და მოსავლიანი. მას ზევით მოსახლენი არიან ოვსნი, და უვენახო-უხილო, ვითარცა სხვანი მთის ადგილნი. უწოდებენ ამას კუდაროს. გულოვანთას ერთვის ჯეჯორს აღმოსავლიდამ სხვა ხევი, წონასა და ამის შორის მთის გამომდინარე. ამ წყალში ზის კალმახი: რა მოხარშო, მგზავსი არს ზაფრანიანისა. ხოლო ამ გულოვანთას აღმოსავალ-სამხრით, მცირეს მთას იქით, არს წონა, ადგილი გარმოხვეული მთებითა და შინაგან ვაკე. აქ არს მცირე ტბა. ამას გამოსდის ყვირილა და მიდის, ვითარცა აღვსწერეთ. არს წონა, ვითარცა სხვანი მთის ადგილნი, და მოსახლენი ოსნი. გარდავალს აქიდამ და კუდაროდამ გზა ქცხილვანის ხეობასა ზედა, დვანის ხეობასა ზედა, ქართლში.
ხოლო ჯეჯორის შესართავს ზევით და რიონის სამხრით არს ონი. სახლობენ ურიანი ვაჭარნი და ვაჭრობენ. ონი ჰავით არს მშვენი და ზაფხულის ცხელი, ორთა მთათა შინა კლდოვანთა ყოფითა. არამედ აგრილებს მდინარე რიონი. ამ ონს ზევით მოერთვის რიონს ღარულას ხევი სამხრიდან. გამოსდის კედელის კავკასს. ამაზედ არს შენობა მოსავლიანი, ვითარცა სხვა მთათა ადგილნი. ამან მოიგო სახელი დაბისაგან ღარისა, იქ რიონის კიდესა დაშენებულისაგან. ხოლო ონის პირისპირ, რიონის ჩრდილოთ, მთის კალთასა შინა, მაღლა, არს დაბა ძეგლევი. აქა ეკლესიასა შინა არს ზეთი ჭიქითა და მდუღარებს მარადის და, რაოდენ იღებენ, არ აკლს ჭიქასა მას. ამას ზევით ერთვის საქორიას ხევი რიონს ჩრდილოდამ. ამ ხევის შესართავთან, რიონის კიდეზედ არს ციხე მაგარი ფრიად. ამას ზეით არს დაბა უწერა, რიონის ორსავ კიდესა ზედა. აქა, რიონის ჩრდილოთ, არს ეკლესია სიონი, დიდი. ამ ეკლესიის კამარასა შინა მკიდარებს თმა ერთი ნაწნავი, და იტყვიან თამარ მეფისასასა. აქავ არს მიწა, რომელსა უწოდებენ სასუნებლად, რომელი დავსწერეთ ქართლსაც, არამედ ესე უმეტეს ძალიანი, რამეთუ გარდაფრენილი ფრინველი მას ზედა ჩამოვარდების სუნისაგან. არს ესე ონსაცა, გარნა ესევე უმჯობესი.
ამას ზევით, ჭიდროთას არს ციხე მცირე, რათა ვერ ვიდოდნენ მთის კაცნი გარდა მის ციხისა რაჭას. ჭიდროთას ზევით მოერთვის რიონს აღმოსავლიდამ გლოლის ხევი. აქა ძეს რიონზედ ხიდი. ხოლო გლოლის ხევი გამოსდის გლოლასა და ჟღელეს შორის კავკასსა, და მოდის დასავლეთად. ამ ხევს ერთვის სხვა ხევი ორი. ერთი გამოსდის ამასა და დიგორს შორისს კავკასს. არს გლოლა დაბა მგზავსი ციხისა, კოშკოვან-გოდლოვან-ზღუდიანი. შიგ ეკლესია, აღვსილი ოქრო-ვერცხლის ხატითა და ჯვარითა და წიგნებითა, ძველადვე ხიზნულნი. კვლავ გლოლის ხევის შესართავს ზევით რიონის სამხრით არს ჭიორა, დაბა მოზღუდვილი და კოშკოვანი გოდლოვანი. ამას ზევით, ჩრდილოთ კერძოდ, დაბა არს ღები, ეგრეთვე ნაშენი. ხოლო ჭიდროთას ზევით ეს ადგილნი, რომელნი დავსწერეთ, არიან ვითარცა სხვა მთის ადგილნი, მოსავლით, ნაყოფით, პირუტყვით, მაგარი, ვიწრო და შეუვალი მტერთაგან. სარწმუნოებით ქრისტეანენი, ქართველთა თანა, მაგრამ უმეცარნი ამისიცა.
რაჭის საზღვართათვის
ხოლო რომელნი აღვსწერეთ, სახელითგან ყოფანი ვთქჳთ, და აწ ვიწყებთ საზღვართა მათთა. რამეთუ მზღვრის რაჭას: აღმოსავლით კუდაროსა, წონისა და ფაწის მდინარის შორისი მთა, და კავკასი კედელა, და იქიდამ ჩრდილოთ წარსული კავკასივე, ვიდრე დიგორის კავკასამდე, რაჭა გლოლასა და ჟღელეს შორისი; სამხრით წონიდამ წამოსული მთა დასავლეთად აღმოსავლეთიდამ, ვიდრე არპანისა და დღნორამდე, გაჭრილი რიონისაგან იქ. და მთასა ამას საერთოდ უწოდებენ რაჭის მთას, ხოლო განყოფით დღნორს ზევით წმიდის გიორგისას, მერმე გაჭრილს, ნაქერალას, ველევს, საღორეს, გარჯილას, ნაჯიხურევს, საწალიკეს და კეცებს. ამ მთათა ჩრდილოთ კერძი არს რაჭისა და სამხრეთის კერძი - გარჯილა-ნაჯიხურევსაწალიკე-კეცებისა - არს არგვეთისა, და მდინარენიცა ეგრეთვე; დასავლით მზღვრის საღორის მთიდამ დღნორამდე რომელნი მთანი აღვსწერეთ, და მთა გველის თავისა. ხოლო მათ მთათა დასავლის კერძო არს ოკრიბისა. და არიან მთანი ესენი მაღალნი და განიერნი, თხემთა უტყეონი და კალთათა ტყიანნი, და ზამთარს დიდთოვლიანნი, სადაცა ვერ ივლის ცხენი, და ზაფხულის უთოვლო, წყაროიანი, ბალახიან-ყვავილოვანნი, ნადირიან-ფრინველიანნი. და დაბნები რაჭისანი, ამ მთათა კალთათა მყოფნი, არიან, ვითარცა შქმერი აღვსწერეთ, აგარაკად და მთის ადგილად; და ჩდილოთ მზღვრის რაჭას კავკასი, რომელი განჰყოფს გლოლას, ღებს, ჭიორასა და დიგორსბასიანსა, ლუხუნსა და სუანეთსა, სადმელს, ტოლას და სუანეთსა.
და ამ საზღვართ შინაგან არს რაჭა, ფრიად მაგარი მთითა, კლდითა, ხრამითა, ხევითა და ტყითა, შეუვალი გარე მტრისაგან. ჰავით არს კეთილმშვენი, ზაფხულის გრილი, ზამთარ თბილი და უქარო, მოსავლიანი, თჳნიერ ბრინჯ-ბამბისა ნაყოფიერებს ყოველნი მარცვალნი, ვენახნი, ხილნი, მტილოვანნი ყოველნი. რიონის კერძოდ ამიერ და იმიერ, სრულიად რაჭას ესრეთ ნაყოფიერებს, არამედ მთათა კერძონი, ვითარცა სხვანი მთის ადგილნი. პირუტყვნი, აქლემს გარდა, ყოველნი, და არა მრავლად. ცხოვარი უდუმო, ღორი - სიცოცხლე მათი. მდინარეთა კალმახნი მრავალნი, სხვა თევზნი არარაჲ, არცა რიონსა შინა. კაცნი ტანოვანნი, მხნენი, ბრძოლასა შემმართებელნი, ძლიერნი. უსაქციელო-ბრიყვნი, უშვერ-მქცევნი, სხვათა მაოხარნი, მომხვეჭნი და ძვირნი. სახლობენ მთავარნი და აზნაურნი. ქალნი მშვენიერნი, მქცევნი ეგრეთნივე, რბილნი. პირველად იყო რაჭა შორაპანის საერისთაო, მერმე იქმნა თვით საერისთაოდ, და შემდგომად კახაბერის ამოწყვედისა ეპყრათ მეფეთა. მერმე ბაგრატ იმერთა მეფემან მისცა ჩხეიძეს ერისთაობა, და აწცა არიან იგინი ერისთავად რაჭას, და არს მესამე სადროშო. ხოლო სახელი მოიგო გარემოსთა დიდროვანთა მთათაგან და შინაგან ღრმის ადგილობისა მიერ: „იხილე, რა ჭაა ადგილი ესე!“
არგვეთის საზღვრისათვის
ხოლო რაჭის სამხრით არს, მთას იქით, არგვეთი ანუ მარგვეთი, რომელი იწოდა ქვეყნის ნაყოფიერებისაგან და მარგველობისა მუშაკობისათვის - მარგველნი იქნებურნი და არა აღმომფხვრელნი. ხოლო საზღვარი არგვეთისა არს: აღმოსავლით ქართლის საზღვარი, ლიხის მთის დასავლის კერძო; სამხრით ფერსათი, მერმე, ხარაგეულს ქვეით, მდინარე ძირულა და შორაპანს ქვეით წყალწითელამდე, ყვირილა; დასავლით წყალწითელა კვახჭირის მთამდე და ჩრდილოთ წინთქმულნი მთანი - კეცები, საწალიკე, ნაჯიხურევი და გარჯილა. კვლავ ჩრდილოთ და დასავლეთად მზღვრის არგვეთს საღორე-გარჯილიდამ ჩამოსული სამხრითკენ მთა ჩხარამდე და მერმე დასავლით წარსული კვახჭირამდე, არგვეთსა და ოკრიბას შორისი. და ამ საზღვარს შინაგან არს არგვეთი, ფრიად ნაყოფიერი ყოვლითა მარცვლითა, არამედ ბრინჯს არა სთესენ. ხილნი ტყეთა შინაცა მრავალნი. პირუტყვნი მრავალნი, და არა ქართლისებრ, ვენახი დაბლარი და ღვინო კეთილი, გარნა ქართლის კერძო ადგილთა - თხელი. ნადირნი და ფრინველნი მრავალნი, თევზნი მდინარეთა არა ეგდენ, არამედ კალმახნი მთათ-კერძოთა მრავალნი, კირჩხიბნი მრავალნი. კაცნი და ქალნი მშვენიერნი, მბრძოლნი და იმერეთს უმეტეს სხვათაგან შემმართებელად დიდებულნი, მომჭირნე მუშაკნი, სტუმართ-მოყვარენი. სახლობენ მთავარნი, აზნაურნი მრავალნი. ძველად იყო საერისთაო შორაპნისა, და აწ მთავართა თვის-თვისა პყრობითა. არს მეორე სადროშო. ამას შინა დიან მდინარენი ყვირილა, ძირულა, ჩხერიმელა, ჩოლაბური და ამათი შემრთველნი მდინარენი.
საჩხეიძოს საზღვრისათვის და სალომინაოსა
ხოლო არგვეთის სამხრით არს საჩხეიძო, პირველად არგვეთადვე წოდებული, მერმე ფერსათის კერძოდ. შემდგომად პყრობითა მთავართა ჩხეიძეთაგან საჩხეიძოდ ისახელა. არამედ განჰყოფს საჩხეიძოსა და არგვეთს ჩრდილოთ ჩხერიმელა, ძირულა და ყვირილა, მერმე საჩხეიძოსა და ვაკეს - მდინარე რიონი საჩინომდე. ხოლო აღმოსავლით მზღვრის საჩხეიძოს ფერსათიდამ ჩამოსული მცირე მთა, ჩრდილოთ ძირულამდე, ხარაგეულს ქვეით; სამხრით მთა ფერსათი, ანუ ღადოთ, ანუ ლომსიათ წოდებული. ხოლო დაბისაგან აწ ფერსათად; თხემთა უტყეო, კალთათა ტყიანი, მაღალი და განიერი, ზოგან თოვლიანი და ნადირიანი, ფრინვლიანი, ჩრდილოთ კერძო იმერეთისა, სამხრით კერძო სამცხისა; დასავლით მზღვრის საჩინო-სალომინაოს საზღვრის ხაზი, რიონიდამ ფერსათამდე, არამედ სვირს ზევითს, აღმოსავლეთის კერძოს, უწოდებენ აწ ლომსიათ-ხევს.
და არს ქვეყანა ესე მდინარეთა კიდურნი კბოდოვანი, ფლატოვანი, ჭალიანი; მთის კერძო ვაკე და აყრილ-ტყიანი, ნიგვზნარ-ხილიან-ვენახიანი, ხეთა ზედა ასულნი, რომელსა უწოდებენ მაღლარსა ანუ ბაბილოსა. ღვინო მრავლად და კარგი. აბრეშუმს აკეთებენ, არამედ არგვეთში უფროს. ბრინჯს არა სთესენ და ბამბას, სხვანი მარცვალნი ყოველნი ნაყოფიერებენ. პირუტყვთა აქა უმეტეს სიმრავლე არგვეთ-რაჭისაგან, რამეთუ ზამთარცა მძოვარნი არიან აჯამეთიდამ გურიამდე. ნადირნი მრავალნი, და აღვსილნი ტყენი მცირე-დიდითურთ. ფრინველნი ურიცხვნი. თევზნი, ფერსათის მომდინარეთა წყალთა შინა, კალმახნი მრავალ და სხვა არარა, და ვაკეთა კირჩხიბნი. კაცნი მგვანენი არგვეთისანი. მსახლობელნი არიან მთავარნი, აზნაურნი. პირველად იყო არგვეთის საერისთაო, და აწ პირველი სადროშო.
საჩიჯავაძოსათვის
ხოლო საჩხეიძოს დასავლით არს საჩინო და მის დასავლით საჯავახო. მზღვრის ამას იგივე მთა ფერსათი, ჩრდილოთ რიონი, რომელი განჰყოფს ვაკესა და საჩიჯავაძოს, დასავლით მზღვრის ფერსათიდამ ჩამოსული მცირე მთა ჩრდილოთ კერძ, საჯავახო-გურიის განმყოფელი, ვიდრე რიონამდე, და აღმოსავლით, რომელი დავსწერეთ სალომინაოს და საჩიჯავაძოს შორისი ხაზი. არამედ არს ადგილი ესე, ვითარცა აღვსწერეთ საჩხეიძო, და უმეტესადცა ნაყოფიერი და ბარი. კაცნი მათგან ურბილესნი, და სადროშო მათივე. და ორთა ამათ ადგილებთა დიან მდინარენი, რომელნიცა გამოსდიან ფერსათის მთასა.
ვაკის საზღვრისათვის
ხოლო საჩიჯავაძოს-სალომინაოს, რიონს გაღმით, სამხრეთით არს ვაკე, და ისახელების მათ ადგილთა სივაკისათვის. და ამას მზღვრის: აღმოსავლით წყალწითელა ყვირილიდამ კვახჭირის მთამდე; სამხრით მზღვრის ყვირილა და რიონი; დასავლით ცხენისწყალი და ცხენისწყლიდამ წასული ხაზი ისულეთამდე და რიონამდე; ჩრდილოთ კუახჭირის მთიდამ წარსული ხაზი დასავლით, კახნიაურს ქვეით, ირიბად, ქუთათისის დასავლით, და მაღლარის და ოფიშკვითის აღმოსავლით, და გუბისწყლის სათავის გორაებზედ, ვიდრე გვასტიბის ბოლოდ ცხენისწყლამდე. და არს სამკუთხედ ადგილი ესე. ამას შინა, ცხენისწყლისა და რიონისაკენ, არს საჭილაო, სამიქელაო. და არს ადგილი ესე ფრიად ნაყოფიერი ყოვლითავე, რომელნი დავსწერეთ, გარდა ბრინჯისა. პირუტყვნი მძოვარ არიან ზამთარ-ზაფხულს. ფრინველნი ურიცხვნი. თევზნი არასადა, გარდა რიონისა, კირჩხიბი მრავალ. არასადა არს მდინარე, გარდა გუბისწყლისა, და იგიცა მცირე. იზრდებიან ჭით. არამედ ადგილ-ადგილს ჭათა შინა არს ჭია, რომლისა წყლის სმით გამობერავს ყელსა, და დაეკიდების კაცსა და ქალსა, ვითარცა პარკი დიდი. უწოდებენ ყიყუს. ვენახნი დაბლარნი არიან მრავლად, ხილნი მრავალნი ტყეთა შინაცა. ტყენი აყრილნი, და უწოდებენ ეწერს; და მწერნი არიან არგვეთს, საჩხეიძოს და საჩიჯავაძოსა შინაცა. კაცნი და ქალნი ჰგონე ეგრეთნივე, არამედ უმეტეს მსწრაფლ მოუბარნი, ფრიად მუშაკნი, რბილად მქცეველნი. სახლობენ მთავარნი და აზნაურნი. პირველად იყო საერისთაო ციხე-გოჯისა და შემდგომად იქმნა ქუთათისისა, ოკრიბისა თანა. აწ ესეცა პირველი სადროშო.
ოკრიბის საზღვრისათვის
ხოლო ამ ვაკის აღმოსავალ-ჩრდილოთ არს ოკრიბა და არგვეთის ჩრდილო-დასავლეთად, რომელი ისახელა თვისის ადგილობისაგანვე, რამეთუ გარემოთა ადგილებთა თვისთაგანვე სრულიად მჩენარობს ოკრიბა, და ამისთვის ითქმოდა: „ოო, კრება ესე კეთილ-მშვენიერ ადგილ არს“! ხოლო ოკრიბა ესე იმზღვრების: აღმოსავლით მთით რაჭასა და ამას შორისით, ველევ-საღორის მთით, და საღორის მთიდამ წასრულის სამხრით, ვიდრე ჩხარამდე, მთითა ოკრიბა-არგვეთს შორისით; სამხრით ჩხარიდამ დასავლეთად წასრულის მთით კვახჭირამდე, მერმე კახნიაურის ხაზით რიონამდე; ჩრდილოთ ველევი, ნაქერალა, გაჭრილი, წმიდა გიორგის მთანი, ვიდრე დღნორამდე, მერმე ხომლის კლდიდამ წარსრული მთა დასავლეთად, ვიდრე გვასტიბემდე; დასავლით კახნიაურიდამ წარსრული ხაზი, ვიდრე გვასტიბემდე, ოკრიბა-ვაკის საზღვარი. და არს ამათ შინა ქვეყანა, გარდა ბრინჯ-ბამბისა, ყოვლითა მარცვლითა ნაყოფიერი ფრიად, ხილითა, ვენახითა. არამედ ვენახი მაღლარი, ღვინო მსუბუქი, მხე-გემოიანი. პირუტყვნი არგვეთისაებრ, ფრინველნი და ნადირნი მრავალნი. არს მცირე მთა-გორიანი, ტყიან-ბალახიან-ყვავილიან-წყაროიანი. დის მდინარე წყალწითელა და მისნი შემრთველნი, და ქუთაის ზევით რიონი და მასში შემრთველი ხომლის კლდემდე. თევზნი, გარდა კალმახისა, არარა. კირჩხიბნი მრავალნი. კაცნი და ქალნი ჰგონე ვითარცა ვაკისანი, გარნა უღონო მუშაკნი, ვერ ღონიერნი. არამედ მთავარნი და აზნაურნი მხნენი, ზნეობიანნი, შემმართებელნი. ეს ოკრიბა რიონის აღმოსავლეთი პირველად იყო არგვეთისა, და დასავლეთისა ნაქალაქევის საერისთაოსი, შემდგომად იქმნა ქუთათისის საერისთაოსი და აწ - მეოთხე სადროშო ლეჩხუმითურთ, მეფისა თანა მყოფნი. და სახელნი ესენი ადგილებთა ამათ, რომელნი აღვსწერეთ, ანუ ეწოდათ ესრეთ ანუ ეგროსის ძეთაგან და ძის ძეთაგან, ვითარცა სხვათა ადგილებთა. და ვინაითგან დავასრულეთ იმერეთი, აწ ვიწყებთ ოდიშს.
ოდიშისათვის
ხოლო ესე ოდიში ისახელა ორითა სახელითა: პირველად მეგრელნი, რამეთუ ეგროს აღაშენა ქალაქი და უწოდა ეგრი. ამას სწერენ ევროპელნი კოლხიდად, სადიდამ იაზონ წარიღო ოქროს რუნი, ანუ საწმისი. არამედ ჭალაკი იგი აქა არასადა მოიპოვების, არცა მატიანე ჩვენი მოიხსენებს მას, რამეთუ მას ჟამსა ეგრის-წყალს იქითი, დასავლეთისა, ეპყრათ ბერძენთა, აქა არს ადგილი იგი. ამისთვის უწოდეს მეგრელნი. ხოლო ოდიში - განდგნენ რა ეგრისის მდინარის იქითნი და მიერთნენ ბერძენთა, იტყოდიან; „ოდიში იყომე ქვეყანა იგი ჩვენი“, და ისახელნენ აწამდე ესრეთ. ხოლო საზღვარი ოდიშისა არს ცხენისწყალი და ხაზი ისულეთამდე, მერმე თაკვერსა და ოდიშს შორისი მთა, კავკასიდამ ჩამოსული სამხრით და კვლავ თაკვერიდამვე წარსული კავკასი ჩრდილოთ, ვიდრე ეგრისის სათავემდე, ოდიშსა და სუანეთს შორისი; სამხრით მდინარე რიონი, გურია-ოდიშს შორისი, და კვლად ეკვრის მდინარის შესართავს დასავლეთით შავი ზღვა; დასავლით ზღვა შავივე და კვლავ ანაკოფიის მცირე მთა, კავკასიდამ ჩამოსული სამხრით ზღვამდე; ჩრდილოთ კავკასის მთა. ხოლო ცხენისწყლის დასავლეთის კერძო რომელი დავსწერეთ, ოდიშისა არს. და ცხენისწყლის დასავლით არს იქვე ბანძა და ციხე კეთილნაშენი.
ბანძას ზევით და ცხენისწყლის დასავლით, და მისი მჭვრეტი, მაღალს ადგილზედ, არს ჭყონდიდი, ეკლესია გუმბათიანი, დიდშენი, მარტვირისა. ეს აღაშენა ჱ მეფემან აფხაზთამან გიორგიმ და შეამკო ყოვლითა შემკობილებითა საეკლესიოსათა. დაფლული არს მეფე ბაგრატ. ამანვე დასვა აქ ეპისკოპოზი, და აწცა არს მწყემსი უნაგირის აღმოსავლეთისა ცხენისწყლამდე. ამათთა დასავლით დის მდინარე აბაშა, პირველ სხვის სახელით წოდებული. შემდგომად, მოიქცა რა ანაკოფიიდამ მურვან ყრუ, აქ დაბანაკებულთა მოაშთო ამან პ ჩ აბაში, და ამიერითგან იწოდა აბაშა. ამაზედ არს სახარია, ციხე და სასახლე დადიანისა. ესე სიგრძით არს ტეხურის შესართავამდე. გამოსდის კავკასს, ოდიშსა და სუანეთს შორისს, და დის ჩრდილოდამ სამხრით. არა არს მას შინა თევზი, გარდა კალმახისა.
ამის დასავლით დის მდინარე ტეხური. იწოდა ჩქარად დინებისაგან, რამეთუ შემუსრავს და მტეხარე ჰყოფს ხიდსა თუ სხვასა რას, გამოსდის მასვე კავკასსა, მიერთვის ისულეთს ჩრდილოდამ რიონს. ხოლო ტეხურისა და აბაშას შესართავს ზევით, უნაგირას მთის ძირზედ და ტეხურის დასავლის კიდეზედ, არს შხეთს ციხე დიდნაშენი და სასახლე დადიანისა. ამას ზევით, კიდევ ტეხურისავ კიდეზედ, არს სენაკს ეკლესია გუმბათიანი, კეთილშენი, საყოფელი აფხაზთა კათალიკოზისა. აწ სენაკს ზევით, უნაგირას ძირში, არს ნაქალაქევი, ციხე გოჯად წოდებული. ეს აღაშენა ა მეფის ფარნაოზის ჟამს ქუჯიმ, ქალაქი და ციხე, და ამისი საერისთოვე იყო სრულიად რიონის დასავლეთი სუანეთით. შემუსრა ყრუმ, არამედ იყო კვლავ ქალაქი, და შემდგომად მოოხრდა ქალაქი. აწ არს ციხე კვლავ და სასახლე დადიანისა. ხოლო ამ ტეხურის დასავლის კიდურსა რიონიდამ წარმოსდევს მცირე მთა კავკასამდე, ტყიანი და ნადირიანი. ამას უწოდებენ უნაგირას. ამ მთას მზღვრიდენ ოდესმე იმერთა და ოდიშთა საზღვრად და არს ჭყონდიდიდამ უნაგირამდე მთის ძირი სალიპარტიანო. არიან ამ ადგილთა შინა მოსახლენი მთავარნი და აზნაურნი. და არს ქვეყანა ესე მგზავსი ვაკისა და უმეტეს ნაყოფიერი და ტყიანი.
ხოლო ისულეთს, ტეხურის შესადინარს ქვევით, სადაცა ერთვის რიონი ზღვას, აქა არს ფოთი. და ამ ფოთის ჩრდილოთ კერძ შესდის ზღვას ხორგის წყალი. მოიგო სახელი დაბის ხორგისაგან, ზღვს კიდესა ზედა შენისა, სადაცა არს სასახლე აფხაზთა კათალიკოზისა. გამოსდის მასვე წინხსენებულს კავკასს და მოდის აღმოსავლიდამ დასავლეთად. ამავ წყალზედ, მთის ძირში, უნაგირას ჩრდილოთ, არს ციხე ჭაქვითი და სასახლე დადიანისა. ხოლო ამ წყლის ჩრდილოთ, მთის ძირს, ველსა ზედა არს ხეთას ციხე და სასახლე დადიანისა. ამის ჩრდილოთ დის ჭანის წყალი, წოდებული ჭელენჯიხის გამო. გამოსდის მასვე კავკასსა და დის აღმოსავლიდამ დასავლეთად, და მიერთვის ზღვას ხოფს. ამ მდინარის ჩრდილოთ კერძოთ, ზღვის კიდეზედ არს ხოფი. აქა არს ეკლესია გუმბათიანი, კეთილშენი და შემკული. აქ ეკლესიასა შინა მსვენარებს პერანგი ყოვლად წმიდის ღვთისმშობლისა, სასწაულთმოქმედი. ამ წყალზედ, ჩრდილოს კიდესა ზედა და ხოფს ზევით, არს ეკლესია ჩაისს, დიდი, გუმბათიანი, კეთილშენი და შემკული. ზის ეპისკოპოზი, მწყემსი ამ წყლის სამხრეთის კერძოსი უნაგირამდე და რიონა-ზღვამდე. ამავ მდინარის ჩრდილოთ კერძოდ დიდს ველსა ზედა არს ზუგდიდი, სასახლე დადიანთა, დიდშენი და პალატებიანი, ზღუდე-გოდლიანი.
ამ ზუგდიდის აღმოსავლით, მთის ძირზედ, არს ჭელენჯიხი. ეკლესია გუმბათიანი, დიდშენობა, შვენიერი, კეთილს ადგილს. ზის ეპისკოპოზი, მწყემსი ჭანის მდინარისა და დადის მდინარის შორისის ადგილთა, კავკასიდამ ზღვამდე. ამის ჩრდილოთ დის მდინარე ენგური, წოდებული დაბის გამო. გამოსდის მასვე სუანეთსა და ოდიშს შორისს კავკასსა, მოდის აღმოსავლეთიდამ დასავლეთად, მიერთვის ზღვას ანაკრიას. ანაკრიას აღაშენეს ოსმალთა ციხე, ქრისტესსა ჩღგ ქართულსა ტჟა, აწცა უპყრავთ მათვე. ანაკრიის აღმოსავლით ამ მდინარეზედ არს რუხს ციხე დიდშენი, შიგ წყარო გამომდინარე. აღაშენა ლევან დადიანმან ქრისტესსა ჩქმზ, ქართულსა ტლე, შემდგომად შემუსრეს ოსმალთა წელსა ჩღკე, ქართულსა უიგ, და ამის ქვით აღაშენეს ანაკრია უმტკიცესად. რუხს ითხრების კაჟი ჩახმახისა ფრიად კეთილი და მრავალი. რუხს ზეით, ამ წყალზედ, მთასა შინა არს სააფაციო სათავიდამ.
კვლავ ამ ენგურის ჩრდილოთ დის დადის-წყალი, წოდებული დადის დაბის გამო. გამოსდის მასვე აღმოსავლეთის კავკასსა, და მოდის დასავლეთად, და მიერთვის ზღვას. ამ დადის-წყლის ჩრდილოთ დის ეგრისის წყალი, წოდებული ეგრისის, თარგამოსის ძის, გამო. გამოსდის მასვე კავკასს, დის დასავლეთად და მიერთვის ზღვას ილორს. ხოლო ზღვის კიდეზედ, ამ წყლის დასავლითს კიდეზედ, არს ილორს ეკლესია წმიდის გიორგისა. ამას უდის აღმოსავლით ეგრისი, დასავლით მდინარე მოქვისა, და უძეს სამხრით ზღვა და ჩრდილოთ ველი. არს ეკლესია უგუმბათო, მცირე, მდიდარი და შემკული. არამედ სილოვანობის გამო, რათა არა შეირყეს ეკლესია, მოუღიათ ქვა დიდ-ფრიადი, ფიქალი და მას ზედა შენი არს სრულიად ეკლესია. აქ მოიყვანს ხარს ყოველწლივ ი ნოემბერს, რომელსა დაჰკლვენ და განიყოფენ მეფე დიდებულებითურთ. გარნა არს ფრიად სასწაულთმოქმედი ჭეშმარიტსა ზედაცა. არამედ მოსწვეს ოსმალთა ეკლესია ილორისა ქრისტესსა ჩღლგ ქართულსა უკა.
ხოლო ამ ეგრისის მდინარესა ზედა, მთასა შინა, არს ეგრი, სადაცა მოვიდა პირველად ეგროს, ძე თარგამოსისა, და აქა აღაშენა ქალაქი და დაიპყრა საზღვარი თვისი. არამედ ამას შემდგომად უწოდეს ბედია, რომელი დასვა ა მეფემან ფარნაოზ ქუჯი ერისთავად რიონის დასავლეთისა, ვინაითგან ჰპოვა ბედი. მერმე აფხაზთა მეფის ლევანისაგან განიყო, და ცხომის ერისთავი სხვა, ბედიისა სხვა, აფხაზთა სხვა, თამარ მეფემდე ესრეთ. შემდგომად რუსუდანისა - ოდიშისა დადიანი, და ბედიელი მას აქეთისა, არღარა ცხომისა. აქავ, ბედიას, აღაშენა ნდ მეფემან ბაგრატ ეკლესია დიდ-მშვენიერ გუმბათიანი და შეამკო სიმდიდრითა დიდითა ფრიად. ამისთვის წერილ არს: „ვისაც გენებოს სიდიდე და სიმდიდრე ბაგრატ ნდ მეფისა, გინიხილე ბედიის ეკლესია და მით სცნობ“. დასვა ეპისკოპოზი ოდიშისა, და აწცა ზის, და მწყემსი არს აწ დადის-წყლისა და მოქვის-წყლის შუათისა ადგილთა. აქავ მოიღო იგივე მეფე ბაგრატ ზვიადა ერისთავმან და დაფლა.
ხოლო ამ ეგრისის მდინარის დასავლით დის მოქვის მდინარე ჩრდილოდამ სამხრით. გამოსდის კავკასს და მიერთვის ილორს ზღვას. ამ მდინარესა ზედა, მთაში, არს მოქვს ეკლესია გუმბათიანი, დიდნაგები. აღაშენა თ მეფემან აფხაზთამან ლეონ შემკობითა დიდითა. ზის ეპისკოპოზი მწყემსი კოდორის მდინარისა და მოქვის მდინარის შორისის ადგილისა. არამედ ეს მდინარე მოქვისა დის მოქვამდე აღმოსავლიდამ დასავლეთად. ხოლო მოქვის მდინარის დასავლით დის კოდორის მდინარე. ამ წყალზედ არს ეკლესია დრანდას, მთაში, გუმბათიანი, მშვენიერი, დიდშენი. ზის ეპისკოპოზი, მწყემსი კოდორსა და ანაკოფიის შორისისა ადგილთა. არამედ აწ აფხაზთაგან არღარა არიან ორთა ამათ შინა ეპისკოპოზნი. გარნა მდინარე კოდორი დრანდამდის დის აღმოსავლიდამ დასავლეთად, გამომდინარე კავკასიიდამ, და დრანდიდამ ზღვამდე დის ჩრდილოდამ სამხრით. მოიგო სახელი დაბის კოდორისაგან, რომელი არს დრანდას ზევით, ამ წყალზედ, მთაში.
ხოლო ამ კოდორის დასავლეთად დის მდინარე ცხომისა, გამომდინარე კავკასისა, და მოერთვის ზღვას ჩრდილოდამ. ამ წყალზედ, მთაში, არს ცხომი, და ისახელების მდინარე ესე ამისგან. იყო ცხომი ქალაქ და საერისთაო, და აწ დაბა. ამ ცხომის დასავლით არს ანაკოფია და მდინარე მისი მცირე, გამომდინარე კავკასისა და მომრთველი ზღვისა ეგრეთვე ჩრდილოდამ. ამ მდინარის აღმოსავლით და ზღვის კიდეზედ არს ქალაქი ანაკოფია. ეს აღაშენეს ბერძენთა. აქავ ერეკლეოს კეისარმან დასვა ერისთავი აფხაზთა, ეგრისის მდინარის დასავლეთისა ზღვამდე. იყო ქალაქი კეთილი, მშვენიერი, ზღვასა ზედა წაშენებული, და შემდგომად ბაგრატიონთაგან უმეტეს განდიდებული, რომლისა ზღვასა შინა სვეტნი ორმოცამდე დღესაც ჩანან. არამედ აწ ოხერ არს; და საზღვარი ოდიშისა და აფხაზეთისა; ამ ანაკოფიის აღმოსავლით ზღვიდამ მთამდე შეავლო ზღუდე დიდი ლევან დადიანმან, აფხაზთა გამოესლველობისათვის, გარნა აწ უქმად არს.
ხოლო სიგრძე ოდიშისა არს კავკასის თხემიდამ ზღვამდე და ცხენის წყლიდამ ზღვადმდევე, და მეორე - ეგრისის წყლიდამ ანაკოფიამდე. და განი მისი რიონის მდინარიდამ ეგრისის მდინარემდე, და მეორე - ზღვიდამ კავკასის თხემამდე. და არს ჰავითა ესე ოდიში მშვენი. ზაფხულს ზღვის პირნი და ვაკენი ცხელი და არა გაუძლისი, მთის კერძონი გრილნი, აგარაკოვანნი, კეთილნი. ზამთარ თბილი, არამედ ზაფხულცა სველი, და ნამიანი, და ნოტიო, გარნა უწყინარუენო, უქარო და უყინვო, დიდთოვლიანი. მოსავალნი მარცვალთა ფრიად ნაყოფიერნი მრავლად, რამეთუ ბრინჯი ნაყოფიერებს ურწყავად. ნარინჯი, თურინჯი, ზეთისხილი, ბროწეული ადგილ ადგილს და სხვანი ხილნი მრავალნი. ვენახნი მაღლარნი, ღვინო მსუბუქი და კარგი. აქა არს ღვინო ზარდაგი, ფერისათვის ეგრეთ წოდებული, ფრიად კეთილი, ძალიანი და ქებული ყოველთა შინა. აქ ჰყოფენ აბრეშუმს უმეტეს მრავლად იმერეთისაგან. პირუტყვნი - ცხოვარნი მცირედ და სხვანი მრავლად, რამეთუ უვისთ ჯოგად, მროწლედ, და თხა, ცხოვარი და ღორი ერთ არვედ. რამეთუ არა უხმსთ მწყემსი, და მძოვარ არიან ზამთარ-ზაფხულს ბალახთა. ფრინველნი მრავალნი; ფუტკართაგან თაფლი და ცვილნი მრავალნი, ვინაითგან ტყეთა შინა მრავლად არიან. ნადირნი წვრილნი და დიდნი ურიცხვნი, გარდა ქურციკისა, და სანადირო მრავალნი და კეთილნი. თევზნი მთის კერძოდ კალმახნი მრავლად, ხოლო ვაკეთა სხვანი თევზნი და კირჩხიბნი ურიცხვნი. ზღვასა შინა იპყრობის ანდაკია და სხვანი ზღვის თევზნი. მდინარეთ შემდინარეთა ზღვათა შინა უწოდებენ მას ადგილს თვალსა, და არიან ნავსადგურნი. მოდგებიან ნავნი და ვაჭრობენ.
ხოლო არიან კვლავ ამავ ადგილებთა შინა ხევნი და მცირე მდინარენი და წყარონი კეთილ-გემოიანნი, რომელნი სიგრძისათვის დავიდუმეთ. არიან კაცნი და ქალნი მშვენიერნი, არამედ იმერთაებრ არა ტანოვანნი, ხორციანნი და მწითურნი, გულმწყრალნი მყისად და მსწრაფლნი, ბრძოლათა შინა იმერთაებრ ვერ ქებულნი, ბრძოლიდამ გაბრუნებით ქებულნი. სარწმუნოებითა, რჯულითა, და წესითა, და ქცევითა იმერთათა. სამწყსონი აფხაზეთის კათალიკოზისანი. ენით არიან - დიდნი და წარჩინებულნი ქართულის ენითა, არამედ აქვსთ თვისიცა ენა, გარნა წამხდარი ქართულივე, ვითარცა: ღმერთი-ღორონთი, ჩემი-ჩქიმი. და აქვსთ წიგნი ქართულივე და და არა სხვა. ხოლო აწ ეგრისის მდინარემდე უპყრავსთ აფხაზთა, და მას ზეითი სამხრის კერძო დადიანსა. კვლავ ქვეყანა ესე არს ფრიად ტყიანი, მთით ბარამდე, და მცირე ველოვანი. მდინარეთა კიდენი ჭალოვანნი და ვაკეთა აყრილნი ეწერნი, ბარდოვან-ტალახჭანჭრობიანი და ფრიად წვმიანი. ამისგან არს ფრიადი ნოტიობა, გარნა უვნებელი.
აფხაზეთისათვის
ხოლო ანაკოფიის დასავლეთი არს აფხაზეთი, პირველად წოდებული ეგრეთვე ეგრისი, რამეთუ ვინაითგან წილი ეგროსისა არს ზღვამდე, მის გამო ეწოდა ეგრივე. არამედ შემდგომად განდგომისა, დაიპყრეს რა ბერძენთა, მათ უწოდეს აბასა, ხოლო ქართველთა აფხაზეთი. გარნა უმეტეს საგონებელი არს, ძეთაგან ანუ ძის ძეთაგან ეგროსისათა ეწოდა სახელი ესე. ხოლო საზღვარი აფხაზეთისა არს: აღმოსავლით ანაკოფიის დასავლეთით მცირე მთა, კავკასიდამ ჩამოსული ზღვამდე; დასავლით ზღვა და კაპპეტის მდინარე. არამედ სხვანი მზღვრიან ჯიქეთის დასავლეთის ზღვამდე; ჩრდილოთ მზღვრის მთა კავკასი, სამხრით ზღვა შავი. სიგრძე ამისი არს ანაკოფიიდამ კაპპეტის მდინარემდე ანუ ზღვამდე; განი ზღვიდამ კავკასის თხემამდე.
ხოლო ანაკოფიის დასავლით დის აღაცოს წყალი. გამოსდის კავკასს და მიერთმის ზღვას ჩრდილოდამ. ამ აღაცოს წყლის დასავლით დის ზუფუს მდინარე, გამოსდის კავკასს, დის სამხრით, მიერთვის ჩრდილოდამ ზღვას. არს ზუფუ მცირე ქალაქისაებრი, სახლი და საყოფელი შარვაშიძისა, რომელი მპყრობლობს აფხაზთა, არავის მორჩილებასა შინა მყოფი. ამ ზუფუს დასავლით დის მუწის-წყალი. გამოსდის კავკასსავე, მოერთვის ჩრდილოდამ ზღვას. ამ მუწის-წყლის დასავლით არს ბიჭვინთას ეკლესია დიდი, დიდშენი, კეთილ ფრიად, გუმბათიანი, ზღვის კიდესა ზედა. ეს აღაშენა იუსტინიანე კეისარმან შემკობითა დიდითა. პირველ იყო საეპისკოპოზო. ჟამსა აფხაზთა მეფეთათა იქმნა საკათალიკოზოდ, და აწ არს საყდარი აფხაზთა კათალიკოზისა, არამედ აწ ხუცის ამარად, ვინაითგან აფხაზნი არღარა მონებენ რჯულსა და სარწმუნოებასა (ამას ვგონებ ნიკოფსიად, და ეკლესიასაცა მასზედ აღშენებულსა მისთვის, ვინაითგან ნიკოფსიას დაფლულ არს მოციქული სვიმონ კანანელი). ამის ბიჭვინთის დასავლით დის კაპპეტის მდინარე, დიდი და ჩქარად მდინარე. გამოსდის ესე რაჭის მთას, კავკასსა, გამოვლის სუანეთს, ალანსა და მას ქვეითთა ორს კავკას-შორისთა და მოერთვის აქა ჩრდილოდამ ზღვასა.
ხოლო ესე აფხაზეთი შემკული არს ყოვლითა ნაყოფიერებითა და ჰავითა, რამეთუ ნაყოფიერებენ ყოველნი მარცვალნი, ხილნი, ვენახნი, პირუტყვნი და ნადირნი, ფრინველნი და თევზნი მრავალნი. არამედ თხა აქაური ფრიად მშვენიერნი, ბალნითა წმინდა და ჭრელ, კანჭმაღალი, ტანად დიდი, რქანი მაღალნი, ვითარ ადლნახევარნი. წვერნი გძელნი, ვიდრე მუხლთ დაბლამდე. გარნა არს ესე აფხაზეთი ტყიანი, ჭალიანი, ეწროვანი და მცირე-ველოვანი; მთის კერძონი აგარაკოვანნი. ხოლო კაცნი მგვანენი მეგრელთა და უმეტეს ცქვიტნი და ტანოვანნი, წერწეტნი, მპარავნი, ავაზაკნი, ზღვათა შინა მავალნი ოლეჭკანდარებითა, რომელთა შინა შთასხდებიან რ, ს და ტ, დაუხდებიან ოსმალთა ნავთა და ლაზ-ჭანთა და უფროსად ოდიშ-გურიასა. არამედ არიან ბრძოლასა შინა მდედრნი, მალ-მიმდრეკნი, ზღვასა შინა მაგარნი და ძლიერნი. სარწმუნოებით არიან ქრისტეანენი, არამედ არღარა რისა მეცნიერნი და ირიცხვიან, ვითარცა კერპნ, ვინაითგან არა დაჰფლვენ მკვდართა თვისთა, არამედ მისითავე სამკაულ-იარაღითა და შესამოსლითა ჩასდებენ კუბოთა შინა და შესდგმენ ხეთა ზედა, და უკუეთუ შტვენს მკვდარი იგი ეშმაკისა მიერ, სწამთ განსვენებულად მერმესა მას. გარნა უწყიან ნათესაობა, ცოლი ერთი, მარხვა, აქვთ სასოება მღვდელთა ფრიად. არა იქმნებიან მათ შორის სიძვა, მრუშება, რამეთუ დასწვენ შემცოდეთა. უყვართ სტუმარი და პატივსა უყოფენ, და შეიწყნარებენ ფრიად. ენა საკუთარი თვისი აქვსთ, მაგრამ უწყიან წარჩინებულთა ქართული სხდებიან სკამთა ზედა და სჭამენ ტაბლასა ზედა. და არიან ერთგულნი ფრიად თვისთა მეპატრონეთა და მორჩილნი მისნი.
ჯიქეთისათვის
ხოლო ამ აფხაზეთს იქით, კაპპეტის წყლის დასავლეთს, ბაგრატიონთ ჟამს აქეთ აქამომდე უწოდებენ ჯიქეთს, თუმცა გორგასლის ცხოვრება უწოდებს ჯიქეთს ამ ჯიქეთის ჩრდილოთ კერძოს, კავკასის მთის იქითს კერძს ზღვამდე. და ამ აწინდელს ჯიქეთს მზღვრის: აღმოსავლით კაპპეტის წყალი; დასავლით შავი ზღვა; სამხრით იგივე ზღვა; ჩრდილოთ კავკასი. და არს ადგილი ესე ყოვლითურთ აფხაზეთისა: მოსავლით და ცხოველით, წესით და ქცევითაცა. კაცნი უმეტეს მხეცთ მგზავსნი. ყოფილან პირველად ქრისტეანენი, არამედ აწ უცნობელნი მისნი. გარნა იუწყე აფხაზთა და ჯიქთა სამოსელნი, და იარაღნი, და საჭურველნი, ვითარცა ჩერქესთანი, რომელთა ზნეთა ჟამად იმერნიცა ხმარობენ.
სუანეთისათვის
ხოლო სუანეთი იმზღვრების ყოვლითგან კავკასიის მთით, და არს რაჭა-ლეჩხუმის ჩრდილოთ და ოდიშის აღმოსავლეთით. და მზღვრის სუანეთს: აღმოსავლით სუანეთსა და ბასიანს შორისი კავკასია; ჩრდილოთ დიდ-ყაბართ-ჩერქესა და ამას სუანეთს შორისი კავკასია; სამხრით სუანეთსა და რაჭა-ლეჩხუმს შორისი კავკასი; დასავლით სუანეთსა და ოდიშს-შორისი კავკასი და ალანის საზღვარი. სიგრძით არს რაჭის კავკასის თხემიდამ ოდიშის კავკასის თხემამდე და ალანამდე, და განით რაჭა-ლეჩხუმის კავკასის თხემიდამ ჩერქეზის კავკასის თხემამდე, და რაჭისაკენ ვიწრო, ხოლო ლეჩხუმისაკენ განიერი, და მას ქვეით, ოდიშის კერძოდ, უმეტეს განიერი. ამას უდის საშუალსა მდინარე თვისი, რომელი იქმნების ბოლოს კაპპეტისა, გამოსდის რაჭის მთას კავკასს და მიდის დასავლეთს-ჩრდილოს შორის. ამ მდინარეს მოერთვიან ამიერ-იმიერიდან ხევნი მდინარენი.
ხოლო რაჭა-ლეჩხუმის სამხრით არს ლაშხეთი, და ლეჩხუმის სამხრით და ოდიშის აღმოსავლით არს ეცერი. აქა არს ეკლესია სვეტიად წოდებული, სახიზარი სვეტის ცხოველის სამკაულ-საუნჯისა, რომელსა შინა იტყვიან სვეტის-ცხოველის კანკლის ყოფასა დღესაცა, რომელი მოიღო გორგასალ ინდოეთიდამ, წითლის იაგუნდისა ქმნილი. არამედ საჩინოდ არიან აწცა ხატნი და ჯვარნი ოქრო-ვერცხლისანი და მოოჭვილნი ქვითა, მრავალნი და პატიოსანნი, დიდნი და მცირენი, რომელთა ზედა აქვსთ სასოება და პატივ-სცემენ. არამედ უმჯობესი ხატი უბიათ ძეწკვითა ოქროსათი და იტყვიან: „უკეთუ აუშვათ, დალეწავს ყოველსავე აქა მყოფსა ხატ-ჯვართა“, და ესოდენ უგუნურ არიან თვისითა უცნობელობითა. არამედ თუ შევიდეს იქ სასიკვდინო ანუ ტყვე, ვერარაისაღა უყოფენ, გარნა განუტევებენ თავისუფლად. კვლავ აღმთქმელსა ანუ მფიცარს მას ზედა დაურწმუნებიან ფრიად.
ხოლო სუანეთი არს მოსავლითა და პირუტყვითა, ვითარცა აღვსწერეთ დუალი, ანუ აწინდელი ოსეთი, და უმეტესი მწირიცა. სივიწროვით, მთით და კლდით და მდინარეებით ფრიად მაგარი. არამედ სახელი ესე ეწოდა: ოდეს ვერღარა იტევდა ძურძუკეთი კაცთა, ბ მეფემან საურმაგ აჰყარა იქიდამ და მისცა აქა სავანე და დასხნა სულნი დიდძალნი. ამის გამო იწოდა სავანეთი. არამედ არიან კაცნი დიდ-ტანოვანნი, ახოვანნი, დიდ-მძლედ მუშაკნი, ბართა შინა რაზმთა ვერ შემმართებელნი, მთათა სიმაგრეთა და ციხეთა შინა მაგარნი, სიკვდილის არა მომხსენენი, ავაზაკნი, მეკობრენი, უწყალონი, ბრიყვნი, უზნეონი. სარწმუნოებით არიან იმერთა თანა ქართულითა და უმეცარნი აწ მისნიცა. ენა თვისი აქვსთ საკუთარი, მაგრამ უწყიან ქართულიცა. პირველად იყო ეგრისის საერისთაო, შემდგომად დასვეს მეფეთა მისი ერისთავი, და აწ უზისთ გელოვანი, ვითარცა პატრონი მათი, და არიან თვისად და არღარავის მორჩილებასა შინა.
ალანისათვის
ხოლო ალანი არს სუანეთის დასავლით და ბედიის ჩრდილოთ. აქვს აღმოსავლით კავკასი და საზღვარი სუანთა; სამხრით კავკასი ბედია-ოდიშს და ამას შორისი; დასავლით კავკასი; ჩრდილოთც კავკასი. უდის შუაში სუანეთის მდინარე. მოსავლით და პირუტყვით სცან, ვითარცა სუანეთი. არამედ კაცნი კერპნი, უსჯულონი. გარნა პირველ იყვნენ ქრისტეანენი და აწ კერპნი, და რომელნიმე მოჰმადიანი და მისიცა უმეცარნი. ხოლო კავკასნი, რომელნი აღვსწერეთ ამ ადგილებთა შინა, კედელის კავკასის მთიდამ, ვიდრე ჯიქეთამდე, არიან ეგრეთივე მყინვარენი მთანი, ვითარცა ქართლისანი და ოსეთისანი, სიმაღლით, მყინვარებით და ყოვლითურთ. არამედ სუანეთი და ალანი იყო კავკასისავე წილნი, და მეფეთა ქართველთა თვით განიმკვიდრეს, ვითარცა აღვსწერეთ.
გურიისათვის
ხოლო გურია არა წილი ეგროსისა არს, არამედ ქართლოსისა. გარნა ოდეს გამეფდა ლეონ აფხაზთა, მაშინ ამათ არღარა ინებეს მორჩილება ოძრახოს ერისთვისა, რომელნი იყვნენ ძენი სტეფანოზ ბაგრატიონისანი, ადარნასე და ძე მისი აშოტ. ამათგან განდგნენ და მიერთნენ ლეონს, ვითარცა სახელი აცხადებს „გურიობით განდგომილნი“. და ენა მათი, რომელსა უბნობენ, მესხურ და არა იმერთაებრ. არამედ მზღვრის ამას გურიას: აღმოსავლით მთა ფერსათი, სამცხე-გურიას შორისი და საჯავახოს შორისი, სამხრით ჭოროხის მდინარე და მთა მცირე, ფერსათიდამ ჩამოსული დასავლით, აჭარა-გურიას შორისი; ჩრდილოთ რიონი გურია-ოდიშს შორისი და დასავლით შავი ზღვა. ხოლო რიონის თვალზედ, სამხრეთის კიდესა ზედა, არს ფოთის ციხე, რომელი აღაშენეს ოსმალთა წელსა ჩღკე, ქართულსა უიგ, ნავსადგურობისათვის, და დგანან იქ მჯდომარის ფაშით. აქ ერთვის რიონს მცირე მდინარე, და ამ ფოთის აღმოსავლით, რიონის კიდესა ზედა არს ლანჩხუთი. ამ ლანჩხუთის სამხრით წარმოვალს მთა საჯავახოს მთიდამ დასავლეთად, და, სადაცა დასწყდების მთა ესე, არს ამ მთის მაღალს თხემსა ზედა ეკლესია ჯუმათს, დიდი, გუმბათიანი, დიდშენი, მჭვრეტი ზღვისა და გურია-ოდიშისა. არამედ ზამთარ არს გაუძლისი და ზაფხულ საამო, მშვენი, კეთილ-ჰაოვანი; ზის ეპისკოპოზი, მწყემსი სუფსის მდინარისა და რიონს შორისის ადგილთა. და არს მთა ესე ჯუმათისა ტყიანი, შენობა-დაბნებიანი, ვენახ-ხილ-მოსავლიანი და ნადირ-ფრინველიანი.
კვლავ ფოთის სამხრით, ზღვის კიდეზე, არს ტბა პალიასტომისა, დიდი. ამ ტბიდამ შესდის ზღვას მდინარე ამისივე. აქიდამ შემოვლენან ნავნი და დგებიან ტბასა შინა განსვენებისათვის. იპყრობის თევზნი სხვადასხვანი მას შინა ურიცხვნი. ამას იტყვიან ნაქალაქევს და შემდგომად მოცულსა წყლისაგან. კვლავ ამ ტბისა და ჯუმათის მთის სამხრით დის მდინარე სუფსი, გამომდინარე სამცხე-გურიის შუას მთისა, მომდინარე ბახვის-წყლამდე ჩრდილოს-დასავლეთს შუა, ბახვის წყლიდამ ზღვამდე აღმოსავლიდამ დასავლეთად და მიერთვის ზღვას აღმოსავლიდამ. არს მდინარე კარგი და თევზიანი. ბახვის წყლის შესართავს ზევით არს ციხე ბერიძისა, სამხრითკენ მას ზევით ხეობა სურები, ვენახ-ხილიანი, მოსავლიანი; მოსახლენი მხნენი. სუფსის სამხრით და ბაილეთის ჩრდილოთ არს გურიანთას ციხე, კლდე-გორასა ზედა შენი. ამის სამხრით დის აკეთ-ბაილეთის წყალი. გამოსდის სურების მთას, მიერთვის ზღვას აღმოსავლიდამ.
ამ მთის ძირში არს ციხე ასკანისა. ამისვე სამხრით, მთის ძირში, არს შემოქმედი, ეკლესია დიდშენი, გუმბათიანი, შემკული ყოვლითა. იყო ესე საარქიმანდრიტო, აწ არს საეპისკოპოზო. ზის ეპისკოპოზი, მწყემსი მას ქვეითის გურიისა. აქა დის მცირე მდინარე, გამოსდის სურებსა და ხინოს შუას მთას, და დის გრეხით, მიერთვის ხინოს წყალს ჩრდილოდამ. ამ წყალზედ, შემოქმედს ქვევით, არს ოზურგეთი, სასახლე დიდშენი, კეთილ-პალატოვანი, გურიელისა. აქავ სახლობენ ვაჭარნი სომეხ-ურიანი და ვაჭრობენ. ამ ოზურგეთის სამხრით დის მდინარე ხინოსი, გამომდინარე აჭარა-გურიის მთის. მოდის აღმოსავალ-სამხრეთს შუადამ, ჩრდილო დასავლეთს შუა, ლეხეურის ციხემდე. მერმე დის აღმოსავლიდამ დასავლეთად, მიერთვის ზღვასა აღმოსავლიდამ. ამ მდინარისა და შემოქმედს შუა არს ციხე ლეხეურისა, მთის ძირს. და მას ზევით მთაში, ამ წყალზე ხეობა ხინოსი არს მაგარი და მთებრი, არამედ ვენახხილიანი და მოსავლიანი. აქა ხინოს არს ეკლესია გუმბათიანი, კეთილ-დიდშენი, კარგს ადგილს. ზის ეპისკოპოზი, მწყემსი ხინოსწყლის სამხრეთისა ჭოროხამდე
არამედ გურია იყო სრულიად ქუთათლის სამწყსო, ხოლო შემდგომად განყოფისა სამეფოთა, გურიელთაგან დაიდგინნეს სამნივე ესე ეპისკოპოზნი, თვისისა დიდებისათვის. ამ ხინოს მდინარის სამხრით, მთის ძირს, არს აჭვს ციხე კარგი; და ხინოს მდინარის შესართავთან ზღვაზედ არს ალამბარი, სასახლე შენი, გურიელთა, ფრიად მშვენიერს ადგილს. კვლავ ალამბრისა და აჭვის სამხრით დის მდინარე ქობულეთისა. გამოსდის ხინო-აჭარის მთასა, მოდის დასავლით, მიერთვის ზღვასა ეგრეთვე. ზღვის პირს ამ წყალზედ არს ქობულეთი, მცირე ქალაქსავით და ნავსადგური ფრიად კეთილი. ამის სამხრით დის ჩაქვის-წყალი. გამოსდის აჭარის მთას, მოდის დასავლით, ერთვის ზღვას სხვებრთაებრ. ამ წყალზე, ზღვის კიდეს, არს ციხე ქაჯეთისა, მაგარი, მაღალსა კლდესა ზედა შენი. აქვს გვირაბი-კლდე, გამოკვეთილი გზად. ამას ზევით არს ამ წყალზე ჩაქვი. და ამ ჩაქვის სამხრით დის ჭოროხის მდინარე. ზღვის შესართავზედ და ჭოროხის ჩრდილოთ კიდურზედ არს ბათომი, მცირე ქალაქი და ციხე კარგი, აწ უპყრავთ ოსმალთა. ამას ზევით, ჭოროხის ჩრდილოსავე კიდესა ზედა, არს ერგე, და ბათომის პირისპირ, ჭოროხის სამხრეთის კიდეზე, არს გონია, მცირე ქალაქი და ციხე. უპყრავთ ოსმალთა, რომელი აღაშენეს ქრისტესსა ჩფმზ, ქართულსა სლე.
ხოლო სიგრძე გურიისა არს სამცხის მთის თხემიდან ზღვამდე და განი ჭოროხიდამ რიონამდე. ჰავით არს კეთილი და მშვენი, ზაფხულის ცხელი, წვიმიანი, სოული, ნოტიო. ზამთარი თბილი, დიდთოვლიანი, ვითარცა იმერეთი, და უყივნო; მთა-გორიანი, აგარაკიანი, ტყიანი და მცირე-ველოვანი. ნაყოფიერებენ ყოველნი მარცვალნი. კვლავ აბრეშუმი, ბამბა არა ეგდენ. ცხვარნი მცირედ, სხვა პირუტყვნი, გარდა აქლემისა, ჯოგად, მროწლედ, მრავალნი, და მძოვარნი ზამთარ-ზაფხულს უმწყემსოთ. ფრინველნი მრავალნი, ხილნი მრავალნი. და ბათომს, გონიას და ერგეს ნარინჯი, თურინჯი, ლიმო, ზეთისხილი, ბროწეული მრავალი და ზღვის კიდესაცა. ვენახნი მაღლარნი, ღვინო კეთილი, მსუბუქი და შემრგო, გემოიან-სუნიანი მრავლად. არამედ მდინარეთა წოდებანი არღარა დავსწერეთ, ვინაითგან თვისივე სახელნი აუწყებენ დაბებთაგან.
ხოლო კაცნი და ქალნი მგზავსნი იმერთა ზნითა, ქცევითა, სარწმუნოებითა, რჯულითა. სამწყსონი აფხაზეთის კათალიკოზისანი, შემოსილნი ეგრეთვე და მშვენიერებითაცა, არამედ უმეტეს კეკელანი და რბილნი, ენა-ტკბილმოუბარენი, უმეტეს წიგნის სიტყვით (მესხთაებრ), არამედ ქართულისავე ენისანი და არა სხვისა. ბრძოლასა შინა შემმართებელნი და იმერთა თანა ვერ შემდარენი, უქურდალნი, უავაზაკონი; ვითარცა ოდიშარნი, სტუმრის მოყვარენი და კეთილად შემწყნარენი, კეთილ-მგალობელ-მწიგნობარნი, მშვიდნი, არამედ მყის გულმწყრალნი. გარნა გურიელს ეპყრა ოდესმე აჭარა, ჭანეთი, არამედ არს სამცხისა. ამისთვის იქვე დავსწერეთ.
ხოლო რაოდენნი ქვეყანანი ანუ ადგილნი დავსწერენით - მთათა, ბართა ანუ კავკასთა შინანი - საქართველოსანი გარნა თუ აქვთ ზოგთა ენა სხვა, თვისნი საკუთარნი, არამედ წიგნი არცა ერთსა რომელსავე აქვს, გარდა ქართულის წიგნისა საკუთრად.

ცხოვრება ეგრისისა და აფხაზეთისა
ხოლო ძე თარგამოსისა ეგროს, რა მოვიდა წილხდომილსა თვისთა ძმათა შორის თვისსა ქვეყანასა, ამან ეგროს ჰპოვა ადგილი ზღვის კიდის აღმოსავლეთით მთასა შინა. ამან აქა აღაშენა ქალაქი და უწოდა სახელითა თვისითა ეგრი, და ამ ეგროსისაგან განითესნენ ქვეყანასა ამას შინა ძენი და ძენი ძეთა ეგროსისანი და აღავსეს ქვეყანა ეგროსისა და იყვნენ ესენი მორჩილებასა შინა მცხეთელ მამასახლისისასა, ჟამად და ჟამად განდგომილნი, ვითარცა აღვსწერეთ. ხოლო მოსლვასა არდამ სპარსთა ერისთვისასა და დაპყრობასა საქართველოსასა, ამისა შემდგომად განდგნენ რა საქართველოსანი სპარსთაგან, მაშინ ეგრის მდინარის დასავლეთისათა მოიმწეს ბერძენნი, განდგნენ საქართველოსაგან და ამოსწყვიდნეს სპარსნი და მოერთვნენ ბერძენთა, რამეთუ ძალითა ბერძენთათა ჰყვეს და დარჩნენ და იყვნენ იგინი მორჩილებასა შინა ბერძენთასა. ხოლო ეგრის მდინარის აღმოსავლეთი კვლავ იყვნენ მცხეთელ მამასახლისის მორჩილებასა შინა. ხოლო შემდგომად მოკლა რა პირველმან მეფემან ფარნაოზ აზონ ერისთავი და დაიპყრა ყოველი საქართველო, არცაღა ამას მოერთნენ ეგრისის მდინარის დასავლეთისანი. არამედ ერჩდნენ ბერძენთავე და ეგრის მდინარის აღმოსავლეთისანი დარჩნენ ფარნაოზის მორჩილებასა შინა. ამან ფარნაოზ განჰყო ეგრისი თვისსა მორჩილებასა შინა მყოფი ორ საერისთაოდ და დასვა ქუჯი ერისთავად ეგრისს, რომელი აღაშენა ეგროს და უწოდა ბედია, ვინაითგან ჰპოვა ბედი და მისცა ქუჯის რიონის დასავლეთი და ჩრდილოეთი ზღვადმდე და ეგრისის მდინარემდე სრულიად სუანეთით. და მეორე დასვა შორაპანს და მისცა საერისთაოდ ნეშტი ეგრისისა, რომელ არს რიონის აღმოსავლეთი და სამხრეთი ზღვამდე და ლიხის მთამდე და იყვნენ ესე ერისთავნი მორჩილებასა შინა და მოხარკეობასა შინა მეფეთა ქართველთასა. არამედ სიმცირესა შინა ვახტანგ გორგასლისასა მიუღეს ეგრისისა და ზღვის პირნი ციხე-გოჯამდე ბერძენთა, გარნა მერმე ვახტანგვე მიუღო მკლავითა თვისითა ბერძენთა ჯიქეთი აფხაზეთითურთ, საზღვარი თვისი ოვსეთიდამ შემოსულმან.
ამანვე ვახტანგ მისცა ლეონს კეისარსა ეგრისის მდინარის იქითი საზღვარი ბერძენთა და მერმე ამზითვა კეისარმან ცოლსა ვახტანგისასა ეგრისის მდინარის იქითი და ეპყრათ ხოსროვანთა. ხოლო შემდგომად სტეფანოზ ბაგრატიონის ჟამსა მიუღო ერეკლეოს კეისარმან კუალად ეგრისის მდინარის იქითი და დასუეს ბერძენთა ერისთავი თვისი ანაკოფიას და უწოდეს აფხაზთა ერისთავად, იყვნენ აქა ერისთავნი ცვლილებითა. ხოლო მოსლვასა მურვან ყრუსასა იყო ანაკოფიას ერისთავი ლეონ. ამან ლეონ ისტუმრა მირ მეფე და არჩილ, პატივ-სცა და მსახურებდა მეფებრ და შემდგომად ყრუს უკუნქცევისა ამ ლეონს მისცა კეისარმან მკვიდრად ერისთობა და არჩილ მისცა ასული მირ მეფისა და გვირგვინი კეისრული, აღმთქმელსა მორჩილებისა და მონებისასა. არამედ შემდგომად ამ ლეონის სიკვდილისა დაჯდა ძმისწული ამ ლეონისა ერისთავად ანაკოფიას ლევანვე სახელით. ეს ლევან იყო ასულის წული ხაზართა მეფისა და ვინაითგან მოუძლურებულ იყვნენ ბერძენნი აგარიანთაგან, ამან ხაზართა შეწევნითა გაიმკვიდრა საერისთაო თვისი და მორჩილებდნენ სრულიად ეგრისი მათთა მეფისა მოყვრობისათვის და პატივსა უყოფდნენ, და შემდგომად სიკვდილისა იოანესა და ჯუანშერისა განდგა ესე მეორე ლევან და დაიპყრა ძალითვე ხაზართა და მორჩილებითა ეგრისელთათა სრულიად ეგრისი ლისის მთის იქითი ვიდრე ზღვადმდე და ხაზარეთამდე და იწოდა მეფედ აფხაზთა და მოიღო საერისთაოსა თვისისა სახელი ეგრისსა ზედა, ქრისტესა ღპვ, ქართულსა ვ, და ამათგანნი მეფენი მეფობდნენ აფხაზეთს ია ბაგრატიონადმდე ესრეთ.
ა. მეფე ლევან, კ წელ იმეფა
ხოლო დაჯდა რა ესე ლეონ მეფედ და დაიპყრა ყოველი ეგრისი, არღარა უწოდა ეგრისი, არამედ აფხაზეთი და განყო ესე ეგრისი და აწ აფხაზეთი რვა საერისთაოდ:
ა. დასვა აფხაზთა და მისცა აფხაზეთი, ჯიქეთი, ვიდრე ზღვამდე და ხაზართა მდინარემდე;
ბ. დასვა ცხომს და მისცა ეგრის-იქითი ანაკოფია ალანითურთ;
გ. დასვა ბედიას და მისცა ეგრისის აღმოსავლეთი ცხენის წყლამდე;
დ. ვინაითგან ამასვე ლეონს მოერთნენ ოძრახოს წილნი, ჭოროხის სამხრეთისანი და განუდგნენ ოძრახოს ერისთავსა, უწოდა გურია და დასვა იქ ერისთავი თვისი;
ე. დასვა რაჭა-ლეჩხუმისა;
ვ. დასვა სუანეთისა;
ზ. დასვა შორაპნისავე, რიონისა და ხანის-წყლის აღმოსავლეთისა ლიხამდე სრულიად არგვეთისა;
ჱ. დასვა ქუთათისს ვაკისა, ოკრიბისა და ხანისწყლის დასავლეთისა გურიამდე და რიონის დასავლით ცხენისწყლამდე.
ამანვე აღაშენა ქუთათისი ქალაქი და ციხე და ჰყო საყდარი აფხაზთა მეფისა, ვითარცა ანაკოფია ჰყო ტახტად მეორედ ესე ქუთათისი. ამისგანვე საგონებელ არს განთავისუფლება აფხაზთა კათალიკოზისა, ნებითავე ბერძენთათა. ამან ლეონ მოიწყო აფხაზეთი და განაგო ყოვლითავე და შემდგომად კეთილმეფობისა მოკვდა ქრისტესა ყვ, ქართულსა კვ, და დაუტევა ძენი: თეოდოსე, გიორგი და დიმიტრი.
ბ. მეფე თეოდოსე, ლთ წელ იმეფა
გამეფდა შემდგომად ლეონისა ძე მისი თეოდოსე. ამან დაიწყო უმეტეს აფხაზეთი; ესე თეოდოსე იყო სიძე აშოტ კურადპალატისა. ამანვე უშველა კახთა მთავარსა გრიგოლის ზედა აშოტ კურადპალატსა. ესევე ეწყო ბაგრატ მეფეს, ცოლის ძმასა თვისსა, და ბუღა თურქს კვერცხობს სპითა თვისითა. შემდგომად ლტოლვილმან გარდმოვლო დვალეთი და მოვიდა აფხაზეთს. შემდგომად კეთილმეფობისა მოკვდა ქრისტესა ყმე, ქართულსა ჲე.
გ. მეფე გიორგი, იე წელ იმეფა
შემდგომად თეოდოსე მეფისა დაჯდა ძმა ამისი გიორგი მეფედ. ამან გიორგიმ დაიპყრა ქართლი და დასვა ჩიხას ერისთავად ტინენ, ძე დიმიტრისა ძმისა თვისისა, და შემდგომად კეთილმეფობისა მოკვდა გიორგი მეფე ქრისტესა ყოზ, ქართულსა ჟზ.
დ. მეფე იოანე, იდ წელ იმეფა
ხოლო გიორგი მეფისა შემდგომად მეფე იქმნა ძე მისი იოანე. არამედ დედოფალმან დედამან იოანე მეფისამან განიზრახა უმეტეს დამტკიცება მეფობა ძისა თვისისა და, ვინაითგან მომკვდარ იყოცა ძმა თეოდოსე და გიორგი მეფისა დიმიტრი, ამისთვის შეიპყრა ძე დიმიტრისა ერისთავი ჩიხისა ტინენ და მოკლა იგი და უმრწემესი ძე დიმიტრისავე ბაგრატ მცირე ჰასაკითა ექსორია ჰყო და მოგზაური ბაგრატ ჩააგდეს ზღვასა შინა. არამედ ღმერთმან განარინა იგი და მიიწია კოსტანტინეპოლეს. ხოლო მეფემან იოანე მოგვარა ძესა თვისსა ადარნასეს ცოლი, ასული გურამ აშოტ კურადპალატის ძისა და აქორწინა. და შემდგომად მოკვდა იოანე მეფე ქრისტესა, ყოთ, ქართულსა ჟთ.
ე. მეფე ადარნასე, ჱ წელ იმეფა
და იქმნა მეფედ ადარნასე, ძე მეფისა იოანესი. ხოლო ამის მეფობისა შემდგომად ჱ წლისა მოვიდა ბაგრატ ძე დიმიტრისა ექსორია ყოფილი კოსტანტინეპოლიდამ სპითა კეისრისათა და დაიპყრა აფხაზეთი. ამან ბაგრატ შეიპყრა მეფე ადარნასე და მოკლა იგი წელსა ქრისტესა, ყპზ, ქართულსა რზ.
ვ. მეფე ბაგრატ, ით წელ იმეფა
დაჯდა ესე ბაგრატ მეფედ. ამან მოიყვანა ცოლი ადარნასე მეფისა, ასული გურამ მამფალისა და შეირთო თვით ცოლად. ამანვე ბაგრატ გამოიყვანა ნარსე, ცოლის ძმა თვისი, და მისცა შეწევნა სპითა მეფე ადარნასესა ზედა. შემდგომად მეფობისა მოკვდა ბაგრატ, ქრისტესა შვ, ქართულსა რკვ.
ზ. მეფე კოსტანტინე, იე წელ იმეფა
დაჯდა მეფედ აფხაზთა ძე ბაგრატ მეფისა კოსტანტინე. ხოლო ესე კოსტანტინე და სომეხთა მეფე სუმბატ იბრძოდნენ ქართლსა ზედა. არამედ შემდგომად ჰყვეს ზავი და დაიპყრა ქართლი კოსტანტინემ და შემდგომად მოსლვისა აბულ კასიმისა მიუწოდა კვირიკემ კახთა ქორიკოზმან ამ მეფეს კოსტანტინეს. ამან მისულმან შემუსრნა ციხენი ჰერეთისანი, მერმე დაზავდნენ კვირიკე კახთა, მეფე კოსტანტინე და ჰერთა მეფე და შემოქცეულმან კოსტანტინე მეფემან მოსჭედა ოქროთი ხატი ალავერდის მთავარ მოწამის წმიდის გიორგისა და შეამკო ფრიად და მოვიდა აფხაზეთს. არამედ შემდგომად მეფობის მმართველი მოკვდა კოსტანტინე მეფე ქრისტესა შკა, ქართულსა რმა.
ჱ. მეფე გიორგი, ლთ წელ იმეფა
გამეფდა ძე კოსტანტინე მეფისა გიორგი. ამას წინააღუდგა ძმა თვისი ბაგრატ და იშლებოდნენ წელ-ნახევარსა და არა იყო მშვიდობა მათ შორის. შემდგომად მოკვდა ბაგრატ და დაიპყრა სრულიად აფხაზეთი. არამედ ესე გიორგი მეფე იყო ღვთისმოშიში და მოყვარული, ჰაეროვანი, მხნე, ახოვანი, მოწყალე, უხვი, ეკლესიათა მაშენებელი და ქვრივ-ობოლთა შემწყნარე. ამან მისცა ასული თვისი გურანდუხტ გურგენს, ბაგრატ მეფის რეგვენის ძესა. ამანვე გიორგი მეფემან შემდგომად მეფის ადარნასე კურადპალატის სიკვდილისა დაიპყრა ქართლი და დასვა ძე თვისი კოსტანტინე. არამედ მტერ რა ექმნა მამასა თვისსა ესე კოსტანტინე, გამოიყვანა უფლისციხიდამ გიორგი მეფემან და ჰყო საჭურისად. ესევ გიორგი მეფე ჩავიდა კახეთს, შეიპყრა კვირიკე კახთა ქორიკოზი და დაიპყრა კახეთი თვით და იქმნა შემდგომად, ვითარცა აღვსწერეთ ზემოთ. არამედ შემდგომად კეთილმეფობისა მოკვდა ქრისტესა შნე, ქართულსა როე.
თ. მეფე ლეონ, ბ წელ იმეფა
მეფე იქმნა ლევან აფხაზეთს ძე გიორგი მეფისა. ხოლო ესე ლევან მძახლობით დაეზავა კვირიკეს ქორიკოზსა, და მისცა ასული თვისი ცოლად დავითს, ძესა კვირიკე ქორიკოზისასა. არამედ შემდგომად თვისის ასულის სიკვდილისა კვლავ ემტერა კვირიკე ქორიკოზს ლევან მეფე, და ლაშქრობასა შინა დასნეულდა ბაზალეთს, უკმოიქცა და მოვიდა ქუთათისს და მოკვდა იქ მეფე ლევან ქრისტესა შნზ, ქართულსა როზ.
ი. მეფე დიმიტრი, კბ წელ იმეფა
შემდგომად ლეონ მეფისა დაჯდა აფხაზთა მეფედ ძმა ლეონისა დიმიტრი: ესე დიმიტრი მეფე იყო მხნე, ახოვანი, შემმართებელი და უღმრთო. ამისთვის ქვეგამხედველ ექმნენ ამას აფხაზნი და მოიყვანეს კოსტანტინეპოლიდამ ძმა დიმიტრი მეფისა, თეოდოსი. არამედ ვერ შეუძლეს შემუსრვა დიმიტრი მეფისა. არამედ შემდგომად დიმიტრი მეფემან დაიზავა ძმა თვისი თეოდოსე, კვირიკე ქორიკოზის გამო და შუამდგომელობითა სვეტისცხოველისა და იქ მჯდომის კათალიკოზისათა. გარნა უარ-ჰყო აღთქმა დიმიტრიმ და დასწვნა თვალნი ძმასა თვისსა თეოდოსეს და შემდგომად რაოდენისამე ჟამთა მეფობისა მოკვდა დიმიტრი მეფე, ქრისტესა შოთ, ქართულსა რჟთ.
ია. მეფე თეოდოსე, ვ წელ იმეფა
ხოლო შემდგომად დიმიტრი მეფისა უღონო-ქმნილთა აფხაზთა უმკვიდრობისათვის მეფეთა მათთა, ვინაითგან არღარავინ იყო, გამოიყვანეს თეოდოსე უთვალო და დასვეს მეფედ აფხაზთა, არამედ შემდგომად ექვსისა წლისა თეოდოსეს მეფობისა, ვინაითგან განირყვნა ყოველნი წესნი აფხაზთანი მეფობასა მისსა, ამის მიერ ითხოვეს დავით მეფის კურადპალატისაგან მეფედ აფხაზთა ბაგრატ ძე გურგენისა, ასულის წული გიორგი აფხაზთა მეფისა. მან მოსცა და მოიყვანეს აფხაზეთს და აკურთხეს ქუთათისს მეფედ ქრისტესა შპე, ქართულსა სე, და ამ ბაგრატისა შემდგომად იქმნა აფხაზეთს მეფობა ბაგრატიონთა. ხოლო მეფობდნენ აფხაზთა მეფენი იგინი აფხაზეთს წელთა რჟთ. და ამ ბაგრატის პირველის მეფობიდამ ვიდრე ლაშას ძის დავით მეფისა და რუსუდანის ძის ნარინ დავით მეფისამდე იყო ერთმეფობისა ქვეშე სრულიად აფხაზეთი, მეფობასა ბაგრატიონთასა და ამ ორთა დავითის განყოფისამდე სამეფოთა გარდახდნენ წელნი სოდ.

ცხოვრება იმერეთის სამეფოსა
ა. მეფე ნარინ დავით, ლვ წელ იმეფა
ხოლო დაჯდა ნარინ დავით მეფედ იმერთა ქრისტესა ჩსნთ, ქართულსა უოთ, ამიერით იწოდა დავით და ამას ქვემოთნი მეფენი იმერთა მეფედ, და არღარა აფხაზთა. ხოლო ნარინ დავით მეფობდა, ვითარცა აღვსწერეთ. და ამ დავითის გამეფებიდამ, ვიდრე ბრწყინვალე მეფის გიორგის იმერეთის დაპყრობამდე გარდახდნენ წელნი ობ ესრეთ, რამეთუ გამეფდა ნარინ დავით ქრისტესა ჩსნთ ქართულსა უოთ და მოკვდა დავით მეფე ქრისტესა ჩსჟგ, ქართულსა ფიგ. და შემდგომად ნარინ დავით მეფისა დაჯდა მეფედ ძე დავითისა უხუცესი კოსტანტინე.
ბ. მეფე კოსტანტინე, ლდ წელ იმეფა
ამას კოსტანტინეს წინააღუდგა ძმა თვისი მიქელ და არა უტევებდა მეფობად და პყრობად იმერეთისა და მიქელ დაიპყრა რაჭა, ლეჩხუმი და არგვეთი და ქონდათ დღეთა მათთა მარადის ბრძოლა-შლილობა და შფოთი და ხდომა ურთიერთთა და იყო ოხრება ქვეყნისა. ამისთვის შეიჭირვებდენ დიდებულნი ამის სამეფოსანი და ვერა რითა ყვეს ზავი მათ შორის. იხილა დადიანმან გიორგიმ ესევითარება მათ შორის, მაშინ მიიტაცა საერისთო ცხომისაცა და დაიპყრა თვით სრულიად ოდიში ანაკოფიადმდე. ეგრეთვე შარვაშიძემ აფხაზეთი და გურიელმან გურია და სუანთა ერისთავმან სუანეთი და განიმკვიდრეს თვისად და არღარა ეგდენსა მორჩილებასა შინა იყვნენ მეფეთასა. ამისა შემდგომად მოკვდა დადიანი გიორგი ქრისტესა ჩტკგ, ქართულსა ია და დაჯდა მის წილ ძე მისი მამია და ამან უმეტესად დაიპყრა ოდიში. შემდგომად ამ შფოთებასა შინა მოკვდა მეფე კოსტანტინეცა ქრისტესა ჩტკზ. ქართულსა იე.
გ. მეფე მიქელ, გ წელ იმეფა
და შემდგომად მისა გამეფდა ძმა მისი მიქელ. ამან იღვაწა კვლავ შეერთებად და დამორჩილებად პირველისაებრ მათ მთავართა და ერისთავთა. არამედ წართმევითა და ცვალებითა ვერღარა შეუძლო. გარნა დაიმორჩილნა კვლავ ხარკის მოცემითა და მოლაშკრედ თვისად. და სხვასა ვერღარა რაისა ეწია, რამეთუ მოკვდა წელსა ქრისტესა ჩტკთ; ქართულსა იზ.
და ამას მეფესა მიქელს დარჩა ძე მხოლოდ ბაგრატ, რომელსა არა ძალედვა მეფობა სიმცირითა და არცაღა მოერთნენ მთავარნი იგინი წინათქმულნი, არამედ იყო ქუთათისს და მიიტაცებდიან მთავარნი ქვეყანათა და განირყვნებოდიან ყოველნი წესნი იმერთანი. ხოლო განძლიერდა რა ბრწყინვალე გიორგი მეფე, ამან გიორგიმ განიხილნა ესევითარნი იმერთა საქმენი, ეზრახა იმერთა მეფობისა თვისისათვის. მაშინ იმერნი, ვინაითგან შევიწროვებულ იყვნენ ხდომითა და ოხრებითა და არცა გიორგი იყო შორეული მემკვიდრე იმერეთისა, ამისთვის მისცეს პირი მტკიცე, ჩამოვიდა და დაიპყრა იმერეთი მეფემან გიორგი სრულიად ქრისტესა ჩტლ, ქართულსა ჲჱ. და იყო მის ქვეშე და შემდგომად მისთა იყო ერთ სამეფოდ ქართლისა თანა, ვიდრე ოჱ გიორგი მეფისა, ზ მეფის ბაგრატისამდე, წელი რლ. გარნა თუ განდგებოდიან და იწოდებოდიან მეფედ, არამედ ირიცხვის ესრეთ, ვინაითგან არა იყო სიმტკიცე.
ბაგრატ ერისთავი
ხოლო ამ გიორგი მეფისაგან იქმნა ერისთავად ძე მიქელ მეფისა ბაგრატ, და იყო მორჩილებასა შინა გიორგი მეფისასა შორაპანს. შემდგომად მოკვდა დადიანი მამია ქრისტესა ჩტმე, ქართულსა ლგ, დასვა მის წილ ბრწყინვალე მეფემან გიორგიმ ძე მამია დადიანისა გიორგი დადიანად. ხოლო ამისა შემდგომად მოიყვანა ცოლად ასული ყვარყვარე ათაბაგისა ბაგრატ მიქელ მეფის ძემან, ქრისტესა ჩტნჱ, ქართულსა მვ, და იქორწინა მის თანა ნებითა დავით მეფისათა და ამან ბაგრატ შვნა მისგან ძენი სამნი: ალექსანდრე, გიორგი და კოსტანტინე; არამედ შემდგომად მოკვდა ბაგრატ ერისთაობასა შინა ქრისტესა, ჩტობ, ქართულსა ჲ. ხოლო შემდგომად ბაგრატისა დაადგინა მასვე ერისთაობასა ზედა. დიდმან მეფემან ბაგრატ ძე ბაგრატ ერისთავისა ალექსანდრე, და ესე ალექსანდრე ერისთაობდა მორჩილებასა შინა დიდისა ბაგრატ მეფისასა. შემდგომად მოკვდა დადიანი გიორგი ქრისტესა ჩტპდ, ქართულსა ობ. და მიუბოძა დიდმან მეფემან ბაგრატ ძესა გიორგი დადიანისასა ვამიყს დადიანობა. არამედ შემდგომად მოსლვისა ლანგ-თემურისასა და შეპყრობისა დიდისა ბაგრატ მეფისა, წარვიდა რა გიორგი ძე დიდის ბაგრატ მეფისა ქართლს, რათა განაგოს იქნებურნი საქმენი, ვინაითგან იმერეთი ქონდა მშვიდობით სიმტკიცესა შინა.
მეფე ალექსანდრე, ე წელ იმეფა
მაშინ იცა ჟამი ალექსანდრემ ძემან ბაგრატისამან, ვინაითგან მიეღო ძალი გიორგის ძესა დიდისა ბაგრატ მეფისასა, განდგა და დაიპყრა იმერეთი ქრისტესა ჩტპზ, ქართულსა ოე, იწოდა მეფედ და ეკურთხა გელათს (რამეთუ ქუთათისი ჯერეთ ეპყრათ გიორგისავეთა), რათა უმეტესად მოიმტკიცოს იმერნი, და ბრძოდა ციხეთა იმერეთისათა, რომელნი ეპყრნეს მეფესა ბაგრატს და ძესა მისსა გიორგის. მერმე ეზრახა ალექსანდრე დადიან-გურიელსა, შარვაშიძეს და სუანთა. არამედ არა ინებეს, რამეთუ შიში ქონდათ ჯერეთ ბაგრატ მეფისა და ეგნენ ერთგულებასა მისსა ზედა. გარნა აღიხუნა რომელნიმე ციხენი იმერეთისანი ალექსანდრემ, გარდა ქუთათისისა, და მცირედისა შემდგომად მოკვდა მეფე ალექსანდრე ქრისტესა ჩტპთ, ქართულსა ოზ, და დაუტევა ცოლისა თვისისა ანნა დედოფლისა თანა ძე ერთი დიმიტრი.
ე. მეფე გიორგი, გ წელ იმეფა
და შემდგომად ალექსანდრე მეფისა დაჯდა ძმა მისი გიორგი მეფედ იმერთა, ამან გიორგი უმეტესად დაიპყრა იმერეთი და აღიხუნა ციხენი ბაგრატ მეფისა და გიორგისანი და უმეტესად მცდელობდა დამორჩილებასა და შეერთებასა მათ მთავართასა. ამანვე გიორგიმ დასვა კათალიკოზად არსენი ქრისტესა ჩტჟ, ქართულსა ოჱ. არამედ რა არღარა ინებეს მთავართა მათ მორჩილება გიორგი მეფისა, ამისთვის განიზრახა ამან გიორგი ბრძოლა ვამიყ დადიანისა, რამეთუ უკეთუ სძლოს და დაიმორჩილოს იგი, სხვანიცა ყოველნი დაიპყრას. შემოიკრიბნა სპანი იმერთანი, წარვიდა და ჩავიდა ოდიშს. დღესა ერთსა ეწყო ვამიყ დადიანი და ძლიერისა ბრძოლისა შემდგომად იძლია სპანი იმერთა და მოჰკლეს მეგრელთა მეფე გიორგი ქრისტესა ჩტჟბ, ქართულსა პ, ხოლო ლტოლვილნი იმერნი მოვიდნენ თვის-თვისად. მაშინ განზრახვითა ვამიყ დადიანისათა ჩამოვიდა გიორგი, ძე დიდისა ბაგრატ მეფისა, და დაიპყრა კვლავ იმერეთი. ხოლო კოსტანტინე ძე ბაგრატისა და ძმა ალექსანდრე და გიორგი მეფისა და დიმიტრი ძე ალექსანდრე მეფისა ივლტოდნენ ბასიანს და იყოფებოდნენ წელსა ოთხსა იქ მწირად.
ვ. მეფე კოსტანტინე, ე წელ იმეფა
შემდგომად წელსა ქრისტესა ჩტჟვ, ქართულსა პდ ამოსწყდნენ რა იმერნი ბრძოლასა შინა ლანგ-თემურისასა მეფის გიორგისა თანა და ამასვე ქორონიკონსა მოკვდაცა ვამიყ დადიანი და დაჯდა ძე მისი მამია დადიანად. მაშინ ჩამოიყვანეს იმერთა კოსტანტინე, ძე ბაგრატისა, და ყვეს მეფედ იმერთა. ამან კოსტანტინემ დაიპყრა კვლავ იმერეთი და აღიხუნა ციხენი, რამეთუ იყო გიორგი მეფე უცალო თემურლანგისაგან და კოსტანტინე ამით მცდელობდა გამკვიდრებასა იმერეთისასა და შეერთებასა თვისად დადიან-გურიელისასა და სუანთასა.
დიმიტრი ერისთავი
მოკლეს მეფე კოსტანტინე ჩალაღანს ანუ ჩალიანსა შინა ქრისტესა ჩუა ქართულსა პთ, და ამან არა დაუტევა ძე. არამედ დარჩა დიმიტრი ძმისწული კოსტანტინესი და ძე ალექსანდრე მეფისა და მცდელობდა მეფობასა. გარნა იყო ყრმა და ვერა ღონიერ და არღარა ვინ დაემორჩილებოდნენ მეფობისათვის.
მაშინ ჟამთა ამათ მოცალე იქმნა გიორგი მეფეცა თემურ-ლანგისაგან და იხილა იმერეთი ესრეთ, ჩამოვიდა სპითა თვისითა იმერეთს, მიერთო დადიანი მამია და ყოველნი იმერნი, შეიპყრეს დიმიტრი და მისცეს მეფესა გიორგის: ხოლო მან არა რაჲ ავნო. არამედ წარავლინა ქართლს და დაასადგურა სომხითს სარჩოთი და იმყოფებოდა იქ. და იმერეთი სრულიად დაიპყრა მეფემან გიორგი; შემდგომად გიორგისა ეპყრა მეფესა კოსტანტინეს ნებასა შინა თვისსა. შემდგომად კოსტანტინესა - ალექსანდრეს მეფესა. ხოლო ამას ალექსანდრე მეფესა, ძესა გიორგი მეფისასა, სიჭაბუკესავე თვისსა ესმა ქება და მშვენიერება-სიკეკლუცე დიმიტრის დის თამარისა, ეტრფიალა და მოიყვანა ცოლად და ქმნა ქორწილი მის თანა; ხოლო მოკლეს რა აფხაზთა მამია დადიანი ქრისტესა ჩუიდ, ქართულსა რბ და დაჯდა ძე მისი ლიპარიტ, მაშინ მეფემან ალექსანდრემ სიყვარულითა ცოლისა თვისისა და ვინაითგან უწყოდაცა ვერ შემძლებელობა დიმიტრისა, მისცა კვლავ ერისთაობა იმერეთს დიმიტრის და იყო ერისთავად ესე დიმიტრი მორჩილებასა შინა ალექსანდრე მეფისასა, ვახტანგისა და გიორგი მეფისასა. ხოლო მოკვდა ესე დიმიტრი ერისთაობასა შინა, ძე მეფისა ალექსანდრესი ქრისტესა ჩუნე, ქართულსა რმგ.
და დასვა მეფემან გიორგიმ ძე მისი ბაგრატ ერისთავად, და იყო მორჩილებასა შინა მისსა. ათაბაგმან ყვარყვარემ შემდგომად გაათაბაგებისა თვისისა გიორგი მეფისაგან, იწყო ქვეგამჭვრეტელობა მეფისა გიორგისა. ამისთვის ეზრახა ბაგრატს ფარულად, რათა განდგეს და აღეთქვას დადიან-გურიელსა განთავისუფლება და მწე ეყოს იგი ბაგრატს. სთნდა ბაგრატს განზრახვა ესე და ჰყოფდა ეგრეთ. ამისთვის მოსცეს დადიან-გურიელმან აფხაზთა და სუანთა პირი მტკიცე მეფედ ყოფისა იმერეთს.
ზ. მეფე ბაგრატ, ივ წელ იმეფა
მაშინ პაემნითა ამით განდგა ბაგრატ და დაიპყრა იმერეთი, და ვინაითგან მეციხოვნენი გიორგი მეფისანი არა ეკრძალოდენ ბაგრატს, რამეთუ ბიძა იყო მეფისა და სანდო, გამოასხნა ყოველნი და დაიპყრა თვით და შეაყენა მეციხოვნე გუშაგნი თვისნი. ამისი მცნობელი მეფე გიორგი შეკრებული სპითა ჩამოვიდა იმერეთს და რა არღარა მოერთო ათაბაგი ყვარყვარე, ეწყო სპითა იმერთათა ბაგრატ ჩიხორს, ქრისტესა ჩუჲბ, ქართულსა რნ, და ძლიერისა ბრძოლისა შემდგომად იძლია გიორგი მეფე და ივლტოდა ქართლსავე. ხოლო ბაგრატ გამარჯვებული მოვიდა ქუთათისს, აქა მოერთნენ დადიან-გურიელ-აფხაზნი და სუანნი და აკურთხეს, სრულიად იმერთა სათნო-ჩინებითა, მეფედ. ამისთვის აღუსრულა მთავართა მათ აღთქმული თვისი და განთავისუფლდენ, გარდა ლაშქრობისა და ქვეგანწესებისა მეფისა, და იქმნა იმერეთი ამიერიდან ერთ სამეფედ და ოთხ სამთავროდ ანუ სათავადოდ, რამეთუ მიიღო დადიანმან ოდიში, გურიელმან გურია, შარვაშიძემ აფხაზნი და ჯიქნი და გელოანმან სუანეთი, და ბაგრატ მეფობდა მათ ზედა ესრეთ. ხოლო მოვიდა ამ ბაგრატისა თანა ათაბაგი ყვარყვარე, ლტოლვილი გიორგი მეფისაგან, ამან ბაგრატ პატივით შეიწყნარა. არამედ მოვიდა რა თავრიჟ გილაქი და თემურ და მოაოხრეს გიორგი მეფე. მაშინ უშველა ბაგრატ მეფემან ყვარყვარე ათაბაგსა, ჩავიდნენ სამცხეს და დაიპყრა ათაბაგმან სამცხე და ბაგრატ უკმოიქცა იმერეთსავე. არამედ მარადის აძლევდა ნიჯადსა ათაბაგსა, რათა დაიმორჩილოს ყვარყვარემ ერისთავნი გიორგი მეფისანი. შემდგომად შეიპყრა გიორგი მეფე ყვარყვარე ათაბაგმან. მაშინ შეიკრიბა სპანი ბაგრატ მეფემან და ჩავიდა ქართლს და დაიპყრა სრულიად ქართლი, ქრისტესა ჩუჲვ, ქართულსა რნდ, და დაიწყო პყრობად კახეთისა, არამედ განუტევა ბაადურ ათაბაგმან მეფე გიორგი, და მოჰყვა თვით სპითა, რათა დაიპყრას ქართლი და ბრძოს ბაგრატ მეფესა გიორგი მეფემან. იხილა რა ესე ბაგრატ მეფემან, არა ინება ბრძოლა, წარმოვიდა და მოვიდა ქუთათისს.
ხოლო მოკვდა დადიანი ლიპარიტ ქრისტესა ჩუო, ქართულსა რნჱ და დაჯდა ნებითა ბაგრატ მეფისათა ძე მისი შამანდავლე, და წინარე მოკვდა მეფე გიორგიცა ქართლისა და მეფე კოსტანტინე არა უტევებდა ბაგრატ მეფესა ლიხის აქეთს მთის ძირობათა. ამისთვის შეიკრიბა მეფემან ბაგრატ სრულიად სპანი იმერთანი და ჩავიდა ქართლს და დაიპყრა შიდა ქართლის ხოლო კოსტანტინემ განამაგრა ტფილისი და სომხითი და ებრძოდნენ ურთიერთსა. მაშინ ზავჰყო ბაგრატ მეფემან, კახ-ბატონის გიორგის თანა, რათა მომსმენელ იყოს ბაგრატისა და მიიღოს კახეთისა, რომელი უპყრავს კოსტანტინე მეფესა.
შემდგომად მოკვდა დადიანი შამანდავლე, ქრისტესა ჩუოდ, ქართულსა რჲბ და დაჯდა ბიძა მისი ვამიყ დადიანად, სათნოთივე ბაგრატ მეფისათა. ხოლო ამან ვამიყ დადიანმან არღარა ინება განძლიერება უმეტესად ბაგრატ მეფისა, შემოიკრიბნა აფხაზნი და გურიელი და უწყო კირთება, ოხრება და დაპყრობა იმერეთსა.
ესმა ესე ბაგრატ მეფესა, ქართლს მყოფსა, და წარვიდა მსწრაფლად სპითა დიდითა, რამეთუ წარიტანნა ქართველნიცა და მისრულსა ოდიშს ეწყო დადიანი ვამიყ და იქმნა ბრძოლა ძლიერი ქრისტესა ჩუოზ, ქართულსა რჲე და მოსწყდნენ მრავალნი. შემდგომად იძლია დადიანი ვამიყ; მაშინ შევიდა ბაგრატ მეფე ოდიშს, აღიხუნა ციხენი და დაიპყრა ოდიში. ამისი მხილველი დადიანი ვამიყ ევედრა და აღუთქვა ერთგულად მორჩილება ფიცით, რათა ჰყოს იგივე დადიანად და, ვინაითგან ბაგრატ მეფესა ქონდა სხვა განზრახვა ქართლსა ზედა, დაადგინა ვამიყვე დადიანად, ფიცებული ერთგულობასა ზედა. მერმე წარმოიყვანა დადიანიცა სპითა თვისითა და მოვიდა ქართლს უძლიერესად და ბრძოდა ციხეთა კოსტანტინე მეფისათა, კნინღა დაპყრობად.
წელსა ქრისტესა ჩუოჱ, ქართულსა რჲვ მოვიდა უზუნ-ასან ყეენი. ამისმან მცნობმან ბაგრატ მეფემან არღარა ინება ბრძოლა უზუნ-ასან ყეენისა, ვინაითგან კოსტანტინე მეფეცა მივიდა მის თანა და მისცა ციხე ტფილისი, უქმოიქცა და მოვიდა რაჭას, დასნეულდა იქ და მოკვდა ქრისტესა ჩუოჱ, ქართულსა რჲვ და დაფლეს გელათს.
ჱ. მეფე ალექსანდრე, ლბ წელ იმეფა
ხოლო შემდგომად ბაგრატ მეფისა დაჯდა მეფედ ძე ამისი ალექსანდრე და ინება კურთხევა. ამისთვის მოუწოდა დადიან-გურიელსა, შარვაშიძეს და გელოვანს. მაგრამ დადიანმან არღარა ინება მოსლვა. ეგრეთვე გურიელმან და სხვათა. იხილა ესე კოსტანტინე მეფემან იმერთა შინა-ვითარებანი, შეიკრიბნა სპანი და ეზრახა დადიანსა, ჩამოვიდა იმერეთს ქრისტესა ჩუოთ, ქართულსა რჲზ და მიერთნენ ყოველნი იმერნი; ვინაითგან დადიანსა მიეცა პირი მტკიცე, ამისთვის ვერღარა წინააღუდგა ალექსანდრე და წარვიდა სიმაგრეთა შინა. ხოლო კოსტანტინე მეფემან დაიპყრა იმერეთი, მოერთო დადიანიცა და მისცეს ციხე ქუთათისისა, რამეთუ არა კეთილ იყო ბაგრატის გამო დადიანი ალექსანდრესი, ვინაითგან დაამდაბლა ბაგრატ დადიანი.
შემდგომად ამისა მოკვდა დადიანი ვამიყ ქრისტესა ჩუპბ, ქართულსა რო და დაჯდა ძე შამანდავლე დადიანისა ლიპარიტ დადიანად. მერმე კვლავ მოკვდა გურიელი კახაბერიცა ქრისტესა ჩუპგ, ქართულსა როა და დაჯდა ძე მისი გიორგი გურიელად. ამასვე წელს იძლია კოსტანტინე მეფე ყვარყვარე ათაბაგისაგან. მაშინ შემოიკრიბა რაჭა-ლეჩხუმი ალექსანდრემ ძემან ბაგრატ მეფისამან, მოვიდა და აღიღო ქუთათისი ქრისტესა ჩუპდ ქართულსა რობ, დაჯდა მეფედ, ეკურთხა და დაიპყრა იმერეთი. მაგრამ დადიანმან კვლავ არა ინება მეფობა მისი და მოიწვია მეფე კოსტანტინე დაპყრობად იმერეთისად. უსმინა დადიანსა მეფემან კოსტანტინემ და ჩამოვიდა კვლავ სპითა იმერეთს ქრისტესა ჩუპზ, ქართულსა როე; აქეთ მოვიდა ლიპარიტ დადიანი ოდიშით. ამათ ვერღარა ბრძოლა უყო ალექსანდრე მეფემან და წარვიდა კვლავ სიმაგრეთა შინა. მაშინ მიერთო დადიანი და სრულიად იმერნი მეფესა კოსტანტინეს. აღიღო კვლავ ქუთათისი და მოსცეს სრულიად ციხენი იმერეთისანი და დაადგა ქუთათისს, რამეთუ არღარა ენება წარსვლა, რათა განიმაგროს და განიმტკიცოს იმერეთი და ებრძოლოს ალექსანდრეს და მოსპოს იგი. მაგრამ ქუთათისს მყოფსა მოერთვა მეფესა კოსტანტინეს მოსლვა სპასპეტის ასანბეგისა ყეენისაგან და მოდგომა ტფილისისა მისგან სპითა, ქრისტესა ჩუპჱ, ქართულსა როვ.
ამისთვის დაუტევა იმერეთი, წარვიდა ქართლს და ებრძოდა თათართა. ხოლო ალექსანდრე ეზრახა იმერთა და დადიანსა, ჩამოვიდა და დაიპყრა იმერეთი კვლავ, აღიღო ქუთათისი და ყოველნი ციხენი იმერეთისანი, ვინაითგან კოსტანტინე მეფე უცალო იყო. მერმე დაეზავა დადიან-გურიელსა. ამით დაიმშვიდა იმერეთი და დაიპყრა უმტკიცესად და დაიმორჩილნა აფხაზნი და სუანნიცა. გარნა არა ეგოდენად, ვითარცა ენება.
ხოლო უშვა ალექსანდრე მეფესა დედოფალმან თამარ ძე ბაგრატ ქრისტესა ჩუჟე, ქართულსა რპგ. შემდგომად ამისა უშვა ძე დავით.
ამან ალექსანდრემ იხილა ბრძოლითა და შფოთებითა ვერა რაი ბედნიერება თვისი და დაიმშვიდა იმერეთი. მერმე კოსტანტინე მეფისა თანა ჰყო ზავი და სიყვარული ერთობისა. მერმე შესცვალნა ურჩნი თვისნი და რომელნიმე მოსპნა და უმკვდრო ჰყვნა და დაადგინნა ერთგულნი და მისანდონი თვისნი და მოიმტკიცა ამითი იმერეთი. ეგრეთვე დაიმორჩილნა დადიან-გურიელი და მთავარნი სხვანი იგინი ლაშქრობათა, ნადირობათა და მეფედ მათთა ხმობითა მსახურებათათა. ხოლო შემდგომად კოსტანტინე მეფის გარდაცვალებისა. მოიხსენა ალექსანდრე მეფემან შური პირველი, შემოიკრიბნა სპანი, გარდაუხდა ქართლს და აღიღო გორი, ქრისტესა ჩფთ, ქართულსა რჟზ და იწყო პყრობად ქართლისა, რამეთუ არავინ წინააღუდგებოდა, ვინაითგან დავით მეფე იყო ლმობიერი და უშფოთველი კაცი, მის გამო. მაშინ ამავე ქორონიკონს მოუხდენ ჩიხნი იმერეთს და მოარბივეს სრულიად. ესე ესმა ალექსანდრეს ქართლს მყოფს, უქმოიქცა და მოვიდა იმერეთს ამოწყვედად მათდა. არამედ მათ არღარა ესწრა და განემზადებოდა შურისგებად და ბრძოლად ჩიხთა ზედა, დასნეულდა სალმობითა ძლიერითა და მოკვდა მეფე ალექსანდრე ქრისტესა ჩფი, ქართულსა რჟჱ, დაუტევნა ძენი ბაგრატ, დავით და ვახტანგ. ამასვე ქორონიკონსა მოკვდა ცოლი მისი დედოფალი თამარ და დამარხეს გელათს.
თ. მეფე ბაგრატ, ლჱ წელ იმეფა
დაჯდა ძე ალექსანდრე მეფისა ბაგრატ მეფედ იმერთა და დაიპყრა სრულიად იმერეთი. არამედ დადიან-გურიელს ეპყრათ საზღვარნი თვისნი და იყვნენ მორჩილებასა ბაგრატ მეფისასა, ვითარცა ვთქვით.
წელსა ქრისტესა ჩფიბ, ქართულსა ს, მეფობასა ბაგრატისასა მეორესა, გამოვიდა სპასპეტი სულტან სელიმისა სპითა უამრავითა და მოადგა სამცხეს. ამას მიეგება ათაბაგი მზეჭაბუკ, მოუძღვა და ჩამოიყვანა ფერსათსა ზედა იმერეთს. ხოლო ბაგრატ მეფე ვერ წინააღუდგა და უკურიდა სიმაგრეთა შინა და დახიზნა იმერეთი. გარნა მოსულთა ოსმალთა დაწვეს ქუთათისი და გელათი. მერმე მოაოხრეს, მოწვეს, მოსრეს და მოსტყვევნნეს, სადა ვინ ჰპოვნნეს იმერეთსა შინა და უკუნიქცნენ მასვე გზასა ზედა და წარვიდნენ.
შემდგომად წარსლვისა მათისა ჩამოვიდა ბაგრატ მეფე, განაგო იმერეთი და დააშენნა ხიზანნი იმერნი. ამასვე ქორონიკონსა მოკვდა დადიანი ლიპარიტ და დაჯდა მამია დადიანად ნებითა ბაგრატ მეფისათა. კვლავ მოკვდა ამასვე ქორონიკონს გურიელი გიორგი და დაჯდა მამია გურიელად, სათნო-ყოფითა ბაგრატ მეფისათა. ამასვე წელსა წარვიდა მეფე ბაგრატ დასხმის გვარად სპითა ქართლს, რამეთუ ძმამან მისმან ვახტანგ იკლო რაიმე ბაგრატისაგან და წარვიდა ქართლს. ამას ვახტანგს წარჰყვნენ მრავალნი წარჩინებულნი და აზნაურნი. მიუხდა ბაგრატ მეფე მოხისს მყოფს ვახტანგს. ეწყო ვახტანგ და იყო ბრძოლა ძლიერი. მერმე იძლია ვახტანგ. არამედ შუამდგომელობითა დავით მეფისათა ზავ-ჰყვეს. წარმოიყვანა ძმა თვისი და მოვიდა იმერეთს ბაგრატ, და იყოფოდა მშვიდობით. შემდგომად შემოიკრიბნა კათალიკოზ-ეპისკოპოზნი იმერეთისანი ბაგრატ მეფემან და ჰყო გელათი საეპისკოპოსოდ და დასვა საყვარელიძე მელქისედეკ ქრისტესა ჩფით, ქართულსა სზ.
ამისა შემდგომად წარვიდა მამია გურიელი ქართლს, რათა ჰყოს დავით მეფესა და კახ-ბატონს ლევანს შორის ზავი. არამედ ეწყო დავით მეფე და იძლია მეფე, ქრისტესა ჩფკ, ქართულსა სჱ. მერმე ზავ-ჰყო მათ შორის და მოვიდა გურიას.
ხოლო ესე მეფე ბაგრატ იმერთა, გიორგი ქართველთა და ლევან კახთა წარვიდნენ იერუსალიმს, ვითარცა აღვსწერეთ ყოფილი. შემდგომად შეიკრიბნენ დადიანი მამია და გურიელი მამია და წარვიდნენ ჯიქეთს სპითა, რამეთუ ეკირთებოდნენ იგინი ოდიშს და გურიას. ზღვით ნავებითა მისრულთა ჯიქეთს, ეწყვნენ ჯიქნი სიმაგრით გამო, ჰყვეს ბრძოლა ძლიერი და აოტნეს სპანი იმერთა, მოკლეს დადიანი მამია და შეიპყრეს გურიელი მამია და აღიღეს ალაფი და იავარი მათი ქრისტესა ჩფლბ, ქართულსა სკ. ხოლო ნეშტნი, ლტოლვილნი სპანი, მოვიდნენ და დასვეს ოდიშს დადიანად ლევან და გურიელი მამია დაიხსნა ვეცხლით ძემან მისმან როსტომ და მოვიდა გურიასვე.
ამისა შემდგომად მოკვდა გურიელი მამია ქრისტესა ჩფლდ, ქართულსა სკბ და დაჯდა როსტომ ძე მისი გურიელად. ხოლო ამანვე ბაგრატ მეფემან დასვა ერისთავად რაჭას ჩხეიძე შოშიტა და მისცა რომელნიმე სახასო დაბანი და ციხე მინდა, რამეთუ აქამომდე იყო რაჭა სამეფოდ და კვლავ ჰყო საერისთაოდ. შემდგომად შემოიკრიბა ბაგრატ მეფემან სრულიად სპანი იმერთანი დადიან-გურიელითა, ვინაითგან იხილა შეავება სამცხისა შაჰისმაილის დევალისაგან და კვლავ მოიხსენა შური მზეჭაბუკ ათაბაგისა, რაჟამს მოუძღვა ოსმალთა, და ყვარყვარე ათაბაგისა, რამეთუ მიჰყვა გიორგი მეფესა იერუსალიმს და არა ამას, და წარვიდა დაპყრობად სამცხისა. მისრულს ეწყო მურჯახეთს ათაბაგი ყვარყვარე და იქმნა ბრძოლა ძლიერი, ქრისტესა ჩფლე, ქართულსა სკგ, იძლივა ათაბაგი და შეიპყრა ყვარყვარე ისაკართუმელაძემან, მეწდემან გურიელისამან, და მოართვა როსტომ გურიელსა, და როსტომ მოართვა ბაგრატ მეფესა. ხოლო ბაგრატ მეფემან პატიმარ-ჰყო ათაბაგი და დაიპყრა სამცხე და იყოფებოდა მუნ. მაშინ მისცა გურიელს აჭარა და ჭანეთი, წარვიდა და დაიპყრა გურიელმან იგინი და ბაგრატ მეფე განაგებდა სამცხესა. ხოლო მოვიდა რა შაჰსთამაზ ლუარსაბ მეფესა ზედა და უკუნქცეული დადგა ყარაბაღს, წარვიდა მეფე ბაგრატ ყარაბაღს და მივიდა წინაშე შაჰსთამაზისა და ითხოვა შეწევნა, და უკეთუ მოსცეს, დაუმორჩილოს მას ბაგრატ ყოველი საქართველო.
მაშინ შაჰსთამაზს არა ქონდა ჟამი, ვინაითგან ქონდა სპარსეთს განდგომილება. არამედ აღუთქვა შეწევნა ბაგრატს და მოსცა ნიჭნი დიდნი და წარმოავლინა დიდ-პატივცემული და მოვიდა სამცხესვე, აღიღო ციხენი სამცხისანი და დაიპყრა თვისად. ხოლო ქაიხოსროს, ძესა ყვარყვარესასა მოჩივარს მისცა ხონთქარმან მუსტაფა ფაშა სპითა დიდითა და ზარბაზნებითა დიდ-დიდითა.
ამისმან მცნობმან ბაგრატ მეფემან მოუწოდა იმერთა და შემოიკრიბნენ მსწრაფლად და გურიელიცა მათ თანა. არამედ დადიანმან ლევან არღარა ინება მოსლვა სპითა თვისითა, ვინაითგან მიიღო გურიელმან ქვეყანა. ამისთვის ამან მიზეზჰყო: „რა ნიჭი არს ჩემდა, რამეთუ მოვსწყდე სპითა ჩემითა“. გარნა ბაგრატ მეფე ეწყო ოსმალთა და ბრძოლასა სასტიკ-ფიცხელსა იძლივნენ ოსმალნი და მოსრვიდნენ იმერნი პირითა მახვილისათა, აღიღეს ალაფი ურიცხვი და ზარბაზნები წარგზავნა იმერეთს ბაგრატ. ესმა ესე ყოველი ხონთქარსა, განრისხნა მოწყვედისათვის სპათა თვისთა და წარმოავლინა აზრუმ-დიარბექირის ფაშანი სპითა სუას აქათითა. მაშინ ბაგრატ შეიკრიბა ყოვლითა ძალითა თვისითა. არამედ არცა აწ მოვიდა დადიანი მიზეზითა მითვე; ამისთვის ბაგრატ ევედრა ლუარსაბ მეფესა, რათა მწე ეყოს. უსმინა ლუარსაბ და მოვიდა სპითა თვისითა, განიხარა ბაგრატ და წარვიდნენ ზოგად. ხოლო ოსმალნი დაბანაკებულ იყვნენ ბასიანს. ეწყვნენ ურთიერთს სოხოისტასა ზედა ქრისტესა ჩფმე, ქართულსა სლგ. არამედ დაუმორჩილებლობითა და ცილებითა და ღალატითა მესხთათა იძლივნენ საქართველოსანი, ვითარცა აღვსწერეთ, და მოკლეს ძე გურიელისა ქაიხოსრო და ამოსწყვიდნეს სპანი ურიცხვნი. ხოლო ნუშტნი ივლტოდენ თვის-თვისად და ბაგრატ მოვიდა ქუთათისს.
მერმე კვლავ გარდავიდა მეორესა წელსა ბაგრატ მეფე სამცხეს, წარმოასვენა აწყუერისა ღვთისმშობელი ციხეჯვარს და ვერღარა დაიპყრა სამცხე, ვინაითგან ციხენი სრულიად დაეპყრათ ოსმალთა; უკმოიქცა და მოვიდა ქუთათისს: შემდგომად მოუწოდა მეფემან ბაგრატ ლევან დადიანსა, რეცა დარბაზობად და შეიპყრა იგი ზაკვით, რამეთუ შური ქონდა მიერ ჟამით, რაჟამს არა შეეწია ბრძოლასა ზედა ოსმალთასა, და პატიმარჰყო ქრისტესა ჩფმვ, ქართულსა სლდ. ესე აუწყა გურიელსა: „შევიპყარ დადიანი, წარმოვედ და დავიპყრათ ოდიში და კერძონი შენნი მოგანიჭო, შენ დაიპყარ, ვითარცა გნებავს“. რამეთუ ენება ბაგრატს ხელთგდება მისიცა და ჰყოს ყოველი იმერეთი ერთ საბრძანებლოდ, ვითარცა პირველ. მაგრამ იგრძნა ესე გურიელმან და განიზრახა: „ უკეთუ მოსრას ტომი დადიანთა და დაიპყრას ოდიში ბაგრატ, მაშინ იქმნას ჩემ ზედაცა მოცალედ და მიმიღოს მეცა გურია“. ამისთვის მოუცნო ბაგრატს: „ოდეს ვეწყვენით ოსმალთა, მიერ ჟამითგან მიზეზობენ და უმეტეს ათაბაგი; აწ უკეთუ დაუტევო ქვეყანა ჩემი, მოვიდნენ და მიმიღონ. ამით ვერ ძალ მიცს მოსლვა, გარნა განგიზრახავ, რათა შემოიმტკიცო დადიანი ფიცით და განუტევო“.
ამისი მსმენელი მეფე ბაგრატ განრისხნა და ინება აღმოხდა თვალთა დადიანისა. არამედ შეერთებისათვის გურიელისა და ოდიშართა ვერღარა ჰყო და პატიმარ-ჰყო გელათს სამრეკლოსა შინა. მაშინ ჩხეიძემ ხოფილანდრემ განზრახვითა ათაბაგისათა, რამეთუ შურობდა ქაიხოსრო ბაგრატს, გამოაპარა დადიანი და მოიყვანა ახალციხეს. ამისთვის ათაბაგი ქაიხოსრო ეზრახა გურიელს, ზავ-ჰყო მის თანა, რათა მისცეს გზა დადიანსა. მან აღუთქვა და წარმოიყვანა ოდიშს და დაიპყრა თვისივე ლევან დადიანმან. ესე შეუძნდა ბაგრატ მეფესა, ვინაითგან ვერღარა ეწია თვისსა ნებასა.
ხოლო შემდგომად მოვიდა სპა ხონთქრისა გურიასა ზედა, რათა შურაგონ, ვინაითგან მიჰყვა ბაგრატ მეფესა და ამოსწყვიდნა სპანი ოსმალთა; წაართვეს გურიელს ჭანეთი, და უწყეს შენება ციხისა ბათომს. ესე აცნობა გურიელმან ლევან დადიანსა და მეფესა ბაგრატს: „უკეთუ მძლონ მე, მოიწევიან თქვენზედაცა, ამისთვის შემეწივენით“.
მაშინ დადიანმან კეთილისათვის, რომელი ჰყო მის ზედა გურიელმან, შეიკრიბა სპანი და წარვიდა შეწევნად. მაშინ ბაგრატ მეფესა ეწყინა ესე, რამეთუ არა კეთილობდა მისთვის გაერთიანება მათი. ამანცა წარუვლინა ძმა თვისი ვახტანგ, ფ მხედრითა გურიელსა და ამცნო ვახტანგს, რათა ჰყოს ზაკვა ვითარიმე მათ შორის, რათა არა შეითქვნენ დადიან-გურიელი. ხოლო მისლვამდე ამათთა ეწყო გურიელი ოსმალთა და თავდასხმით აოტნა ოსმალნი ხმელეთსა ზედა და მოსრნა იგინი, და სხვანი შევიდნენ კატარღებთა შინა და განვიდნენ ჭოროხს იქით. მაშინ მდინარე ჭოროხი მდიდრობდა, რამეთუ მდინარენი განდიდებულ იყვნენ. ამისთვის ვერღარა განვიდა გურიელი. მივიდნენ ოსმალნი, დაუწყეს შენება უმეტესად ციხესა გონიას. ხოლო ვახტანგ მისულმან საჯავახოს უწყო ზრახვად დადიანსა რიონის თვალსა ზედა მდგომს სპითა ოდიშ-აფხაზთათა: „ვინაითგან ვარ ფიცებული შენდა, აწ უწყოდე თუმცა შეიკრიბნეთ შენ და გურიელი, აქვს გურიელისაგან პირი ძმასა ჩემსა, დაგესხმის იგი, ანუ მოგაკვდინებენ და ანუ შეგიპყრობენ“. მაშინ მეგრელთა არღარა გამოიკითხეს ზაკულება ესე, უკუნ-იქცნენ ფოთიდამ და წარვიდნენ თვისად და ვახტანგ მივიდა გურიელისა თანა. არამედ გურიელს ეწყინა უკუნქცევა დადიანისა, რამეთუ ნავებითა თვისითა არა ძალედვა განსლვა გონიას და ბრძოლა ოსმალთა და განმაგრება გურიისა.
ამისი მხილველი ვახტანგიცა წარვიდა იმერეთს. ხოლო ოსმალთა აღაშენეს ციხე გონია და შემოვიდნენ, ამოსწყვიდნეს და მოსტყვევნნეს ჭანეთი და აჭარა, და დაიპყრეს თვისად, რამეთუ ეპყრა იგინი გურიელსა. ამისა შემდგომად მოკვდა მეფე ბაგრატ ქრისტესა ჩფმჱ, ქართულსა სლვ და დაუტევნა ძენი ორნი, გიორგი და კოსტანტინე, და დაფლეს გელათს.
ი. მეფე გიორგი, ლზ წელ იმეფა
შემდგომად მეფისა ბაგრატისა დაჯდა ძე ამისი გიორგი მეფედ. ამან გიორგიმ მოიწყო იმერეთი და დაიზავა დადიან-გურიელი და იყო მშვიდობით. შემდგომად მოვიდა მეფე ლუარსაბ ლტოლვილი შაჰსთამაზისაგან, ქრისტესა ჩფნე ქართულსა სმდ, ხიზნად. შემდგომად მოკვდა ალექსანდრე ძე გიორგი მეფისა ქრისტესა ჩფნჱ, ქართულსა სმვ. ამისვე შემდგომად იშვა ძმისწული მეფისა გიორგისა და ძე კოსტანტინესი როსტომ, ქრისტესა ჩფჲა, ქართულსა სმთ. ამასვე წელსა მოკვდა ცოლი გიორგი მეფისა, შემდგომად ზავ-ჰყო გიორგი მეფემან და ათაბაგმან ქაიხოსრომ და მისცა გიორგი მეფემან აწყუერის ღვთისმშობელი, ქრისტესა ჩფჲბ, ქართულსა სნ. შემდგომად ამისა მოიყვანა გიორგი მეფემან ცოლად ჩერქეზის ბატონის ასული რუსუდან და იქორწინა მის თანა ქრისტესა, ჩფჲგ, ქართულსა სნა. კვლავ შემდგომად ამისა მოკვდა გურიელი როსტომ ქრისტესა ჩფჲდ, ქართულსა სნბ და დასვა გიორგი მეფემან ძე როსტომისა გურიელად გიორგი. და იშვა გიორგი მეფესა რუსუდან ძე ბაგრატ, ქრისტესა ჩფჲე, ქართულსა სნგ.
ხოლო შემდგომად როსტომ გურიელის სიკვდილისა განუტევა ცოლი თვისი ლევან დადიანის ძემან გიორგიმ ასული როსტომ გურიელისა და წაგვარა ბიძასა თვისსა ბათულიას ცოლი სიკეკლუცისათვის და შეირთო თვით და ამით იქმნა მტერობა მათ შორის, და შემდგომად შფოთებისა ზავ-ჰყვეს დადიან-გურიელმან და მისცა ლევან დადიანმან ასული თვისი გიორგი გურიელსა ცოლად და იქმნა ამითი მშვიდობა. შემდგომად განუტევა გურიელმანცა ცოლი თვისი, ასული ლევან დადიანისა, შურისათვის წინათქმულისა და მტერობითა დადიანისათა ემზახლა მეფესა გიორგის, რამეთუ ჰყვანდა მეფესა გიორგის მუსადია ქვრივი და მისცა იგი გიორგი გურიელსა ცოლად და დაიმოყურნენ ამით. ამისთვის მოიმწო ვახტანგის ძის ძემ ხოსრომ დადიანი და ამან იშველა ჭილაძე ვარაზა ლიპარტიანით ოდიშრით. ესენი ყოველნი ღალატად დაესხნენ გიორგი მეფესა იანეთს და იქმნა ბრძოლა ძლიერი. ვერა რაი ავნეს გიორგი მეფესა. არამედ ივლტოდნენ იგინივე ქრისტესა ჩფჲჱ, ქართულსა სნვ და მოისროდნენ მახვილითა.
მაშინ იწყო მეფემან გიორგი მტერობა გურიელითურთ დადიანსა ზედა. ვერღარა შეუძლო დადიანმან წინააღდგომა და წარვიდა სტამბოლს. შევიდნენ და დაიპყრეს ოდიში მეფემან და გურიელმან. არამედ მწე ეყო დადიანს ხონთქარი, მოსცა აზრუმ-ტრაპიზონის სპანი და მოვიდნენ სატყეპელასა ზედა. შეშინდა გურიელი სიდიდისათვის სპათათა, და უწყო დადიანსა ვედრება, რათა ზავ-ჰყონ და არა მოუოხრონ ქვეყანა. მაშინ დადიანმან სთხოვა სისხლი განტევებისათვის ასულისა თვისისა და აღუთქვა ზავ-ყოფა. უღონო-ქმნილმან გურიელმან მისცა სისხლად ჵ დრაჰკანი; ზავ-ჰყო მისთანა, მოუძღვა გურიელი და დაიპყრა ლევან კვლავ ოდიში.
ხოლო მეფემან გიორგიმ მოუწოდა ჯავახს ჭილაძეს, მოკლა იგი შურისათვის წინათქმულისა, რამეთუ მიმდგომიცა იყო დადიანისა და დაიპყრა მამული ჯავახ ჭილაძისა მეფემან გიორგიმ. ესე აღუძნდათ დადიან-გურიელსა, შეითქვნენ და მოვიდნენ სპითა და არა აუფლებდნენ გიორგი მეფესა მამულსა ზედა ჭილაძისასა. ნახევარი დაიპყრა დადიანმან და ნახევარი გურიელმან.
ამისა შემდგომად მოკვდა ლევან დადიანი ქრისტესა ჩფობ, ქართულსა სჲ, რამეთუ უბრკმა ცხენსა მისსა ნადირობასა შინა და შემუსრა კისერი მისი; და დაჯდა ძე მისი გიორგი დადიანად.
ხოლო გიორგი მეფემან მოგვარა ძესა თვისსა ბაგრატს ცოლად და დადიანის გიორგისა და ასული ლევანისა და აქორწინა მის თანა ქრისტესა ჩფოგ, ქართულსა სჲა.
ამასვე ქორონიკონსა იშვა ძე გიორგი მეფისა რუსუდანისაგან ლევან. არამედ ესე შეერთება მეფისა და დადიანისა შეუძნდა გურიელს და გარდაიბირა დადიანის ძმა მამია და მოიყვანა გურიას, შერთო და თვისი ცოლად. მერმე შემოიკრიბნა სპანი გურიელმან, მიუხდა დადიანს ზუგდიდს, ეკვეთა დადიანიცა. არამედ ბრძოლასა იძლია დადიანი გიორგი და ივლტოდა აფხაზეთს. ხოლო დაჯდა დადიანად მამია, ძმა მისი. ეზრახნენ მეფე გიორგის მამია და გურიელი, რათა სთნდეს ესე ესრეთ და მოსცეს რომელი ეპყრა ჭილაძისეული დადიანსა. ესე სათნო იყო გიორგი მეფემან, ვინაითგან მამიაცა იყო მძახალი და მისცათ ნება და ჰყვეს ზავი მეფემან და დადიანმან და გურიელმან.
შემდგომად იშოვა ნიჯადი გიორგი დადიანმან აფხაზნი, ჯიქნი და ჩერქეზნი და მოვიდა ოდიშს. ესე აცნობა დადიანმან გურიელსა და გურიელმან წარუვლინა სპანი თვისნი მამიას; ეწყო მამია გიორგი დადიანსა, იძლია კვლავ გიორგი და წარვიდა აფხაზეთს.
ხოლო მოკვდა მეფის გიორგის ძე ბაგრატ და დედოფალი დედა მისი რუსუდან ქრისტესა ჩფოჱ, ქართულსა სჲვ. ამასვე ქორონიკონსა მოკვდა კათალიკოზი ევდემონ. ამასვე წელსა გამოვიდა ლალა-ფაშა და ტფილისიდამ ამან ლალა-ფაშამ წარმოავლინა სპანი იმერეთსა ზედა დაპყრობად. ამათ შემოვლეს ქართლი. ამისი მცნობი გიორგი მეფე წარვიდა სპითა მოსწრაფედ და შეუკრა მთა ლიხისა და მოვიდნენ ოსმალნიცა, და უწყეს ბრძოლა იმერთა სიმაგრით გამო და მოსრვიდნენ მრავალთა ოსმალთა: შემდგომად იძლივნენ ოსმალნი და ამოსწყვედიან იმერნი, აღიღეს ალაფი დიდი და მოვიდა გამარჯვებული მეფე გიორგი ქუთათისს. ხოლო დადიანი გიორგი, უღონო-ქმნილი ევედრა გიორგი მეფესა, რათა მწე ექმნას მას, აღუთქვა მეფემან და აუწყა გურიელსა. მაშინ გურიელმან მოუთხრა მეფესა: „ვითარცა განუტევე და მისი და მივეც სისხლი, ეგრეთ მანცა განუტევა და ჩემი, მომცეს ნასისხლი ჩემი და მე დავარწმუნო მამიას და ვჰყოთ იგივე დადიანადვე“.
ხოლო ესე ყოველი მიუთხრა მეფემან გიორგი დადიანსა და დადიანმან ყოველნი აღუთქვა, არამედ სთხოვა მეფესა ცოლის და თვისი, რომელსა ზრდიდა მეფე, რათა მისცეს ცოლად და მით იქმნეს სარწმუნოდ. ხოლო უკეთუ არა რით დაერწმუნოს ყოფად ამისა, ამისთვის მისცა მეფემან ცოლის და თვისი გიორგი დადიანსა და ოქრო იგი ნასისხლი დადიანმან უკუნსცა გურიელსა. და ვინაითგან მწირობდა დადიანი და არა ქონდა ეგოდენი, მისთვის მისცა ხოფი, ვიდრე ამოვიდეს ფასი ოქროსა მის. მერმე ზავ-ჰყვეს მეფემან და გურიელმან ძმათა შორის, მოიყვანეს გიორგი და დასვეს დადიანადვე. ხოლო მამიას მისცეს ჭილაძისა და რევაზის მამულნი, და იქმნა ამითი სამთავე შორის მშვიდობა.
არამედ შემდგომად ამისა მოიხსენა შური ბათულიამ, ბიძამან დადიანისამან, შემოიკრიბა საჯავახო, რამეთუ მას ეპყრა იგი და მოიბირნა მონამენიცა მეგრელნი, წარვიდა, რათა თავსდასხმით ღალატად მოკლას გიორგი დადიანი. აგრძნა ესე გიორგი დადიანმან და შემოიკრიბნა სპანი. ესე უთხრეს ბათულიას, უქმოიქცა და მოვიდა საჯავახოსავე. ამისთვის აუწყა ესე მეფესა დადიანმან და ძმამან მისმან მამიამ. ხოლო მეფემან გურიელსა მიუთხრა, რათა მოკლას ბათულია ამის წილ და დაიპყრას თვით საჯავახო ორთავე ნებითა. განიხარა გურიელმან, შეიპყრა ზაკვით ბათულია. მაგრამ თვით არა მოაკვდინა და პატიმარ-ჰყო ოზურგეთს და დაიპყრა საჯავახო თავისად. მერმე კვლავ მოუთხრეს მეფემან და დადიანმან გურიელს მოკლვა ბათულიასი. ხოლო გურიელმან არა მოკლა თვით, არამედ მისცა მათ ნება; და ამათ წარავლინეს კაცი და მოაშთვეს ბათულია და იქმნებოდა ესრეთი მშვიდობა.
ხოლო რაჟამს მოსლვასა ლალა-ფაშისასა მოსრნა გიორგი მეფემან ოსმალთა სპანი და მერმე ქართველთა, მოვიდა აწ სინან-ფაშა ქართლსა ზედა. ამან ფაშამან ჰგონა კვლავ შველა ქართველთა გიორგი მეფისაგან. ამისთვის წარმოევლინა ათაბაგი ყვარყვარე ქრისტესა ჩფპა, ქართულსა სჲთ გიორგი მეფისა თანა, რათა ემტეროს სვიმონ მეფესა და ქართლსა. მაშინ განზრახვითა ათაბაგისათა შემოიკრიბნა გიორგი მეფემან სპანი და მოიყვანა დადიან-გურიელიცა სპითა მათითა; ვინაითგან ქონდათ ერთობა და ბრძანებულიცა იყო ხონთქრისა, მიუხდნენ შიდა ქართლს, ვერა სადა ჰპოვნეს ხიზანნი და დაწვნეს სრულიად გაღმა-გამოღმართნი. მერმე უკუმოიქცნენ და მოვიდნენ უვნოდ. ამისა შემდგომად მოკვდა დადიანი გიორგი ქრისტესა ჩფპბ, ქართულსა სო და დაჯდა ძმა მისი მამია დადიანად. არამედ გურიელი გიორგი კვლავ არა დასცხრა შურგებად გიორგი დადიანისად, მოიპარა ძე გიორგი დადიანისა მცირე ლევან, პატიმარ-ჰყო ციხესა შინა შხეფისასა, განზრახვითა მამია დადიანისათა. ხოლო ყრმა იგი უთმინოებითა ტყვეობისათა გარდმოიჭრა ციხიდამ, რეცა განლტოლვად და მოკვდა. არამედ ესე მიზეზ ჰყო დადიანმან მამიამ გურიელსა ზედა, შემოიკრიბნა სპანი და მივიდა გურიას. ამას ეკვეთა გიორგი გურიელიცა და ბრძოლასა იძლია გურიელი და ივლტოდა სტამბოლს. მაშინ დადიანმან მოიყვანა ტომი გურიელთა ვახტანგ და დასვა გურიელად ქრისტესა ჩფპგ, ქართულსა სოა. ამასვე ქორონიკონს შეიპყრა მეფემან გიორგი ძმა თვისი კოსტანტინე ძით მისით როსტომით, ვინაითგან ლევან ძე გიორგი მეფისა მცირე იყო, რათა არა მძლე ექმნას და მცილე ექმნეს მეფობასა, და ჰყო პატიმრად. მოქმედთა ესე-ვითარებათათა შორის ქონდათ მშვიდობაცა ჟამად. შემდგომად მოკვდა მეფე გიორგი ქრისტესა ჩფპე, ქართულსა სოგ.
ია. მეფე ლევან, ე წელ იმეფა
დაჯდა ძე გიორგი მეფისა ლევან მეფედ და ეკურთხა ქუთათისს. ხოლო ბიძა მისი კოსტანტინე თავისუფალ იქმნა ძით თვისით და დაიპყრა მან რიონის აღმოსავლეთისა კერძონი, რამეთუ ლევან ყრმა იყო წლისა იბ. შემდგომად წელსა ქრისტესა ჩფპვ, ქართულსა სოდ მოიყვანა ლევან მეფემან ცოლად და მამია დადიანისა და ასული ლევანისა მარეხ და ჰყო ქორწილი შემგზავსებული.
კვლად წელსა ქრისტესა ჩფპზ, ქართულსა სოე ნააღდგომევს გაილაშქრა ლევან მეფემან ბიძასა თვისსა კოსტანტინესა ზედა; ვერ წინააღუდგა კოსტანტინე და ლევან მიუხუნა ციხენი: სკანდა, კაცხი და სრულიად არგვეთი. შემდგომად ზავ-ჰყო მის თანა და მისცა საუფლისწულონი და იყოფებოდა მის თანა.
ამავ წელს მოკვდა გურიელი ვახტანგ, მოვიდა და დაჯდა გიორგივე გურიელად შეწევნითა ოსმალთათა, რამეთუ მოსრულ იყო სტამბოლიდამ და იყოფოდა გონიას. ხოლო ჟამთავე პირველთა განძლიერდა მეფე სვიმონ და მოიხსენა შური გიორგი მეფისა, ეზრახა იმერთა მეფე სვიმონ, რამეთუ მომკვდარ იყო ბიძაცა მეფისა ლევანისა კოსტანტინე და ვინაითგან იყო ლევან ყრმა. ამისთვის ვიეთთამე იმერთა მისცეს სვიმონს პირი მტკიცე. მაშინ წარმოემართა მეფე სვიმონ სპითა თვისითა იმერეთსა ზედა.
ამისმან მცნობმან მეფემან ლევან შემოიკრიბნა სპანი იმერთა, მოუწოდა მამია დადიანსა და გიორგი გურიელსა. არამედ მათ არა ინებეს მოსლვა, ვინაითგან უშრობდნენ ურთიერთსა. ხოლო ლევან მეფე დადგა გოფანთოს სპითა თვისითა. გარდმოვლო სვიმონ ლიხის მთა და მიერთნენ ზემოურნი რომელნიმე, მერმე მოვიდა გოფანთოს სვიმონ, ეკვეთა ლევან და იქმნა ბრძოლა ძლიერი ქრისტესა ჩფპჱ, ქართულსა სოვ; იძლია ლევან მეფე და ივლტოდა ლეჩხუმს. ხოლო სვიმონ მეფემან დაიპყრა იმერეთი, გამოუგზავნა მძევალნი იმერთა, წარიყვანნა იგინი და წარვიდა.
შემდგომად მოვიდა ლევან მეფე და დაიპყრა იმერეთი და მტერობდა დადიანსა, ვინაითგან არა მწე ეყო სვიმონსა ზედა. განძლიერდა მეფესა და დადიანს შორის მტერობა ძლიერად, შეკრიბა ამისთვის დადიანმან მამიამ სპანი თვისნი და მოვიდა ქუთათისს. ამას ეკვეთა მეფე ლევან სპითა თვისითა იმერთათა და ძლიერისა ბრძოლისა შემდგომ სძლო დადიანმან და შეიპყრა მეფე ლევან ქრისტესა ჩფჟ, ქართულსა სოჱ, წარიყვანა ოდიშს და პატიმარ-ჰყო ციხესა შინა შხეთს; და მოკვდა შემდგომად მეფე ლევან პატიმრობასა შინა შხეთს ციხესა შინა.
იბ. მეფე როსტომ, იე წელ იმეფა
ხოლო იმერთა მოიყვანეს ძე კოსტანტინესი ძისა ბაგრატ მეფისა როსტომ და დასვეს მეფედ. მაგრამ ამან როსტომ ვერა მტკიცედ დაიპყრა მეფობა. ამასვე ქორონიკონს მოკვდა მამია დადიანი და დაჯდა ძმა მისი მანუჩარ დადიანად. ესე მანუჩარ ეზრახა და ემზახლა კახბატონს ალექსანდრეს და მოიყვანა ასული მისი ნესტანდარეჯან მზითვითა დიდითა ცოლად და იქორწინა მის თანა.
არამედ ამავ ქორონიკონს იხილა გურიელმან გიორგიმ საქმე როსტომისა, შეკრიბნა სპანი, მოვიდა და მოიყვანა ბაგრატ ძე თეიმურაზისა ვახტანგის ძისა; ვერ წინააღუდგა როსტომ, წარუხუნა ქუთათისი და მისცა ბაგრატს, განუმაგრა ციხე ქუთათისი და მოუდგინა ძე თვისი მამია ბაგრატს და თვით მივიდა საჩინოს; მოიყვანნა ოსმალთა სპანი. განსდევნა ჩიჯავაძე, აღიღო ციხე სებეკა, შემუსრა იგი და იქ დასვა სხვა ჩიჯავაძე და მიიქცა გურიასავე.
ამასვე ქორონიკონსა კვლავ მოვიდა სვიმონ მეფე და მიერთნენ იმერნი, მოადგა ქუთათისს, აღიღო და გამოიყვანა ბაგრატ და მას შინა შეაყენნა გუშაგნი თვისნი და დამძევლნა კვლავ იმერეთი და წარვიდა ქართლს; ხოლო როსტომ ამათ ვითარებათა მხილველი და თვით ვერა რისა მყოფელი წარვიდა მანუჩარ დადიანისა თანა და ევედრა მას შეწევნასა. მაშინ დადიანმან შეიკრიბნა სპანი, მოვიდა, აღიღო ქუთათისი და დაიპყრა იმერეთი როსტომ.
ესმა ესე სვიმონ მეფესა, გამოილაშქრა ძალითა დიდითა, ზარბაზნებითა და აღკაზმულობითა სპათათა, გარდმოვლო ლიხი და მიერთნენ კვლავ იმერნი. ამისთვის ვერ წინააღუდგა როსტომ და ივლტოდა ოდიშსვე. ხოლო სვიმონ მეფემან აღიღო ციხენი: სკანდა, კვარა, კაცხი, სვერი, შეაყენნა თვისნი და მოადგა ქუთათისს, აღიღო იგიცა. არამედ რა სცნა მეფემან სვიმონ წარსლვა როსტომისა ოდიშს წარვიდა მის ზედა, რათა შეიპყრას იგი და დაიპყრას იმერეთი მკვიდრად, ვინაითგან არღარავინ იყო ტომი მათი გარდა როსტომისა და მივიდა ოფშკვითს.
მაშინ დადიანმან მოუვლინა მეტყველმან: „გვიმონე ორნივე და მიეც როსტომს იმერეთი და ვიყვნეთ მორჩილ შენდა საუკუნოდ“. არამედ სვიმონ მეფემან მრავალგზის განმარჯვებულობისათვის იამპარტავნა მეგრელთაგან წინააღდგომა და შერისხვით მიუგო: „გნებავს მომეც როსტომ და დავიცვა ქვეყანა შენი უვნოდ, უკეთუ არა, მოვიდე და, თუმცა ძალგიცს, დამხვდი ბრძოლად“. ამის მსმენელსა დადიანს შეუძნდა სიამაყე ესე, შემოიკრიბნა სპანი და როსტომ მის თანა, რაოდენითამე იმერლითა დაესხა გარიჟრაჟს სვიმონ მეფესა, იძლია მეფე სვიმონ და ივლტოდა ქართლს. ხოლო დადიანმან აღიღო ალაფი დიდი და ზარბაზნები წარიღო ოდიშს. მოიყვანა როსტომ და აღიღეს ქუთათისი (და აკურთხეს ქუთათისს მეფედ) და ყოველნი ციხენი იმერეთისანი და დაიპყრა როსტომ სრულიად იმერეთი ქრისტესა ჩფჟ, ქართულსა სოჱ. არამედ შემდგომად ზავ-ჰყვეს როსტომ მეფემან და სვიმონ მეფემან, მისცა ტყვენი და მეციხოვნენი ყოველნი სვიმონს. ხოლო მძევალნი იმერეთისანი უკმოსცა სვიმონ მეფემან და მეფობდა ესე როსტომ მშვიდობით, რამეთუ დადიანი ქონდა მწედ.
შემდგომად მოუხდნენ აფხაზნი გურიას ნავებითა. ამათ ეკვეთა გურიელის ძე მამია, სძლო და ამოსწყვიდნა სრულიად ქრისტესა ჩფჟა, ქართულსა სოთ. ამასვე ქორონიკონს უშვა ნესტან-დარეჯან დადიანს მანუჩარს წული ლევან. მაგრამ შობასვე მოკვდა ნესტან-დარეჯან. ხოლო მანუჩარ დადიანმან შემდგომად გლოვისა მოიყვანა ცოლად ქვრივი ვახტანგ გურიელისა და ასული ათაბაგისა და იქორწინა მის თანა. ხოლო შემდგომად ამისა მოიყვანა ათაბაგის ქალი თინათინ დედოფლად კოსტანტინე მეფემან ქრისტესა ჩფჟზ, ქართულსა სპე და იქორწინა.
ამასვე ქორონიკონს მოითხოვა პაპამან მისმან ალექსანდრემ კახ-ბატონმან აღსაზრდელად მანუჩარ დადიანისაგან ძე მისი ლევან. ამან მანუჩარ წარუვლინა და ზრდიდა იგი მას. ხოლო შემდგომად მოკვდა გურიელი გიორგი ქრისტესა ჩქ, ქართულსა სპჱ და დაჯდა ძე მისი მამია გურიელად და იყო მშვიდობა სამთა ამათ შორის: მეფისა დადიანისა და გურიელისა თანა, და მეფობდა ესრეთ როსტომ. არამედ შემდგომად იხილა რა დადიანმან მანუჩარ კახეთს დავითისაგან საქმე იგი, მოითხოვა ძე თვისი ლევან ალექსანდრესაგან; ამან წარმოუვლინა და მოვიდა მამისა თანა ლევან, ქრისტესა ჩქდ, ქართულსა სჟბ. მაშინ იყო ლევან წლისა იგ და განიხარა მანუჩარ ხილვითა მისითა. შემდგომად მოკვდა მეფე როსტომ ქრისტესა ჩქე, ქართულსა სჟგ.
იგ. მეფე გიორგი დ, ლ წელ იმეფა
ხოლო ვინაითგან არღარავინ იყო ტომი მეფეთა, მოიყვანეს ძმა როსტომ მეფისა ნაშობი მხევლისაგან გიორგი, და დასვეს მეფედ და აკურთხეს ქუთათისს, და მეფობდა ესე მშვიდობით ჟამ-რაოდენმე. არამედ ჟამთა ამათ შინა, ვითარცა ვიხილავთ, იქმნა განტევება ცოლთა, კლვა კაცთა და იდუმალ ტყვის ყიდვა და უჯერონი სჯულსა ზედა მრავალნი იმერეთსა შინა. ამისთვის შეიკრიბნენ ქართლისა კათალიკოზი მალაქია, აფხაზთა კათალიკოზი ევდემონ და ყოველნი ეპისკოპოზნი იმერეთ-ოდიშისანი. ხოლო ეპისკოპოსნი ესენი იყვნენ: ქუთათელი სვიმონ, გენათელი ანტონი, ჭყონდიდელი, ბედიელი, მოქველი, დრანდელი ფილიპე, ცაგერელი კოზმან, ხონელი ზაქარია, ნიკორწმინდელი იოაკიმ, ჩაისელი კვირილე. ამათ განაჩინეს მოქმედთა მათთათვის ჯეროვანი შერისხვანი, დაწერეს და შეაჩვენეს მოქმედნი მისნი, ვითარცა გვაუწყებს აღწერილი მათი.
ხოლო შემოიკრიბნა მამია გურიელმან სპანი, შევიდა აჭარას, ამოსწყვიდნა ოსმალნი და დაიპყრა კვლავ თვითვე აჭარა ქრისტესა ჩქთ ქართულსა სჟზ. შემდგომად მოკვდა დედოფალი თინათინ, ასული ათაბაგისა ქრისტესა ჩქი, ქართულსა სჟჱ.
შემდგომად ამისა ნადირობასა შინა ხრომან ირმისამან წარიტაცა დადიანი მანუჩარ და მოკლა იგი ქრისტესა ჩქია, ქართულსა სჟთ და დასვეს ძე მისი ლევან დადიანად, ნაშობი კახ-ბატონის ასულისა.
შემდგომად ამისა მოვიდნენ ლუარსაბ და თეიმურაზ მეფენი შააბაზისაგან ლტოლვილნი ქრისტესა ჩქიე, ქართულსა ტგ; ისტუმრა კეთილად გიორგი მეფემან დიდითა პატივითა ქუთათისს. ამათთვის შააბაზს წარმოევლინა დესპანი, რათა მისცეს მას მეფენი და, უკეთუ არა, მოვიდეს სპითა ჩარუხ დაჰრაიანითა და მოსპოს ქვეყანა მისი. მაშინ გიორგი მეფემან ჰკითხა: „რა არს ჩარუხი და დაჰრა“: მიუთხრეს „კოხუნჯი“ და „წალდი“. მიუგო დესპანსა: „ვგონებდი შეშინებასა სარმუზოსანითა. გარნა კოხუნჯნი და წალდნი აქვსთ მრავლად ჩემთა მარგველთაცა“. ხოლო იყვნენ წინაშე გიორგი მეფისა დადიანი ლევან და გურიელი მამია მოწოდებულობით მიცემად მისთვის პასუხთა შააბაზისათა.
ამათ განიზრახეს და წარავლინეს კათალიკოზი ქართლისა მალაქია და აბაშიძე პაატა ვედრებით, რათა მისცეს ორთავ მეფეთა მკვიდრნი თვისნი და ეგრეთ დაიმორჩილოს. ხოლო შააბაზ მოაქცივნა იგინი დიდითა პატივითა და ნიჭითა. მაგრამ ლუარსაბ მეფემან არა ისმინა გიორგი მეფისა და წარვიდა წინაშე შააბაზისა. ხოლო შემდგომად შააბაზის წარსლვისა სპარსეთსვე მიიწვივეს ბატონი თეიმურაზ კახთა. შემოიკრიბნა მეფემან გიორგი სპანი დადიან-გურიელით და მიჰყვა არაგვამდე თეიმურაზს, რათა არა რა ევნოს ქართველთაგან. მერმე უკმოიქცა და მოვიდა ქუთათისს. შემდგომად კვლავ მოვიდა ბატონი თეიმურაზ ლტოლვილი შააბაზისაგან.
ამ ჟამთა იქმნა სიყმილი დიდი იმერეთს შინა. ხოლო მეფემან გიორგიმ შერისხა რასამე ზედა წულუკიძეს პაატას და მიუხუნა მამულნი, და პაატა წარვიდა ლევან დადიანისა თანა. რამეთუ ესე ლევან იყო ბოროტი, ხვანჯიანი, ამაყი, მზაკვარი და ძვირის მომხსენე და იმარჯვდა ჟამთა. არამედ ამან პაატამ (რომელსა უძახდნენ წუწკად უძლურებისათვის, რამეთუ იყო კუტი) უმეტესად ჩაუდვა ლევანს მტერობა გიორგი მეფისა და მარადის განუზრახვიდა.
ხოლო გიორგი მეფემან მოგვარა ძესა თვისსა ალექსანდრეს ცოლად ასული გურიელისა და აქორწინა იგი ქრისტესა ჩქიჱ, ქართულსა ტვ. შემდგომად უშვა ალექსანდრეს ძე ბაგრატ; არამედ შემდგომად ორისა წლისა შესწამა ალექსანდრემ ცოლსა თვისსა, რეცა სიძვად ქუთათელის ვაჭრისა თანა და განუტევა ცოლი თვისი და წარავლინა ძით თვისით ბაგრატით მამისა მისისა გურიელის მამიას თანა. ესე შეუძნდა გურიელს და ეზრახა დადიანს ლევანს და მოითხოვა და მისი მარიამ, ნაშობი ათაბაგის ქალისაგან, ძისა თვისისა სვიმონისთვის. ხოლო ლევანს ვინაითგან ქონდა მანკიერება და იმარჯვიდა საქმეთა და ემეგობრებოდა აფხაზთა, ჯიქთა და სუანთა, რათა მწე ეყონ, განიხარა მტერობა გურიელისა და მეფისა და მისცა და თვისი სვიმონს ძესა გურიელისასა და ქმნა ქორწილი სვიმონ ქრისტესა ჩქკა, ქართულსა ტთ.
ეწყინა მეფესა გიორგის შეერთება დადიან-გურიელისა, და დაუწყო მტერობა. შემდგომად შემოიკრიბნა სპანი თვისნი გიორგი მეფემან და განვიდა და დადგა გოჭორაულსა ზედა. მოვიდა ლევან დადიანიცა სპითა ოდიშარ-აფხაზ-ჯიქითა და იქმნა ბრძოლა ძლიერი და ამოსწყდნენ მრავალნი ქრისტესა ჩქკგ, ქართულსა ტია, იძლია მეფე გიორგი და ივლტოდა. მაშინ დადიანმა შეიპყრნა მრავალნი წარჩინებულნი და მდაბიურნი, აღიღო ალაფი და იავარი და წარვიდა ოდიშს. გარნა შეპყრობილთა განზრახვითა წუწკისათა დაახსნევინა ვერცხლით თავნი, რომელი არასოდეს ქმნილ იყო იმერეთს შინა, და შემოხდა ამიერიდან ესე ესრეთ.
შემდგომად ამისა განირისხა ღმერთი და მოკლა მამა თვისი მამია გურიელი ძემან თვისმან სვიმონ, მწოლარე სარეცელსა ზედა ძილად, ქრისტესა ჩქკე, ქართულსა ტიგ და დაიპყრა გურია თვით: ხოლო დადიანს ლევანს ვინაითგან ეძლია გიორგი მეფისთვის, განიზრახა, რამეთუ ჰყო ბოროტი ესე სვიმონ, ნუ თუ ზავ-ჰყოს გიორგი მეფისა თანა და შეითქვნენ ჩემზედა. ამისთვის აღირჩია გურიელად დასმად ვახტანგ გურიელისა ძისა ქაიხოსროსი, ძმისა მარიამ დისა თვისისა, შეიკრიბნა სპანი და მივიდა ლანჩხუთს, მიზეზ-ჰყო და მიუთხრა სვიმონ გურიელსა: „ვინაითგან მოჰკალ მამა შენი, არღარა მნებავს მოყვრობა შენი, მომეც და ჩემი და უკუნვიქცევი“.
მაგრამ სვიმონ იყო მხნე, ახოვანი, შემმართებელი, ამანაც შემოიკრიბნა სპანი, ეკვეთა დადიანს ლანჩხუთს, ფიცხელ სასტიკის ბრძოლისა შემდგომად იძლია გურიელი სვიმონ და სპანი მისნი. შეიპყრეს სვიმონ გურიელი და მოართვეს ლევან დადიანსა. მაშინ ლევან დადიანმან აღმოხადნა თვალნი სვიმონს და დასვა გურიელად ქაიხოსრო. წამოიყვანა და თვისი მარიამ და მოვიდა ოდიშს გამარჯვებული.
ხოლო ამის წინა წელსა მოვიდა მოურავი გიორგი სამცხიდამ გიორგი მეფისა თანა და მერმე მიიწვია ლევან დადიანმან. მაგრამ არა დაადგა და წარვიდა. ვინაითგან სცა პატივი მეფემან და აღუთქვა კეთილნი მისდა, ამისთვის მოითხოვა სპანი ზემომხრისანი და უთავა მათ ბოქოულთუხუცესი მამუკა და აბაშიძე ამილღაბარ, უკეთუ განძლიერდეს მოიმწოს იგიცა დადიანსა ზედა, რომლისაგან ძლეულ იყო. გარნა ცუდ იქმნა განზრახვა ესე და მოვიდნენ სპანი ლტოლვილნი.
შემდგომად ამისა იმზახლენ ბატონი თეიმურაზ და გიორგი მეფე, მოსცა ბატონმან თეიმურაზ ასული თვისი ქვრივი ზურაბ ერისთავისა დარეჯან ცოლად ალექსანდრეს, ძესა გიორგი მეფისასა. მივიდა მუხრანს, ჰყო ქორწილი ქრისტესა ჩქკთ, ქართულსა ტიზ, წარმოიყვანა და მოვიდა ქუთათისს.
ხოლო დადიანმან ლევან განიწყო სპანი და მოიწყნა აფხაზნი, ვიდრე დაპყრობამდე. განმდიდრდა ფრიად, რამეთუ შემუსრნა ნავნი ზღვისანი და ჰყვა მწედ და მორჩილად ქაიხოსრო გურიელი, და განაცხადა მტერობა მეფისა გიორგისა, განზრახვითა პაატა წუწკისათა, და უხდებოდა მარადის დღესასწაულსა შინა იმერეთს და ებრძოდენ მდევრად მრავალგზის იმერნი. გარნა იგინი მწე ექმნებოდიან და ტყვეთა ანუ პყრობილთა, რომელთა წარიყვანდნენ, დაახსნევინებდნენ ვერცხლით თავთა. ამით შემოხდა ცხადად ტყვის ყიდვა, რამეთუ სპათაცა მისთა ფარვით იწყეს თათართა ზედა ყიდვა ტყვეთა ნაშოვართათა; და განმრავლდებოდა ესევითარი ხდომა და უჯერობა იმერეთსა ზედა.
ხოლო ინება როსტომ ქართველთა მეფემან მძახლობა ლევან დადიანისა და მოითხოვა და მისი მარიამ ცოლად, ქურივი სვიმონ გურიელისა, მისცა დადიანმან. არამედ ქონდა შიში გზასა ზედა გიორგი მეფისა. ამისთვის შეითქვნენ და მოვიდა როსტომ მეფე ფერსათსა ზედა და დადიანმან შემოიკრიბნა სპანი დიდნი, წარმოიყვანა და თვისი მარიამ, გამოვლო სამიქელაო, ფოკე და განვიდა რიონს, შევლო და მივიდა კაკას ხიდსა ზედა. იქ დახვდა როსტომ მეფე, მისცა და თვისი დიდებითა და წარვიდა როსტომ.
არამედ გიორგი მეფემან ჰგონა ჟამი მარჯვე, შემოიკრიბნა სპანი, რათა ეწყოს ანუ დაესხას დადიანსა და წარვიდა მცირითა კაცითა განმსტრობად სპათა დადიანისათა, მერმე მოქცეულმან აღასრულოს წადილი თვისი. აგრძნა ესე დადიანმან, წარმოავლინნა სპანი ფარულად, შემოერტყნენ გიორგი მეფესა, შეიპყრეს და მიგვარეს ლევან დადიანსა. იგი მსწრაფლ აღიყარა სპითა, წარიყვანა გიორგი მეფე და წარვიდა ოდიშს და პატიმარ-ჰყო იქ მეფე. ამისთვის ალექსანდრემ, ძემან გიორგი მეფისამან, წარუვლინა კაცი, რათა მოსცეს მამა. ხოლო მან მოითხოვნა ვაჭარნი ჩიხორისა და ჩხარის სომეხნი და ჰურიანი სახსრად მეფისა გიორგისა. მაშინ ალექსანდრემ უღონო-ქმნილმან მისცნა იგინი სრულიად და დაიხსნა მამა თვისი, მოვიდა ქუთათისს და შემდგომად ფრიადითა მწუხარებითა და ესე-ვითარებათათვის და ვერარასა მწეობისა მპოველი მოკვდა მეფე გიორგი ქრისტესა ჩქლთ, ქართულსა ტკზ და დაუტევნა ძენი: ალექსანდრე, მამუკა და ბერი.
იდ. მეფე ალექსანდრე გ, კე წელ იმეფა
ხოლო შემდგომად მამისა თვისისა დაჯდა ალექსანდრე მეფედ იმერთა და ეკურთხა ქუთათისს. არამედ ლევან დადიანი არა დასცხრა და უხდებოდა მარადის იმერეთს შობას, ნათლისღებას, აღდგომას და ყოველთა დღესასწაულთა შინა, რამეთუ ეტყოდა პაატა: „არს ძლევა მტერთა შენთა ზედა დღესასწაული შენდა“, ვინაითგან უწყოდა დღესასწაულთა შინა განცხრომა, შვება და მოცალეობა იმყოფის განსვენებისათვის. ამით აოხრებდა სანახებსა იმერეთისასა, ვიდრე ეერღარა წინააღუდგა ალექსანდრე მეფე და მოავლო ზღუდე ქუთათისს დიდი და მოიყვანნა ყოველთა წარჩინებულთა თვისთა ცოლშვილნი და დაადგინნა მას შინა და თვითცა იმყოფებოდა მასვე შინა, რათა არა მიერთნენ დადიანსა ჰყო მისთვის. ლევან დადიანმან, სიმდიდრით აღზვავებულმან, ჰყო სასახლე იბ ოდიშსა შინა ყოვლითა მოწყობილობითა, რამეთუ არა წარიღოს ერთიდამ მეორესა შინა არარაიმე სახმარნი ანუ ცხენნი და გარემო წყაროთა უახლოესთა დადგა ფიალანი ოქროსანი და უშორესთა ვეცხლისა, დაბმულნი ძეწკვებითა, რათა სმიდენ მგზავრნი მით, ვინაითგან ვერავინ იკადრებდა ქურდობასა ანუ პარვა-ავაზაკობასა ქვეყანათა შინა მისთა. არამედ იმერთა უყოფდა ესრეთ თანამონათესავეთა, ერთსჯულთა და მეფესა თვისსა, კვლავ განზრახვითა პაატა წუწკისათა, რამეთუ სძულობდა ცოლი დადიანისა პაატას და მტერობდა წუწკი მას. ამის გამო შეუთქვა ლევან დადიანმან ცოლსა თვისსა სიძვა მეწდისა თანა თვისისა, შეიპყრა იგი ძეებითურთ, ჩადვა ზარბაზანსა შინა და განტყორცნა, დაიფანტნენ სრულიად. მერმე მოიყვანა ლევან სხვა ცოლი და იქორწინა. გარნა არა უშვა ძე, არცა ასული და ამოსწყდა თესლი მისი. გარნა არცაღათუ დასცხრა ოხრებად იმერეთისად.
ამ ჟამებთა მოიწიფაცა ძმა ალექსანდრე მეფისა მამუკა; და ესე მამუკა იყო მხნე, ახოვანი, მშვენიერი, კისკასი და შემმართებელი ძლიერი. ამან უწყო ბრძოლა ლევან დადიანსა მცირედ-მცირედ და ამოსწყვედდა სპათა მისთა ფრიად. გარნა მრავალგზისცა ამოსწყვიდნა, ვითარ ვერღარა დამართვიდნენ მეგრელნი მის წინაშე და მხილველნი მისნი მსწრაფლად ივლტოდნენ. ამისთვის ლევან დადიანი მცდელობდა სიკვდილსა ანუ შეპყრობასა მისსა ფრიად.
ხოლო ჰყვანდა მამუკას ცხენი ზერდაგი დიდი, ძლიერი და ფიცხელი, რომელსა ვერ უდგმიდა კვეთებასა მისსა მეგრელთა ლაფშა. დღესა ერთსა მოვიდა ლევან დადიანი, სცნა მამუკამ, შეიჭურვა განსლვად. არამედ არა უტევებდა განსლვად მეფე ალექსანდრე, რამეთუ ეშინოდა სიკვდილისა მისისა და ამისთვის დაუმალა ზერდაგი მისი, რათა არღარა განვიდეს. მაშინ მამუკა მოუთმინოებითა განვიდა სხვითა ცხენითა და ამისი მხილველნი მეგრელნი ივლტოდნენ. მიეწია მამუკა, სცა შუბი და დასცა კაცი ცხენითურთ მიწასა. მაგრამ დაბრკოლდა ცხენი მამუკასა და დაეცნენ ორნივე. მხილველნი მეგრელნი უკმოიქცნენ, შეიპყრეს მამუკა და მიგვარეს ლევან დადიანსა. მან განიხარა და წარიყვანა და პატიმარ-ჰყო ციხესა შინა. ხოლო ალექსანდრე მეფემან ვერასადათ შეწევნისა მპოველმან, იხილა განძლიერება დიდის რუსეთის მეფის ალექსისა; განიზრახა, რათა მოიცეს იქიდამ ძალი. ამისთვის წარავლინა ხოსია ჯაფარიძე წინაშე მისსა ძღვნითა და ითხოვა შეწევნა.
შემდგომად ამისა მოვიდა ბატონი თეიმურაზ ლტოლვილი ქრისტესა ჩქმჱ, ქართულსა ტლვ, მიეგება ალექსანდრე მეფე და პატივ-სცა, არამედ შემდგომად გლოვისა იწვია დადიანმან ლევან და განუზრახვიდა ალექსანდრე მეფე წარსლვასა, რათა ზავ-ჰყოს მათ შორის, რამეთუ ალექსანდრე იყო სიძე და ლევან მამიდის წული, და განატევებინოს მამუკა. ამის მიერ წარვიდა ბატონი თეიმურაზ, მან ისტუმრა და პატივ-სცა დიდად. შემდგომად უწყო ზრახვა წინთქმულთათვის ვედრებით, რათა ჰყონ ზავი და დააცადოს ოხრება ქრისტიანეთა და განუტევოს მამუკა შუამდგომელობითა მისითა. ამას ზედა პატივ-სცა ლევან დადიანმან და აღუთქვა ყოფადა ყოველი. არამედ არა აუფლა წუწკმან ამის ყოფად დადიანი ესრეთ მეტყველმან: „უჯერო არს განტევება მტრისა, რამეთუ, მოიცემს რა ძალსა, კვლავადცა არს მტერი“. ამისთვის ითხოვა შენდობა ბატონის თეიმურაზისაგან დადიანმან ვერღარა ყოფად, ვითარცა აღუთქვა, და წარმოვიდა ბატონი თეიმურაზ უქმი. ხოლო დიდსა რუსეთის მეფესა კეთილად შეეწყნარა ხოსია და წარმოევლინნა თვისნი დესპანად ნიკიფორე პავლესშვილი და მდივანი ალექსი იოანეს შვილი ნიჭითა დიდითა. ესენი მოვიდნენ რაჭას. ამათ მიაგებნა მეფემან ალექსანდრემ ლომკაცი ჯაფარიძე და გიორგი არეშიძე, მერმე მოვიდნენ ქუთათისს წინაშე ალექსანდრესა მეფისა ქრისტესა ჩქნ, ქართულსა ტლჱ და მოართვეს ნიჭნი იქნებურნი სამურნი და ლარნი. შემდგომად წარავლინა მშვიდობით და ევედრა კვლავ მწე-ყოფასა. ამისა შემდგომად აღივსო შურითა ლევან დადიანი და არა შეიწყალა სიჭაბუკე და მშვენიერება მისი, წარავლინა კაცნი და აღმოხადნა თვალნი მამუკას მეფის ძესა ციხესა შინა პატიმარსა. მერმე მცირედისა ხანისა შემდგომად მოკვდა მამუკა ქრისტესა ჩქნდ, ქართულსა ტმბ.
ხოლო ალექსანდრე მეფესა ვინაითგან განეძო ძე თვისი ბაგრატ დედითურთ მისით და არა ესვა დარეჯანისა თანა შვილი, ამისთვის მოიყვანა ძის ძე ბატონის თეიმურაზისა გიორგი და ზრდიდა ძედ თვისად. არამედ მოკვდა იგიცა და უღონო-ქმნილმან ალექსანდრე მეფემან მოიყვანა ბაგრატ ძე თვისი, შობილი გურიელის ქალისაგან და ჰყვანდა თვისთანა, ვითარცა სამეფო ძე.
ხოლო ლევან დადიანთან ვინაითგან არა შეიშინა ღვთისა და სტყვევნიდა, აოხრებდა და კლავდა კაცთა ქრისტეანეთა, მისცა მასცა სოფელმან ნიჭი თვისი და მოკვდა ლევან დადიანი ქრისტესა ჩქნზ, ქართულსა ტმე და დასვეს ოდიშართა ლიპარიტ დადიანად ძმა ლევანისა, ნაშობი ათაბაგის ქალისაგან. ამისმან მსმენელმან მეფემან ალექსანდრემ შემოიკრიბნა სრულიად სპანი იმერთანი და წარვიდა ოდიშს შურისგებად, ამას ვერ წინააღუდგა ლიპარიტ დადიანი, შევიდა ალექსანდრე ოდიშს, ამოსწყვიდნა, მოსტყვევნნა, მოაოხრნა, აღიღო ციხენი, გამოიღო საგანძურნი და ქონებანი ლევან დადიანისანი, შეიპყრნა წარჩინებულნი სრულიად ოდიშისანი და დაახსნევინა ვეცხლით ყოველთა თავნი, გამოუხუნა მათვე ძენი მძევლად და დასვა ოდიშს დადიანად ვამიყ, ძე მამია დადიანისა, და თვით დაიპყრა უნაგირას-აქეთი აღმოსავლეთის კერძი და უნაგირას-იქითი დასავლეთისა მისცა ვამიყს. მერმე წარმოვიდა ნიჭითა, ალაფითა, იავარითა დიდითა და ტყვითა და ნატყვენავითა გამდიდრებული და მოვიდა ქუთათისს გამარჯვებული.
ხოლო ლიპარიტ წარვიდა ახალციხეს და ევედრა ათაბაგს როსტომ ფაშას და მეფესა ქართლისასა როსტომს. მათ მოსცეს სპანი, მოვიდა სპითა გურიას, მოჰყვა ქაიხოსრო გურიელიცა სპითა თვისითა, რამეთუ ძმა ლიპარიტისა იყო და ჭილაძე-მიქელაძენიცა მათთანავე, და გამოვიდნენ რიონს.
ამისმან მცნობელმან ალექსანდრე მეფემან შემოიკრიბნა სპანი იმერთა და განვიდა ცხენისწყალს. მას ღამესა მოუმცნო ალექსანდრე მეფესა ოტია მიქელაძემ: „მაცნობე ხვალისა კურტაკი და ცხენი შენი, არ თუ ხარ ჯაბან, და მეც ვაცადუნო შუბის წვერი ჩემი სათვალესა ზარადისა შენისასა“. ესენი აუწყა მეფემან და დილასა რაზმთა წყობასა შინა მოუწოდა მეფემან ლევან აბაშიძეს, სიძესა ოტია მიქელაძისასა, შესუა ცხენსა თვისსა ზედა და ჩააცვა კურტაკიცა თვისი, რამეთუ უცნობელ იყო წინთქმულთა და ლევან განიხარა ნიჭისათვის მეფისა, რამეთუ იყო შემმართებელი და ერთგული მეფისა და იქმნა ბრძოლაცა ბანძას სასტიკი, ქრისტესა ჩქნჱ, ქართულსა ტმვ და მოისროდნენ ორკერძოვე. მაშინ ოტიამ, მეძიებელმან მეფისამან, ჰპოვა იგი და ჰსცა შუბი ზარადის სათვალესა შინა ლევანს და განვლო კეფასა და შესძახა: „მე ვარ ოტია“. ეჰა უცხო, რამეთუ არა გარდაიჭრა ლევან, არამედ მიუგო ოტიას: „რას ეტყვი ასულსა შენსა, უკეთუ შენ ხარ ოტია“. მაშინ იძლივნენ იგინი ბანძას და ლტოლვილთა მოსრვიდნენ ალექსანდრესანი. არამედ არღარა ივლტოდა ოტია და დარჩა მეფესა ნებითა თვისითა. გარნა მასვე ჟამსა იქვე დასწვნა თვალნი ზუმბითა. ხოლო შეიპყრეს ქართველნი, მესხნი, გურიულნი და ოდიშარნი და ლიპარიტ დადიანი და ქაიხოსრო გურიელი წარვიდნენ ლტოლვილნი სტამბოლს.
მერმე დასვა ალექსანდრე მეფემან კვლავ დადიანად ვამიყვე და გურიელად დემეტრე, ძე სვიმონ გურიელისა. შემდგომად დაახსნევინა ქართველთა, მესხთა, გურიულ-ოდიშარღა ვეცხლითა თავნი და განუტევა თვისთა ქვეყანათა შინა; მოვიდა ბანძიდამ ქუთათისს და იყოფებოდა მშვიდობით.
ამის შემდგომად მოვიდა ქაიხოსრო გურიელი სტამბოლიდამ, და ლიპარიტ მომკვარ იყო, და ამისი ებრძანა ხონთქარსა ათაბაგისათვის, რაღა მწე ეყოს ქაიხოსროს. მოსცა სპანი ფაშამ და ჩამოვიდა გურიას. ხოლო დემეტრე ივლტოდა იმერეთს და დაიპყრა ქაიხოსრომ გურია. ამას შეუჩინეს მაჭუტაძე მეფემან და დემეტრე გურიელმან; მან მოჰკლა ქაიხოსრო გურიელი ღალატად. წარვიდა დემეტრე და დაიპყრა კვლავ გურია. ხოლო ძენი ქაიხოსრო გურიელისანი გიორგი და მალაქია წარვიდნენ წინაშე როსტომ ფაშისა ახალციხეს და იმყოფებოდნენ იქ მის თანა. შემდგომად ამისა მოკვდა მეფე ალექსანდრე ქრისტესა ჩქჲ, ქართულსა ტმჱ.
იე. ბაგრატ მეფე, კ თვე იმეფა
დაჯდა ბაგრატ მეფედ, ძე ალექსანდრე მეფისა, და აკურთხეს ქუთათისს. ხოლო, დედინაცვალმან მისმან დარეჯან დედოფალმან მისცა ბაგრატს ძმისწული თვისი ქეთევან დავითის ასული ცოლად და აქორწინა დიდებით და ისიძა გერი თვისი. არამედ შემდგომად ექვსისა თვისა მზაკვართა კაცთა ენითა შეიპყრა ბაგრატ მეფე, გერი თვისი, დარეჯან დედოფალმან, წაგვარა ცოლი ქეთევან და აღმოხადნა თვალნი, მოიყვანა ვინმე მეფეთა მონათესავედ წოდებული ვახტანგ, რომელსა ჭუჭუნიას შვილობითაც უძახდნენ, შეირთო ქრმად იგი და დაიპყრა თვით იმერეთი და ვახტანგს უწოდა მეფედ.
ესე ბაგრატის კერძოთა იმერთა არა მოსწონდათ და აუწყეს ასლან ფაშასა. შემოიკრიბნა ასლან ფაშამან სპანი და ჩამოვიდა იმერეთს, მიეგებნენ დადიან-გურიელი და იმერნი, მოვიდა ფაშა, შეიპყრა ვახტანგ და დარეჯან დედოფალი და ქეთევან, ცოლი ბაგრატ მეფისა. ხოლო იმერეთს დასვა ბაგრატვე უთვალო მეფედ და იგინი წარიყვანნა და მივიდა ახალციხეს, იქიდამ ვახტანგ, დარეჯან და ქეთევან წარგზავნნა ოლთისს და დაასადგურა იქ. ხოლო ბაგრატ მეფე უთვალობით ვერა ეგდენ მართავდა იმერეთსა. ამისთვის შეითქვნენ იმერნი დადიანისა თანა და მოვიდა დადიანი იმერეთს. კვლავ აქათ წარმოდგა მეფე ვახტანგ ქართლისა იმერეთსა ზედა. მაშინ ეზრახა დადიანი მეფე ვახტანგს და დაიმძახლენ მეფე ვახტანგ და დადიანი ვამიყ, და დაიპყრა დადიანმან ბუჯის-წყლის დასავლეთის კერძონი და აღმოსავლეთის კერძონი მისცა ვახტანგ მეფესა და ბაგრატ მეფე მყოფობდა ციხესა შინა ქუთათისს. განზრახვითა ცოლისა თვისისათა განუტევა მძახლობა ვახტანგ მეფისა დადიანმან ვამიყ და დაწინდული არჩილისა ძისა მისისა ასული თვისი მოსცა ღოღობერიძეს ბეჟანს. ესე ეწყინა ვახტანგ მეფესა, ეზრახა გურიელს დემეტრეს, აბაშიძე პაატას და ზემომხრელთა იმერთა. ხოლო ამათ მოკლეს ბეჟან ღოღობერიძე და მოუწოდეს ვახტანგ მეფესა. იგი წარმოემართა სპითა ძლიერითა, მოვიდა დადიანიცა ვამიყ სპითა თვისითა საჩხერეს და შემოიკრიბნა იმერნიცა. არამედ რა გარდმოვლო ვახტანგ მეფემან მთა ლიხისა, მიერთვნენ სრულიად ზემოურნი იმერნი მას და ლაშხისშვილი ხოსია, თავი ლეჩხუმისა. ესე იხილა ვამიყ დადიანმან, ვერღარა დაუდგა ბრძოლად და წარვიდა ოდიშს. შემოვიდა მეფე ვახტანგ, აღიღო სვერი და კაცხი. ხოლო სკანდიდამ მივიდა ბატონი თეიმურაზ მის თანა და სკანდა დაიპყრა ვახტანგ, მოვიდა, მოადგა ქუთათისს, აღიღო ქუთათისი და გამოიყვანა ბაგრატ მეფე. მაშინ მიერთვნენ სრულიად იმერნი და შემოკრებული ყოვლითა ქართველ-იმერელითა ჩამოვიდა ოდიშს. ვერ წინააღუდგა დადიანი ვამიყ. არამედ განივლტო სუანეთს. ხოლო ვახტანგ მოსრნა ურჩნი ოდიშს, მოსტყვევნნა, აღიღო ციხენი და მოადგა ჭაქვითის ციხესა, აღიღო იგიცა. გამოიყვანა ცოლშვილი ვამიყ დადიანისა და გამოიღო საგანძურნი მისნი, მოვიდა ზუგდიდს და იქ მოერთო შარვაშიძე ძღვნითა დიდითა და აფხაზითა. მერმე დასვა დადიანად ლევან და მისცა ძმისწული თვისი თამარ ცოლად, რამეთუ შეჩენითა ხოსია ლაშხისშვილისათა მოკლეს სუანეთს დადიანი ვამიყ ბრძანებითავე ვახტანგ მეფისათა.
კვლავ შეიპყრა ვახტანგ მეფემან ჭყონდიდელი ჩიქოვანი, ძმა კაციასი, და წარმოიყვანა პატიმრად, მოვიდა ოდიშიდამ კვლავ ქუთათისს. აქა მოერთო დემეტრე გურიელი ძღვნითა დიდითა, მოიყვანა ძე თვისი არჩილ წლისა იდ და დასვა მეფედ იმერეთისად და აკურთხა ყოველთა იმერთა სათნოჩენითა ქუთათისს ქრისტესა ჩქჲა, ქართულსა ტმთ. შემდგომად წარვიდა მეფე ვახტანგ და წარიყვანა მეფე ბაგრატ ქართლს.
იჱ. მეფე არჩილ, ბ წელი და ნახევარი იმეფა
ხოლო მეფობდა არჩილ და მორჩილებდნენ ყოველნი იმერნი წესისაებრ და ერთგულებდენ სრულიად. არამედ შეუძნდა ესე ასლან ფაშასა ახალციხისასა, რამეთუ არღარა ნებასა ქვეშე მისსა იყვნენ იმერნი, არამედ არჩილისასა, და ამისთვის დამართა წინაშე ხონთქრისა. მაშინ ყეენმან მოუწერა ვახტანგ მეფესა და მან წარიყვანა ძე თვისი არჩილ. ხოლო იმერთა სთხოვეს ვახტანგ მეფესა ბაგრატ მეფე, მან მოსცა და დასვეს კვლავ მეფედ ქრისტესსა ჩქჲგ, ქართულსა ტნა.
კუალად მეფე ბაგრატ, ზ წელ იმეფა
ხოლო დასვეს რა ბაგრატ, მოადგა ფაშა ჩამოსლვად იმერეთს მთასა, რათა გაწამოს არჩილ. მაშინ იმერთა აცნობეს მეფობა ბაგრატისა და უკუნიქცა მთიდამ ფაშა და დარჩა ბაგრატ მშვიდობით. არამედ დადიანმან ლევან არა ინება მეფობა ბაგრატისა, ვინაითგან მძახალი იყო შანაოზ მეფისა. ამისთვის ამავე ქორონიკონს შემოიკრიბნა სპანი და მოვიდა, მიეგება ბაგრატ სპითა, ეკვეთა და იქმნა ბრძოლა; იძლია დადიანი, შეიპყრეს და მოართვეს ბაგრატს. ხოლო სპანი მისნი მოსრნეს და ტყვე-ყვნეს. მაშინ შეამჭირვა მეფემან დადიანი, მოაყვანინა ცოლი თამარ, წარგვარა მას და შეირთო თვით ბაგრატ ცოლად, და განუტევა თითია, და თამარისა, რომელი მისცა შანაოზ, რაჟამს წარმოგზავნა იმერეთს, ჯერეთ უქორწინო და ლევან დადიანს მისცა და თვისი გოშაძის ნაცოლარი (რომელსა ესევე დადიანი ლევანმა შესწამოდა, რეცა მრუშებად მის ქალისა თანა), უქმნა ქორწილი და განუტევა დადიანადვე.
არამედ ჟამებთა ამათ შინა განდიდნენ მთავარნი და მიიტაცებდიან თვის-თვისთა მხარეთა და არღარა იყო მორჩილება ეგდენი მეფეთა; იწყეს ტყვის ყიდვა სააჯმნოდ ქრისტეს მოსყიდულთა მაჰმადიანთა ზედა. კვლავ ხდომა, შფოთი, კირთება ერთმან მეორესა ზედა და ოხრება ქვეყანათა.
ხოლო განდიდნა ჩხეიძე სეხნია სალთხუცესი. ამან იკლო რაიმე ბაგრატისაგან, იწყო ზრახვა და ერთგულება ფაშისა, მოიყვანა სპანი ოსმალთა, მოიპარა ციხე ქუთათისისა და შეაყენნა ოსმალნი ქრისტესა ჩქჲზ, ქართულსა ტნდ. ესე აღუძნდა ბაგრატს და ყოველთა იმერთა, მაგრამ დაიდუმეს ჯერეთ შიშითა ოსმალთათა.
ამასვე ქორონიკონს მოკვდა კათალიკოზი სვიმონ ჩხეიძე და დაჯდა საყვარელიძე ევდემოზ.
შემდგომად ამისა იცა ჟამი მოურავმან ბეჟან ლორთქიფანიძემან, შეეტყუა ქუთათისს ციხესა, მოსრნა ოსმალნი და აღიღო ციხე ქრისტესა ჩქჲზ, ქართულსა ტნე და მისცა მეფესა ბაგრატს.
ხოლო დარეჯან დედოფალსა წინათვე აღეთქუა კ ჩ მარჩილი ფაშისათვის, რათა იგივე ყოს მეფედ იმერეთს და, ვინაითგან არა ქონდა ვერცხლი, დაეწინდა ძმისწული თვისი ქეთევან. ხოლო აწ საქმითავე დარეჯანისათა დაიხსნა შანაოზ მეფემან ქეთევან, წარიყვანა და შერთო ძესა თვისსა. და რა აღიღო ფაშამ თეთრი იგი, ევედრა დარეჯან კვლავ ფაშასა და, ვინაითგან ამოსწყვიდნეს ქუთათისს ოსმალნი იმერთა, ამისთვის აღუთქვა და შემოდგომასა წარმოემართა სპითა, წარმოიყვანა დარეჯან და ვახტანგ და ჩამოვიდა იმერეთს: მიეგებნენ დადიან-გურიელი და ჩხეიძე სეხნია. ამისთვის ვერღარა წინააღუდგა ბაგრატ მეფე და წარვიდა ქართლს. მაშინ ოსმალთა მოსრნეს, მოსტყვევნნეს იმერეთი, შემუსრნეს მრავალნი ხატნი და ჯვარნი, მოწვნეს ქვეყანანი და ეკლესიანი ქრისტესა ჩქჲჱ, ქართულსა ტნვ.
დარეჯან და ვახტანგ ჭუჭუნაშვილი
დასვეს დარეჯან და ვახტანგ მეფედ და წარვიდა ფაშა ალაფითა სავსე ახალციხეს. მაშინ დარეჯანს და ვახტანგს ჰყვნეს სანდოდ თვისად ლაშხისშვილი ხოსია თავი ლეჩხუმისა, და სცხო მირონიცა დარეჯან ხოსიას, და განაგებდნენ იმერეთსა. შემდგომად შეიზრახნენ იმერნი, გარდმოიბირეს ხოსია და შეუჩინეს დარეჯანს და ქუთათისს ციხესა შინა, აღმკაზმელი თავისა თვისისა დილასა დარეჯან დედოფალი მოჰკლა შუბითა ხოსიამ. ხოლო იმერთა ასპარეზსა ზედა მიმომთხველი ვახტანგცა მოჰკლეს. მოუყვანეს გურიელი დემეტრე და დასვეს მეფედ, ქრისტესა ჩქჲჱ, ქართულსა ტნვ.
გურიელი დემეტრე
შემდგომად მცირედისა ჟამისა შეიპყრეს დემეტრე გურიელი იმერთა, აღმოხადნეს თვალნი და განაძეს. მაშინ ასლან ფაშამ წარმოავლინა ძე ქაიხოსრო გურიელისა გიორგი და დასვა იგი გურიელად. ხოლო შანაოზ მეფესა სთხოვეს იმერთა ბაგრატ მეფე. მან წარმოუვლინათ და დასვეს იგივე მეფედ იმერთა ქრისტესა ჩქჲთ, ქართულსა ტიზ.
იე. მეფე ბაგრატ, თ წელ იმეფა
კვლავადცა ამავ ქორონიკონსა ჩხეიძე სეხნიამ არა ინება მეფობა ბაგრატისა და აღიღო მოპარვით და ზაკვით ქუთათისის ციხე და მისცა ოსმალთა და ამიერიდან უპყრაიათ დღემდე. მერმე შეკრიბნა იმერნი სეხნიამ და მოიყვანა დადიანი და მოვიდა მეფესა ზედა. ხოლო ბაგრატ მეფემან შემოიკრიბა რაჭა-ლეჩხუმი და ოკრიბელნი. შეიბნენ ჩხარს, იქმნა ბრძოლა და მოსწყდნენ ორგნითვე, იძლია სეხნია ჩხეიძე, მოკლეს იგი და მოსწყდეს სპანი მისთანანი.
ხოლო დადიანი ივლტოდა ოდიშსავე, და დაიპყრა ბაგრატ უმეტესად იმერეთი. მაგრამ კვლავ არა დასცხრა დადიანი, რამეთუ შური ქონდა ცოლისა თვისისა თამარისათვის, რომელი იყო ფრიად კეკლუცი და აღმატებული სიმშვენიერითა სრული უმეტესად, შემოიკრიბა სპანი, მოვიდა და მიერთნენ სრულიად იმერნი. მაშინ მოუხდა ბაგრატ მეფესა ქუთათისს ქრისტესა ჩქოა, ქართულსა ტნთ. ხოლო ბაგრატ მეფე წარვიდა რაჭას და დადიანი დადგა გეგუთს, არბევდენ იმერეთსა.
მაშინ ბაგრატ მეფემან შემოიკრიბნა რაჭა-ლეჩხუმი და რაოდენნიმე იმერნი მის თანა, ჩამოვიდა, ეწყო გეგუთს დადიანსა; ბრძოლასა იძლია დადიანი, მოსრნეს სპანი მისნი და ლტოლვილი დადიანი შეიპყრეს კვლავ და მის თანა მრავალნი სხვანი, მოართვეს ბაგრატ მეფესა და დაიპყრა იმერეთი. მერმე დადიანი აფიცა ერთგულებასა ზედა და განუტევა, ვინაითგან ჰყავდა და ბაგრატ მეფისა ცოლად.
გიორგი გურიელი იყო კაცი მხნე, შემმართებელი, მშვილდოსანმოასპარეზე რჩეული, უღმრთო, მესისხლე და ტყვის მყიდველი უწყალო. ამან მოსრნა მეკობრედ მოსრულნი აფხაზნი გურიას მრავალგზის. გარნა ეტრფიალა ცოლსა ბაგრატ მეფისასა თამარს, მცდელობდა წაგვრასა და თვით შერთვასა და ვერ ეწია. ამისთვის ევედრა ფაშასა, რათა წარგვაროს ბაგრატ მეფესა და მისცეს მას და აღუთქვა ქრთამი დიდი და შეასმინაცა ორგულებასა ზედა ხონთქრისასა ბაგრატ. ხოლო ფაშამ მაჰმადიანობითა და ქრთამისათვის არღარა რა გამოიკითხა და წარმოემართა ბაგრატსა ზედა. ესე სცნა ჩხეიძემ როსტომ და აუწყა ბაგრატ მეფესა. მაშინვე ბაგრატ წარავლინა თამარ ცოლი თვისი ციხესა შინა კვარას და თვით შეკრიბნა სრულიად იმერნი, მოვიდა ფაშაცა და გურიელი მისთანა ქუთათისს; ეკვეთა ბაგრატ სპითა თვისითა და იქმნა ბრძოლა. მაგრამ ივლტოდნენ იმერნი და ბაგრატ უთვალობითა ვერღარა ივლტოდა. შეიპყრეს და მოგვარეს ფაშას ქრისტესა ჩქობ, ქართულსა ტჲ.
მაშინ ბაგრატ ევედრა ფაშას და აღუთქვა ქრთამი დიდი, რათა ჰყოს იგივე მეფედ. ხოლო ფაშამან იხილა რა, რამეთუ არა ძალ-ედვა შოვნა თამარისა და შემუსრვა კვარას ციხისა, ამისთვის მიიღო მეფისა და გურიელისაგან ქრთამი დიდი, მისცა იმერეთი ბაგრატსვე და ბაგრატ ქრთამისათვის მისცა წინდად ძე თვისი ალექსანდრე (რამეთუ ესე ალექსანდრე იყო შობილი ლეჩხუმელის კოჩილას ცოლისაგან, რომელსა ბაგრატ მეფე თანაეყოფოდა სიძვად, და ვინაითგან არა ესვა სხვა ძე ბაგრატს, ესე მოიყვანა, უწოდა ალექსანდრე და ზრდიდა ძედ თვისად). ხოლო ფაშამ წარიყვანა ალექსანდრე და წარვიდა.
შემდგომად ამისა ზამთარსა ამას შეიკრიბა ბაგრატ მეფემან სპანი და წარვიდა შურგებად გურიელსა ზედა; ვერ წინააღუდგა გურიელი, მოსტყვევნნა და მოსწვა გურია და წარმოვიდა ალაფითა და იავარითა. ხოლო ვინაითგან კვლავადცა მოყვრობდნენ დადიანი ლევან და მეფე შანაოზ, და მარიამ ჰყვა ცოლად შანაოზ მეფესა, ამისთვის განაახლეს მზახლობა და სთხოვა ლევან დადიანს ძე მისი მანუჩარ საქმროდ ძისა თვისისა არჩილის ასულის დარეჯანისათვის. ამან ლევან წარმოევლინა ძე თვისი და მისრული მანუჩარ აქორწინეს დარეჯანისა თანა. გარნა ყრმა და ქალი იყვნენ წლისა ზ. ესე იხილა ბაგრატ მეფემან, რამეთუ არა კეთილობდა მისდა, აუწყა მსახურთა ყრმისა მანუჩარისათა: „რამეთუ ჰნებავს შანაოზ მეფესა წარვლინებად მანუჩარ წინაშე ყეენისა ტყვედ“. შეშინდნენ იგინი და არღარა გამოიკითხეს ზაკვა იგი, წარმოიპარეს ყრმა იგი და მოგვარეს მამასა თვისსა. შემდგომად მოადგა ბაგრატ მეფე ქუთათისს, აღიღო ციხე და გამოიყვანა ოსმალნი ქრისტესა ჩქოდ, ქართულსა ტჲბ. ამისთვის მოვიდა დესპანი ასლან ფაშის ახალციხელისა და აღუთქვა მოცემა ალექსანდრესი ძისა ბაგრატისა, რათა მისცეს ციხე ქუთათისისა მათვე. ხოლო ბაგრატ განზრახვითა იმერთათა მისცა ციხე ოსმალთავე ყოვლითა მათითა, და დაიპყრეს მათვე. შემდგომად უშვა თამარ დედოფალმან ბაგრატს ძე გიორგი ქრისტესა ჩქოე, ქართულსა ტჲდ, და განიხარა ფრიად მეფემან.
ხოლო ჟამებთა ამათ შინა იყო კირთება ოდიშს აფხაზთაგან, რამეთუ ვინაითგან განდიდნა ჭყონდიდელი ჩიქოვანი, რომელი გამოეპარა ვახტანგ მეფესა შულავრიდამ, მოვიდა და დაიპყრა ჭყონდიდლობავე, და იქმნა მისანდო ლევან დადიანისა ყოველსა შინა. ამან მოიყვანა ძმა თვისი კაცია და აზრახა ლევანს მიცემად სალიპარტიანოსი, რამეთუ ამისგან დაიპყრას ლეჩხუმიცა ლევან დადიანმან.
ესე კაცია იყო გორდელი მდაბალი აზნაური, რომლისა მამა სუანეთს ტვირთითა თვისითა ზიდვიდა თაფლსა და გამოიზრდებოდა. და ესე კაცია ძმის ჭდონდიდელის გამო განდიდნა და იქმნა პატივცემულ მეფეთაგან და ამის გამო უსმენდენ ლეჩხუმელნიცა. მერმე ლევან დადიანმან მისცა სალიპარტიანო და თვისად მისანდობელ-ჰყო ფრიად, რამეთუ იყო კაცი მხნე და შემძლებელი საქმეთა, არამედ უღმრთო და მესისხლე; აზრახებდა დადიანს და მოსრვიდიან წარჩინებულთა ოდიშისათა. ხოლო მივიდა რა არჩილ ახალციხეს და გიორგი გურიელიცა, რომელნი მცდელობდენ გამეფებად იმერეთს ორნივე, ესე იხილა ბაგრატ მეფემან, ეზრახა გიორგი გურიელსა და მისცა ასული თვისი დარეჯან ცოლად, ნაშობი თამარისგან, რათა დაუტეოს ტრფიალებაცა თამარისა და მცდელობა მეფობისა იმერეთისა. მოიყვანა გურიელი და აქორწინა ქრისტესა ჩქოზ, ქართულსა ტჲე და მოიმტკიცა ამით გურიელი. ხოლო რა მოვიდა ახალციხიდამ არჩილ სურამს, სურამიდამ ეზრახა იმერთა და მიერთნენ ყოველნი იმერნი არჩილს და დადიანი ლევან, გაღანამცა მოიყვანეს და დასვეს მეფედ ქუთათისს ქრისტესა ჩქოჱ, ქართულსა ტჲვ, სეკდემბერში.
ივ. მეფე არჩილ, ა წელ იმეფა
ხოლო ბაგრატ წარვიდა გურიას და დედოფალი თამარ დარჩა ციხესა სკანდას. მოადგა არჩილ მეფე, გამოიყვანა თამარ და მისცა დადიანსავე ცოლად და მოიყვანა ძე დადიანისა სიძე თვისი და ჰყვანდა თვისთანა.
მაშინ ბაგრატ შეწევნითა გურიელისათა ევედრა ასლან ფაშას და მან აღუთქვა შეწევნა. ამავე ჟამსა წარიპარა მეფემან გიორგიმ ძე ბაგრატ მეფისა ალექსანდრე ახალციხიდამ და მოსრნეს მონანი ალექსანდრესნი. ესმა რა ბაგრატ მეფესა, შეწუხდა, რამეთუ მომკვდარ იყო ძე მისი გიორგი და არა ესვა სხვა ძე, რათა არა მოკლან იგიცა. მაშინ ასლან ფაშამ აუწყა ხონთქარსა ყოველი ყოფილი, განრისხნა და წარმოავლინა აზრუმის ფაშა სუას აქეთითა სპითა, მოსულს ფაშას მიეგება ბაგრატ მეფე და გურიელი.
არამედ არჩილ მეფემან შემოიკრიბნა სრულიად იმერნი, შეიფიცნა და ლამოდა ბრძოლასა. გარნა ჩამოვიდნენ რა აგვისტოსა შინა ოსმალნი იმერეთს, განევლტვნენ არჩილ მეფესა და მიერთოდნენ ბაგრატს. ამისი მხილველი არჩილ მეფე წარვიდა რაჭას და რაჭველთა შეკრეს მთა. მიჰყვნენ ოსმალნი არჩილს. მაშინ ხრეითის მთასა ზედა უწყეს რაჭველთა ცემა თოფთა ჯიხურებთ-გამო ოსმალთა და მოჰკლეს საზვერელი ჩიჯავაძე და სხვანი მრავალნი და უმეტეს ოსმალნი ამოსწყვიდნეს. არამედ სიმრავლით სძლეს ოსმალთავე, გარდვიდნენ რაჭას, მოსწვეს, მოსტყვევნეს, უკმოიქცნენ და დადგნენ კვახჭირს. ხოლო არჩილ მივიდა კულბითს და აუწყა საქმე თვისი ყოველი აზრუმის ფაშასა. მაშინ აზრუმის ფაშამ მოჰკვეთა თავი ასლან ფაშასა, მერმე მოსტყვევნნა და მოსრნა ურჩნი იმერეთს და დასვა ბაგრატვე მეფედ და წარვიდა თვით ქრისტესა ჩქოთ, ქართულსა ტჲზ.
იე. ბაგრატ მეფე, ბ წელ იმეფა
ხოლო ბაგრატ მოიმტკიცნა იმერნი, შემოიკრიბნა და წარვიდა ოდიშს, ეწყო დადიანი ლევან სპითა და ბრძოლასა იძლია დადიანი, წარგვარა კვლავ ცოლი თვისი თამარ და შეირთო თვითვე, და მოვიდა ქუთათისს გამარჯვებული. მაშინ ლევან დადიანი ეზრახა გურიელს გიორგის და მისცა ძე თვისი მანუჩარ მძევლად, დაიზავა იგი და დაიპყრა ოდიში მანვე. შემდგომად მცირედისა ხანისა მოკვდა დადიანი ლევან ქრისტესა ჩქპ, ქართულსა ტჲჱ.
მაშინ მოითხოვეს ოდიშართა ძე ლევან დადიანისა მანუჩარ გურიელის გიორგისაგან საყოფლად დადიანად. არამედ ვინაითგან არღარავინ იყო მკვიდრი ოდიშისა, ამისთვის ეზრახა გურიელი ოდიშართა, რათა ჰყონ იგი დადიანად. ხოლო წარჩინებულთა ოდიშართა განამაგრნეს ციხენი ყოველნი და მიუთხრეს გურიელსა: „ვიდრემდის ცოცხლებით არს მანუჩარ, არავის მივსცეთ ციხენი და ქვეყანანი“. ამისმან მსმენელმან გურიელმან მოკლა ყრმა იგი მანუჩარ, რამეთუ ჰგონებდა შემდგომად სიკვდილისა მისისა დაიპყრას ოდიში, და წარვიდა დაპყრობად ოდიშისა. მაგრამ ამის გამო ოდიშართა სჩნდათ იგი, ვითარცა მესისხლე თვისი, ვერ შევიდა ოდიშს და მოვიდა გურიასვე.
ხოლო არჩილ წარვიდა კულბითიდამ დვალეთს და იქ დაასადგურნა დედაწულნი თვისნი და თვით მოვიდა ჩხერის ციხესა შინა და ეზრახოდა იქიდამ იმერთა რვა თვე. არამედ ვერარაისაღა მყოფელი წარვიდა დვალეთსვე. მერმე მივიდა ფაიქომს და იდგა წელსა ერთსა იქ. შემდგომად უწყებული ძმისა თვისისა გიორგი მეფისაგან წარვიდა რუსეთს ქრისტესა ჩქპა, ქართულსა ტჲთ, განვლო დედაწულით სპითა რუსთა მეფისათა ჩერქეზი და მივიდა თერგს, იქ ჩაჯდა ნავს და განვიდა ასტარხანსა.
მაშინ მოკვდა მეფე რუსთა თეოდორე და დარჩა არჩილ სამ წელ აშტარხანს. ხოლო დღესა ახალწლისასა აღუნთეს ლამპარი დიდი სამსჭვალსა, მოეკიდა ცეცხლი სასვენსა მას, რამეთუ არიან სახლნი სრულიად ხისანი და დაიწვნენ ყოველნი სიწმინდენი და საგანძურნი არჩილისანი. მაგრამ იპოვნეს სამსჭვალნი და ნაწილნი უვნოდ, კვლავ დაუჯდომელი, დაუწვავი ცეცხლსა მას შინა. გარნა შემდგომად შეამკო სამსჭვალი კვლავ არჩილ მეფემან. მერმე მეფემან იოანემ და პეტრემ მიიყვანეს მოსკოვს არჩილ და პატივ-სცეს მეფებრ, და იმყოფებოდა იქ პატივცემული.
ხოლო იმერეთს მოკვდა ბაგრატ მეფე ქრისტესა ჩქპა, ქართულსა ტჲთ და დაფლეს გელათს. და ვითარ არღარავინ იყო ტომი მეფეთა, მოიყვანეს გურიელი გიორგი იმერთა და დასვეს მეფედ.
კ. გიორგი გურიელი, ბ წელ იმეფა
ოდიში იყო უპატრონოდ და კაცია ჩიქოვანი იყო თავი და გამგე მათი. ამან მოსრნა მრავალნი შემძლებელნი და წარჩინებულნი ოდიშისანი განზრახვითა ძმისა თვისისა ჭყონდიდლისათა, რამეთუ ეტყოდა განზრახუათა შინა: „მას ეყოფის ერთი თოფი“. ესე იგი არს სიკვდილი ვისიცა ნებავსთ. ამით მოიყვანა ოდიში ქვეშე თვისსა, ვიდრე პყრობამდეცა თვისად. გარნა იყო ჭირი დიდი ოდიშს, ვითარცა აღვსწერეთ, და უმეტეს აფხაზთაგან, რამეთუ მოვიდოდიან ნავებითა და ხმელითა და სტყვევნიდიან, დაიპყრეს ვიდრე ეგრისის მდინარედმდე (ღალიძგა), და დაეშენებოდენ თვით აფხაზნი და არღარა იყო დრანდას და მოქვს ეპისკოპოსნი.
ხოლო შემდგომად მოკვდა კაცია ჩიქოვანი და დაიპყრა ლიპარიტიანობა ძემან კაციასამან გიორგიმ უმეტეს მამისა თვისისა, და სრვიდა უწყალოდ და ჰყიდდა ტყვედ ოდიშართა, რამეთუ ემცნო მამასა თვისსა არა დატევება ჩექმიანისა და კოხუნჯიანთა დაიპყრობს.
ხოლო გიორგი გურიელმან განირისხა ღმერთი, განუტევა ცოლი თვისი დარეჯან, ასული ბაგრატ მეფისა, და შეირთო სიდედრი თვისი დედოფალი თამარი ცოლად. ამას ეპყრა იმერეთი და მცდელობდა ოდიშსაცა დაპყრობად.
არამედ გიორგი ლიპარიტიანმან მოიყვანა ძე ლევან დადიანისა, ნაშობი მხევლისაგან ლევანვე, და დასვა დადიანად სათნოებისათვის მეგრელთა და წინააღმდეგად გურიელისად.
ხოლო გიორგი მეფესა ქართლს ჰყვანდა ძე ბაგრატისა ალექსანდრე, შეუძნდა პყრობა იმერეთისა გურიელისაგან და არა პყრობა ძმისა თვისისა არჩილისა. ამისთვის ეზრახა უსუფ ფაშას, რათა ჰყოს ალექსანდრე მეფედ იმერთა. განიხარა ფაშამ და მოითხოვა მისგან ალექსანდრე. მაშინ წარუვლინა გიორგი მეფემან ნიჭითა თვისითა და პატივითა ქრისტესა ჩქპბ, ქართულსა ტო. ესე აუწყა ფაშამ ხონთქარსა. ხოლო ხონთქარმან მოსცა ხალათი და ხმალი და იმერეთი ალექსანდრეს და ებრძანა უსუფ-ფაშისად მეფედ ყოფად მისი იმერეთს. მსმენმან ბრძანებისამან ჩამოიყვანა ფაშამ ალექსანდრე. ხოლო გურიელი წარვიდა, ვერ წინააღმდგომი, გურიას და დასვა ფაშამ ალექსანდრე მეფედ. შემდგომად წარვიდა ახალციხესვე ფაშა და დედოფალი თამარ მივიდა ოდიშს, რათა არა მოერთნენ ოდიშარნი ალექსანდრეს. არამედ იქ მოკვდა თამარ დედოფალი ქრისტესა ჩქპგ, ქართულსა ტოა (თქმულ არს, რამეთუ იყო მიდგომილ და შობასა შინა შვა ცეცხლი და მოკვდა).
ხოლო შემდგომად კაცია ჩიქოვანის სიკვდილისა ნაცოლარი მისი და დედინაცვალი გიორგი ლიპარიტიანისა, დისწული შოშიტა ერისთავისა, შეირთო გიორგი გურიელმან ცოლად და ამათ გამო მცდელობდა პირველ ოდიშს და აწ უმეტეს იმერეთსაცა.
იზ. მეფე ალექსანდრე, ზ წელ იმეფა
და დაჯდა ალექსანდრე მეფედ ქრისტესა ჩშპგ, ქართულსა ტოა. მაშინ განდიდებულ იყო აბაშიძე პაატა და მორჩილებდენ სრულიად მარგველნი. ინება ალექსანდრემ მომტკიცება მისი და მისცა და თვისი დარეჯან ცოლად, ნაცოლარი გურიელის გიორგისა, და მიქელაძე გიორგის დისწული იყო პაატა და მოიმტკიცნა იმერნი ამით. არამედ გურიელის გამო გიორგი ლიპარიტიანმან, შოშიტა რაჭის ერისთავმან და ბეჟან ლორთქიფანიძემ არა ინებეს მეფობა ალექსანდრესი, შეიკრიბნენ და მიერთნენ ესენი გურიელსა. არამედ გურიელმან ბრძოლად წარმოსულმან, განსძარცვა ხატი ვლანქერნისა ღვთისმშობელი, და ჰყო სამკაულად თვისად.
შემოიკრიბა გურია, მოვიდა საჩინოს, მიერთნენ ჩიჯავაძენი, მერმე ლიპარიტიანი ოდიშარითა, რაჭის ერისთავი რაჭველით, ლორთქიფანიძენი და ლეჩხუმელნი. ხოლო ალექსანდრეს დარჩა აბაშიძენი და ზემოურნი და მიქელაძე გიორგი და მარგველნი. ეწყვნენ როკითს ურთიერთს და იქმნა ბრძოლა ძლიერი ქრისტესა ჩქპდ, ქართულსა ტობ. დაიკოდნენ და მოისრნენ ორგნითვე უმრავლესნი. შემდგომად მოკლეს გიორგი გურიელი (იტყვიან ვითარმედ უცნაურითა კვეთებითა მოკვდა) და ივლტოდნენ სპანი მისნი. მოკლეს კვლავ რაჭის ერისთავი შოშიტა, სხვათა მოსრვიდნენ და შეიპყრობდნენ უამრავთა. ხოლო ლიპარიტიანი ივლტოდა ოდიშს და მოიქცა ალექსანდრე გამარჯუებული. არამედ აქეთ მოკლეს აბაშიძე ლევან და პაატა დაჰკოდეს. შემდგომად პყრობილნი გურიელ-ოდიშარნი და იმერნი დაჰყიდნეს ვერცხლსა ზედა. და დაიპყრა ალექსანდრემ კვლავ იმერეთი. ხოლო გურიას დასვეს მალაქია, ძმა გიორგი გურიელისა გურიელად, და ძენი გიორგი გურიელისანი წარვიდნენ ახალციხეს. მაშინ ალექსანდრე მეფემან წარუვლინა მახარობელი გიორგი მეფესა: „რამეთუ მექმნეს მე შენ მიერ ყოველნი, აწ მყავ მონად და ძედ შენდა და მომეც ასული შენი ცოლად“. ესმა რა გიორგი მეფესა, განეხარა. არამედ მოემცნო ასულისა თვისისა დაწინდვა დავით ერისთავისაგან.
კვლავ წარუვლინა ალექსანდრემ და მოითხოვა ასული ლუარსაბისა ელენე და ძმისწული გიორგი მეფისა. ესე აღეთქვა მეფესა გიორგის მოცემად. გარნა ალექსანდრეს არა ერჩდა რაჭის ერისთავი პაპუნა, ძე შოშიტასი. ვინაითგან მოყვრობდა გიორგი მეფე და იყო მეგობარ პაპუნასი და სცნაცა ალექსანდრემ, რამეთუ არა ნებავს გიორგი მეფესა მძახლობა ამისი, ამისთვის შემოიკრიბნა სპანი იმერთა და წარვიდა რაჭას, რათა დაიმორჩილოს, ანუ მიუღოს რაჭა. შევიდა და გარდავლო მთა წევისა, ველიეთისა და მოადგა ნინიას ციხესა, და მარბიელთა მოსწვეს, მოსტყვევნნეს დაბნები მრავალნი. მაშინ გიორგი მეფემან მოაშველა ზაალ ხერხეულიძე სპითა პაპუნას. იხილა რა პაატა აბაშიძემ ნიჯადი პაპუნასი, რამეთუ მიეწურათ მარგველთა წაღებად ნინიას ციხე, მიზეზ-ჰყო ქართველნი და არღარა ინება მარგველთაგან ციხის აღება და დაპყრობა მეფისაგან. ეტყოდა მეფესა სპათა მოსლვასა, უსმინა მეფემ და ჩამოვიდნენ იმერეთსავე.
შემდგომად მოკვდა პაატა აბაშიძე დაკოდითა მითვე. ხოლო ალექსანდრემ მოიყვანა და თვისი დარეჯან, განატევებინა პაპუნა ერისთავს ცოლი, ასული ბეჟან ლორთქიფანიძისა, და შერთო დარეჯან და თვისი და მოიმტკიცა იგიცა. არამედ შემდგომად ძმისა თვისისა სიკვდილისა განდიდდა აბაშიძე მალაქია, რომელი იყო ნაბერალი და იწოდა გიორგი. ამან მოიყვანა მეორე ცოლად ნაცოლარი გიორგი გურიელისა, და კაცია ჩიქოვანისა, მდიდარი ფრიად, და შეირთო იგიცა და თაობდა ზემო მხარსა ზედა უფროს ძმისა თვისისა. ამას ემზახლა ქაიხოსრო გურიელი და სთხოვა ასული ელენე, რომელი ჰყვანდა პირველის ცოლისა თანა, რამეთუ ესე ქაიხოსრო, ძე გიორგი გურიელისა, რაჟამს მივიდა ახალციხეს, მოსცა ფაშამან სპანი, წარმოვიდა და დაიპყრა გურია ქრისტესა ჩქპე, ქართულსა ტოგ.
ხოლო მალაქია, ბიძა მისი, წარვიდა ახალციხეს. ესე მალაქია კვლავ ფაშამ შემოაწყნარა და აღუთქვა ქაიხოსრომ უვნებელობა მალაქიასი. არამედ მოსრული გურიას შეიპყრა ზაკვით ქაიხოსრომ მალაქია და აღმოხადნა თვალნი ბიძასა თვისსა. ესმა რა ფაშას, აღუძნდა ფრიად და მცდელობდა შურისგებასა ქაიხოსროსასა. შემდგომად წარმოავლინა შავშეთის ბეგი მცირითა სპითა მოკითხვად გურიელისად და ამცნო ბეგსა, რათა მოკლას იგი. მოსრული ქაიხოსრომ ისტუმრა ბეგი. შემდგომად ისტუმრა ბეგმან და თავის-წინაობასა შინა მოკლეს ქაიხოსრო გურიელი ქრისტესა ჩქპთ, ქართულსა ტოზ, წარიღეს თავი მისი და წარვიდნენ, და გურიელად დაუტევეს მალაქია უთვალო. შემდგომად მცირე ჟამისა მოითხოვეს გურიელთა ძე გიორგისა და ძმა ქაიხოსროსი მამია უსუფ-ფაშისაგან, რომელი იქვე იყო ახალციხეს, და აღუთქვეს ქრთამი დიდი. ფაშამ წარმოუვლინა და ჰყვეს გურიელად. ამასვე წელსა ამან მამიამ მისცა შემოქმედელობა მალაქიას და ჰყო მონაზონად. მერმე ამანცა მოითხოვა ძმისა თვისისა დაწინდული გიორგი აბაშიძის ასული ელენე, მიიყვანა და ქმნა ქორწილი.
ხოლო გიორგი ლიპარიტიანმან იხილა, რამეთუ ამოსწყდნენ ძლიერნი იმერეთისანი როკეთის ომსა შინა, იწყო ლევან დადიანისა გამო ღალატით სრვა და კლვა წარჩინებულთა ოდიშისათა, ყიდვა უწყალოდ ტყვეთა მაჰმადიანთა ზედა და ეპყრა სალიპარიტიანო, და ნებითა მისითავე იყო ლევან დადიანად. ამან ლევან მოიყვანა ნებითა ლიპარიტიანისათა ცოლად და ალექსანდრე მეფისა თინათინ, ნაშობი თამარ დედოფლისაგან, რათა მოიმტკიცოს ოდიში ძალითა ალექსანდრესითა. ხოლო ლიპარიტიანმან ამისთვის, რათა არღარა მოინებოს ალექსანდრემ ანუ გურიელმან თავისად ოდიში, არამედ სახელით ოდენ იყო დადიანი ლევან, გარნა მოქმედი ყოვლისავე იყო ლიპარიტიანი. გარნა იყო ოდიშს ჭირი გიორგი ლიპარიტიანისაგან კლვითა და ყიდვითა ტყვისათა და უმეტეს აფხაზთაგან, რამეთუ მოვიდიან ლაშქრად და აოხრებდიან ქვეყანათა ავაზაკობით და ცხადად. ხოლო ალექსანდრე მეფემან ცხადად სცნა, რამეთუ არა ნებავს გიორგი მეფესა მოყვრობა მისი, განაცხადა მტერობა მისი და მოყვრობა ერეკლე მეფისა, მიუთხრა პაპუნა ერისთავსა არა შეხიზნვა გიორგი მეფისა. ესე არა უსმინა პაპუნა ერისთავმან.
ამისთვის შემოიკრიბნა ალექსანდრემ იმერნი და შევიდა რაჭას, და მოერთვნენ იქ რაჭველნი და ლეჩხუმელნი გარდა ერისთვისა. მაშინ პაპუნამ განამაგრნა ციხენი და ადგილნი და წარვიდა ონს გიორგი მეფითურთ. და სპათა ალექსანდრესთა მოწვეს რაჭა და მოადგნენ ჯეჯორს; ვერ წინააღუდგნენ გიორგი მეფე და პაპუნა და შევიდნენ გლოლას; მივიდნენ სპანი ალექსანდრესნი და მოწვეს უწერა. იქიდან უკმოიქცნენ, კვლავ მოწვეს რაჭა ქრისტესა ჩქპზ, ქართულსა ტოე, და ჩამოვიდა იმერეთს ალექსანდრე მეფე. არამედ პაპუნამ დაიპყრა უმეტესად კვლავ რაჭა, რამეთუ ამოსწყვიდნა მტერნი თვისნი და იყოფოდა თვისად.
ამავ ჟამთა მოვიდა არჩილ მეფე რუსეთიდამ მოწოდებითა ძმისა თვისისა გიორგისათა და მოიყვანნა ძენი თვისნი, ალექსანდრე და მამუკა, და იგინი წარავლინნა დვალეთს და თვით მოვიდა რაჭას, განიხარეს ძმათა ხილვითა ურთიერთთა. შემდგომად ეზრახნენ იმერთა, რათა ჰყონ არჩილ მეფედ. კვლავ წარავლინა არჩილ ყირიმის ხანისა თანა დავით თურქისტანისშვილი, რომელი შეიპყრა შამხალმან და აწ ნებითა შამხალისათა მოვიდა ჩერქეზსა შინა არჩილ მეფისა თანა. ამას წარატანეს ძღვენი და არმაღანი დიდი და წარგზავნეს.
ხოლო იმერთა მისცეს პირი არჩილს; მოვიდნენ არჩილ და გიორგი მეფენი და რაჭის ერისთავი მათ თანა გველისთავსა ზედა. მიერთო მათ ლიპარიტიანი გიორგი, ჭილაძე-მიქელაძენი და ბეჟან ლორთქიფანიძე. ხოლო გიორგი აბაშიძემ და სვიმონ ქუთათელმან არა ინებეს, რამეთუ ესე სვიმონ იყო ძე სეხნია ჩხეიძისა და განდიდებული. მართალია იყო მღვდელთმთავარი, მაგრამ ტყვის მყიდველი, მეძავმემრუშე, კაცის მკლველი, ცრუ-ფიც, უწირავ-ულოცავი, ვითარცა განდგომილი ივლიანე.
ამათ მიერ შემოიკრიბნა ალექსანდრემ სპანი და წარვიდა გველისთავს მეფეთა ზედა. მაშინ, ვინაითგან ერისთავსა შინაგანმცემნი მრავალნი ჰყვნეს რაჭასა შინა, და ლიპარიტიანს ოდიშს, და ლეჩხუმელნი იყვნენ ალექსანდრეს კერძოდ და სპანიცა ალექსანდრესნი მრავლობდნენ, რამეთუ მათ არა შემოჰკრებოდათ ჯერეთ, ვერღარა წინააღუდგნენ ალექსანდრეს, არამედ წარვიდნენ ოდიშს. ხოლო შემდგომად ეზრახა ლიპარიტიანს ალექსანდრე მეფე და მისცა თავობა ლეჩხუმისა და, ვინაითგან იყო ლიპარიტიანი უღვთო, ცრუ-ფიც, უპირო, ტყვის მყიდველ, მიერთო ალექსანდრეს.
ხოლო არჩილ მეფემან სცნა, რამეთუ მივიდა დავით შეწევნითა შამხალისათა ყირიმის ხანისა თანა და იგი აღძრულ იყო შეწევნად არჩილისად წინაშე ხონთქრისა. ამისთვის ინება არჩილ წარსლვა ყირიმს და მივიდა აფხაზეთს, მოეგება შარვაშიძე, ისტუმრა პატივით, ვითარცა მეფე, და იმყოფებოდა ზუფუს ჟამრაოდენმე. შემდეგ ვერღარა მშოვნელი გზისა უკმოიქცა და მოვიდა ოდიშს. მაგრამ ვინაითგან ზავ-ექმნათ ალექსანდრეს და ლიპარიტიანსა, ვერღარა დაადგრნენ ოდიშს და მოვიდნენ საჭილაო-სამიქელაოს არჩილ და გიორგი მეფენი და ეზრახნენ ალექსანდრეს, რათა მისცეს გზა წარსლვისა. მიუგო ალექსანდრემ: „უკეთუ მომცე ფიცი არღარა მეცილო იმერეთსა, განგიტევებ და წახვედ რუსეთს; უკეთუ არა, არა გცე გზა“. მაშინ ვინაითგან არღარა იყო სხვა რაიმე ღონე, მისცა ფიცი არჩილ და წარვიდა რაჭას. მერმე მივიდა დიგორს და წარიყვანნა ძმისწულნი თვისნი ძენი ლევანისანი: ქაიხოსრო, ვახტანგ, დომენტი და იყოფებოდა დიგორს.
ხოლო გიორგი მეფე წარვიდა გურიას და გურიელმან მამიამ ისტუმრა პატივითა დიდითა. არამედ მთავართა იქნებურთა უმეტეს და მეფეცა ნიჭვიდა მათ. ამისთვის აზრახეს მამიას: „ნებავს გურია გიორგი მეფესა თვისად“. არამედ მამია ვინაითგან ყრმა იყო, ისმინა მათი, რომელნიმე შეიპყრნა და სხვანი უპატიო ჰყვნა. ამისი მხილველი გიორგი მეფე წარვიდა გონიას, მოეგება თადგირიძე აჰმადბეგ, რამეთუ იყო გამაჰმადიანებული და დიდითა პატივითა დაასადგურა და წარსაგებელითა თვისითა უმასპინძლებდა რაოდენსამე ჟამსა.
ხოლო ამ ჟამებთა მოვიდა დავით სტამბოლიდამ, რამეთუ ეღვაწა ფრიად ყირიმის ხანსა წინაშე ხონთქრისა. ამისთვის ხონთქარს წარმოევლინა ყაფუჩი თვისი და დავით მის თანა: „რათა ჰკითხონ იმერთა, რომელი ჰნებავსთ არჩილ თუ ალექსანდრე“. დაუტევა ყაფუჩმან დავით ახალციხეს და თვით მოვიდა ალექსანდრე მეფისა თანა. სცნა ალექსანდრემ ესე-ვითარებანი და ინება მოკლვა ყაფუჩისა. აგრძნა ესე ყაფუჩმან და ივლტოდა ახალციხეს. ამ ჟამთა მოსრულ იყო გიორგი მეფეცა ახალციხეს. ამან აღუთქვა ყაფუჩსა ერთგულება ხონთქრისა და მისლვა დედაწულითა თვისითა ახალციხეს და ქრთამი დიდი. მაშინ განუზრახა ყაფუჩმან, რათა მოსჭრან ბეჭედნი ყოველთა წარჩინებულთა იმერთანი და დასხან სვინტატიქოსის წიგნსა ზედა არჩილისათვის: „და მე წარვმართო ყოველნი საქმენი თქვენნი“.
ხოლო გიორგი მეფემან ჰყო ეგრეთ და წარავლინა ყაფუჩი; მოსცა ხონთქარმან ამითი იმერეთი არჩილს, წარმოუვლინა ხმალი და ხალათი და მოიღო მანვე ყაფუჩმან და ებრძანა აზრუმის ფაშისათვის, რათა ჰყოს არჩილ მეფედ. მაშინ აზრუმის ფაშამ წარმოავლინა ქეჰა თვისი სპითა დიდითა და მოვიდა ახალციხეს სალიმ ფაშისა თანა. შეიკრიბნენ ესენი და წარმოიყვანეს გიორგი მეფე და დადგნენ მთასა ფერსათსა ზედა. ესე აცნობეს არჩილს დიგორს მყოფს, ჩამოვიდა რაჭას, მიეგება ერისთავი და სრულიად რაჭველნი და წარმოვიდა იმერეთს. ხოლო ალექსანდრე, ვერღარა წინააღმდგომი, წარვიდა ქართლს ერეკლე მეფისა თანა და მან პატივით დაუსავანა. ხოლო ქეჰამ წარმოატანა გიორგი მეფესა მუსალიმი სპითა დიდითა, ჩამოვიდნენ იმერეთს და მოვიდნენ ქუთათისს არჩილ მეფისა თანა, ჩაიცვა არჩილ ხალათი ხონთქარისა, და დაემორჩილნენ იმერნი ქრისტესა ჩქჟ, ქართულსა ტოჱ გარდა გიორგი აბაშიძისა.
ივ. არჩილ მეფე, ა წელ იმეფა
მაშინ გიორგი მეფემან აღთქმისათვის მისცა ძმისწული თვისი ვახტანგ ოსმალთა მძევლად. კვლად მისცა ელენე ძმის ასული თვისი ფრიად კეკლუცი და დაწინდული ალექსანდრე მეფისა ქაიხოსრო იაშვილსა ცოლად და აქორწინა. და შემდგომად მცირედისა წარვიდა თვითცა ახალციხეს და წარიყვანნა დედაწულნი თვისნი რაჭიდამ სამცხეს.
ხოლო არჩილ დაიპყრა იმერეთი. არამედ ზამთარსა ამას იხილა აბაშიძემ გიორგიმ, რამეთუ ვერ მწე ექმნების არჩილს ოსმალნი; ეზრახა გიორგი ლიპარიტიანს, მოიყვანა ალექსანდრე ქართლიდამ. არამედ არჩილ მეფე არა დაუტევეს პაპუნა ერისთავმან, სვიმონ ქუთათელმან, მიქელაძე გიორგიმ და ბეჟან ლორთქიფანიძემ შეიკრიბნენ და ეწყვნენ გოდოგანს ურთიერთს; იქმნა ბრძოლა ძლიერი, იძლია ალექსანდრე და ივლტოდა ქართლს.
ხოლო არჩილ მოიმტკიცა იმერეთი და მეფობდა მცდელობითურთ უკეთურებისა აღმოფხვრასა. არამედ ვინაითგან ძლიერ იყვნენ მთავარნი, ვერ შეუძლო. ხოლო ალექსანდრეს, წედისს ქართლს მდგომს, ესმა სპათა დასხმა გიორგი მეფისაგან, მსწრაფლ აიყარა და შევიდა გორის ციხესა შინა. ევედრა ერეკლე მეფესა, რათა მწე ეყოს. ესე ყოველი ნაზარ-ალიხან მიუთხრა ყეენსა, ხოლო ყეენმან დესპანით ხონთქარსა. და იქნა ყოველი, ვითარცა აღვსწერეთ და შემდგომად შეპყრობისა გიორგი მეფისა მცობმან არჩილ მეფემან შემოიკრიბნა სპანი იმერთა და გარმოადგა ციხესა ქუთათისს, შეამჭირვა ფრიად, რამეთუ ჯღანთა ხარშვიდიან და სჭამდნენ სიყმილისათვის და ლამოდენ მოცემასა ციხისასა. არამედ ლიპარიტიანი სპითა თვისითა ერთ კერძო მდგომ იყო; ამან მას ჟამსა სთხოვა არჩილს ლეჩხუმი და მონა იქმნეს საუკუნოდ.
ესე აღუძნდა არჩილს, გარნა აღუთქვა მიცემა. აგრძნა ლიპარიტიანმან, რამეთუ არა ნებავს. ამისთვის გამოიყვანნა ღამით ოსმალნი ციხიდამ, მისცნა ყოველნი საზრდელნი თვისნი და განამაგრა ციხე, და თვით მასვე ღამესა ივლტოდა სპითა ოდიშს.
დილასა იხილა არჩილ მეფემან, შეუძნდა ესე არჩილ მეფესა დიდ ფრიად და უმეტესისა განდგომილებისა ყოფისათვის მოეცალა ციხესა და შემოიფიცნა კვლავ იმერნი. გარნა იქმნა საგლოველი, რამეთუ გამოვიდნენ ციხიდამ ოსმალნი და შემუსრეს ქუთათისის ეკლესია ყოვლად წმადისა, დიდ მშვენიერად გებული, ვინაითგან ავნებდნენ ციხესა იქიდამ ფრიად. ქრისტესა ჩქჟა, ქართულსა ტოთ.
ხოლო გიორგი მეფემან იავარ-ჰყო რუისს ცოლშვილი ალექსანდრე მეფისა და მიაბარა ძენი მისნი სვიმონ და გიორგი დავითს ქსნის ერისთავს, ნაშობნი დიდებულის ქალისაგან. არამედ ალექსანდრე მივიდა ახალციხეს. წარმოვიდა ახალციხის ფაშა სპითა და ჩამოვიდნენ იმერეთს. განევლტვნენ არჩილს იმერნი და მიერთვნენ ალექსანდრეს. ხოლო არჩილს ვერღარა მოუსწრა ბარძიმ მდივანბეგმან სპითა ქართლისათა და ამით ვერღარა იკადრა ბრძოლა და წარვიდა რაჭას, იქიდამ მივიდა ქართლს. ხოლო ალექსანდრე დასვა ფაშამან მეფედ ქრისტესა ჩქჟა, ქართულსა ტოთ.
იზ. მეფე ალექსანდრე დ წელ იმეფა
უკუნ-იქცა ფაშა და წარვიდა ახალციხეს. მაშინ არჩილ სცნა, რამეთუ ვერღარა დაიპყრობს იმერეთსა და კახთა, თვით არღარა ინება მათი მეფობა, წარვიდა დვალეთს, იქიდამ რუსეთს მცირითა სპითა. არამედ შამხალმან მოიბირა ყილჩიყო ჩერქეზ-ბატონი ყეენის გამო, რათა შეიპყრას არჩილ და მისცეს ყეენსა, ხოლო ყეენმან აღავსოს ორნივე ნიჭითა. მისრული არჩილ ჩერქეზს ისტუმრა ყილჩიყომ პატივითა, მერმე წარატანნა ყოლაუზნი და წარგზავნა. არამედ არჩილს ენება ყილჩიყოსი თავისთან მოგზაურობა და ესე არა ინება ყილჩიყომ, რამეთუ ქონდა მანკიერება. არამედ შეკრებული სპითა ეწივა არჩილს და თვით ყილჩიყო არა გამოეცხადა. გარნა სპანი მოვიდნენ და ვითარცა არარა შიში ქონდა გზისა არჩილს, შეუპყრნეს ორთა კაცთა ხელნი არჩილს იმიერ და ამიერ და იწყეს სპათა არჩილისათა პყრობა ჩერქეზთა. მაშინ იხადნეს მახვილნი, რომელნი ქონდათ დაფარულად მონაზონთა აბაშიძე ნიკოლაოზ და შალიკაშვილმან, სცეს კაცთა მათ და განათავისუფლეს მეფე; იხადა მშვილდ-კაპარჭი მეფემან და მოსრნა მრავალნი. მოუხდა მეფესა ჩერქეზი, სცა ოროლი. არამედ დაიპყრა გრგოლმან იკისამან და ვერ ავნო მეფესა. შემდგომად განვლო ბრძოლითა მეფემან რაზმი მათი და წარვიდა ლტოლვით. არამედ განსივდა ცხენი მეფისა და ვერღა რა რბოდა.
კვლავ მოვიდნენ და მოერტყნენ მეფესა და ბრძოდა ძლიერად. მაშინ მოვიდა წარჩინებული ვინმე ლეკი და მოქენედ ეტყოდა მეფესა: „რად მოიკლავ უებროსა თავსა, კმა არს სიმხნედ, რომელი დღეს ჰყავ შენ; აწ დაიმდაბლე თავი და მოვედ ჩემდა; ვფიცავ განგარინო ყოვლისაგან“. ისმინა მეფემან და უთხრა. „არა მივენდო ჩერქეზთა. გარნა მოვალ შენდა“. და მივიდა მისთანა და წარიყვანეს სახლსა ყილჩიყოსასა. ხოლო ცოლმან ყილჩიყოსამან მასვე ღამესა წარავლინა მეფე ბასიანს და სპანი არჩილისანი დიგორს. ამისი მსმენელი მოვიდა შამხალი, რათა წარიყვანოს მეფე. არამედ ვერღარა ეწია ყილჩიყო მიცემად, რამეთუ ბასიანელთა დედათა მოიხადნეს საბურველნი თვისნი და ეტყოდნენ ქმართა თვისთა: „ანუ დაიბურენით ესე და ქუდნი თქვენნი ჩვენ, ანუ არა მივსცეთ არჩილ ყილჩიყოს“. ამისთვის გამოუტევეს მას ღამესავე არჩილ ყმითა თვისითა, ეგრეთვე დიგორელთა გამოუტევნეს ყოველნი პყრობილნი და წარმოსრულნი მოვიდნენ ქართლს და იყოფებოდა არჩილ მეფე ქართლს.
ხოლო ალექსანდრე მეფობდა იმერეთს. მაშინ განუტევა დიდებულის ქალი, ვითარცა ცოლად მყოფი, რომლისა თანა ესხნეს ძენი: სვიმონ და გიორგი უქორწინოდ და შეირთო გიორგი აბაშიძის ასული თამარ ი წლისა. ამასვე ქორონიკონსა იქორწინა მის თანა.
არამედ განძლიერდა ლიპარიტიანი გიორგი კლვითა და ტყვისა ყიდვითა, არღარა ინება ლევან დადიანი, განაძო იგი და წარვიდა ქართლს არჩილ მეფისა თანა. შემდგომად წარვიდა სტამბოლს და მოკვდა იქ, და დაიპყრა ოდიში ლიპარიტიანმან და არა იწოდებოდა დადიანად, არამედ ლიპარტიანადვე და თავობდა ლეჩხუმსაცა კნინღა დაპყრობად. ხოლო ალექსანდრე თუმცა მეფობდა, არამედ არა ეგდენ ნებასა შინა მისსა იყვნენ, რამეთუ ფრიად განდიდნენ მთავარნი და ამან კვლავ იწყო მტერობა გიორგი მეფისა და მოყვრობა ერეკლე მეფისა. ამისთვის ენება კირთება ქართლისა. ხოლო მოვიდა რა ქალბალიხან, ეზრახა ნაზარ-ალიხან ალექსანდრე მეფესა, რათა ემტეროს გიორგი მეფესა. არამედ წარჩინებულნი იმერნი არა აუფლებდნენ ამას ყოფად ალექსანდრე მეფესა. გარნა ალექსანდრე უცნობელად წარჩინებულთა მორჩილითა თვისითა სპითა მიუხდა და მოსტყვევნა ალი და წარმოვიდა.
ესმა რა არჩილს, ტაშისკარს მდგომს, წარმოუდგა. არამედ ალექსანდრე მოვიდა იმერეთს და სპათა არჩილისათა დააყრევინეს ტყვენი რაოდენიმე იმერთა. შემდგომად ეზრახნენ არჩილ და გიორგი მეფენი წარჩინებულთა იმერთა, არა ჯერყოფასა ესე-ვითარებისასა, ვინაითგან არს ჟამი დიდი, რომელი არღარა ყოფილ არს ჩვენ შორის, და რათა შეანანოს ალექსანდრე მეფესა. რამეთუ იყო ესე ალექსანდრე მხნე, ახოვანი, ჰაეროვანი და უხვი, არამედ ხელად-მქცევი, ცუნდრუკი, უღმრთო, ტყვის მყიდველი. ამისთვის სძულობდა ცოლი თვისი თამარ და მიზეზ-უდგა განტევებად, აზრახა მამასა თვისსა, რათა მისცეს გიორგი მეფესა. ხოლო აბაშიძემ სიყვარულითა ასულისათა არღარა მიხედა უჯერობასა და აზრახა იმერთა, რამეთუ ზნითა წინთქმულითა სძულობდნენ ალექსანდრეს წარჩინებულნი, შეიკრიბნენ კათალიკოზი, ეპისკოპოსნი, ერისთავი პაპუნა და სრულიად წარჩინებულნი იმერეთისანი და მოადგნენ სკანდას მყოფსა ალექსანდრეს, შეიპყრეს და წარგზავნეს მღვიმეს, მერმე სვერს. შემდგომად მისცეს გიორგი მეფესა, მიიყვანეს რუისს, მოაშთვეს და დაფლეს იქავე ეკლესიასა შინა ქრისტესა ჩლჟე, ქართულსა ტპგ.
ივ. მეფე არჩილ, ა წელ იმეფა
ჩამოიყვანეს არჩილ და დასვეს მეფედ ამასვე ქორონიკონსა მოვიდა გიორგი მეფე საჩხერეს და იყოფებოდნენ მეფენი ზოგად. მაშინ თამარ, ასული აბაშიძისა, ეზრახა გიორგი მეფესა, რათა შეირთოს და დაიპყრას მან იმერეთი. არამედ არა ჰყო სათნოთი არჩილისათი. მერმე ეზრახა აბაშიძე არჩილ მეფესა შერთვად ასულისა მისისა და დაიმკვიდროს იმერეთი. არამედ არა ჰყო არჩილ უსჯულოებისათვის და ეტყოდა მოყვანასა ძისა თვისისა ალექსანდრესასა და შერთვასა მისსა, ხოლო შემდგომად გიორგი მეფის წარსლვისა ისპაანს განიზრახა აბაშიძემ გიორგი, ლიპარიტიანისა თანა ნებითა ასულისა თვისისათა, და მოიპოვეს მონათესავედ წოდებული ვინმე მეფეთა გიორგი ოდიშს, მოიყვანეს და შერთეს თამარ ასული აბაშიძისა და უწოდეს მეფედ ქრისტესა ჩქჟვ, ქართულსა ტპდ. ხოლო არჩილ წარვიდა დვალეთს და იყოფოდა იქ.
იჱ. მეფე გიორგი, ბ წელ იმეფა
ხოლო ესე გიორგი იყო უმგზავსო ყოვლითურთ და შეუგვანი მეფობისა, უზნეო, გამოუცდელი, გარდა გლეხთა მუშაკობისა, და იყო ხეიბარიცა. არამედ მართავდა აბაშიძე გიორგი და თაობდა ყოველთა იმერთა ზედა, მორჩილებდნენ დადიანი, გურიელი და წარჩინებულნი სრულიად. ხოლო შემდგომად წლისა ერთისა უშვერებისა მისისათვის შემძულე იქმნა ქმრისა თვისისა თამარ და ინება განტევება მისი. მაშინ არჩილ მეფე მოსრულ იყო ერწოს წარყვანებად ძმისწულისა თვისისა ვახტანგისათვის დედაწულით, რომელი მყოფობდა სახლსა შინა აბაშიძისასა, რათა წარვიდეს რუსეთს. კვლავ მიუთხრა აბაშიძემ არჩილს, რათა შეირთოს ასული მისი თამარ განზრახვითა თამარისათი და იქმნეს მეფედ მარადის. არამედ არა ჰყო არჩილ და წარიყვანა ვახტანგ დედაწულით და წარვიდა დვალეთს და იყოფოდა ზრამაგას ზამთარსა მას, მომლოდნე სპათა რუსთასა, მერმე შეითქვნენ აბაშიძისა თანა ყოველნი იმერნი და რაჭის ერისთავი შოშიტა, რამეთუ პაპუნა მომკვდარ იყო, და განაძეს გიორგი მეფედ წოდებული, რომელსა გოჩიად სახელს სდებდენ კიცხევით და მოუწოდეს არჩილს. მან არა ინება ვინაითგან უწყოდა მცირეს ჟამის მეფობად, რამეთუ არღარა იყო პირმტკიცობა. არამედ განრყვნილნი, ფიცის მტეხელნი, ტყვის-მყიდველნი, მხდომნი, მკრეხელნი, უკეთურნი, არათუ წარჩინებულნი, გარნა მდაბიურნიცა, მოქმედნი ამისნი ყოველთა, რომელთა ვსწერთ. არამედ მაიძულებელთა თვისთაგანვე წარმოვიდა არჩილ, მიეგებნენ სრულიად რაჭველნი, ჩამოვიდა და დაიპყრა იმერეთი ქრისტესა ჩქჟჱ, ქართულსა ტპვ.
მეფე არჩილ, ვ თვე იმეფა
ამისმან მცნობმან სალიმ ახალციხის ფაშამან აუწყა ხონთქარსა. ხოლო ხონთქარმან უბრძანა განძება არჩილისა. ამისთვის სთხოვა ერეკლე მეფესა ფაშამ ძე ალექსანდრესი სვიმონ, რამეთუ იგი ზრდიდა მას პატივით, რათა ჰყოს მეფედ იმერთა. მოსცა ერეკლე მეფემან, მერმე ჩამოიყვანა სალიმ-ფაშამ იმერეთს. არამედ არჩილ ვერღარა წინააღუდგა, ვინაითგან იმერნი მიერთვნენ ფაშასა და სვიმონს და წარვიდა მასვე შემოდგომას რაჭას და დაუტევა ვახტანგ ძმისწული თვისი იქ, რამეთუ კავკასი თოვლით კრულ იყო და დედაწულით ვერღარა ვიდოდა, თვით არჩილ შევლო ლიახვი, გარდავიდა თაგაურს, დაჰყო ზამთარი იგი იქ და გაზაფხულს წარვიდა რუსეთს სპითა რუსთ ხელმწიფესა თანა.
მეფე სვიმონ, წელნახევარ იმეფა
ხოლო სვიმონ დაიპყრა იმერეთი და წარვიდა ფაშა ახალციხეს. შემდგომად შეეზრახა აბაშიძე სვიმონ მეფესა, წაგვარა ნასყიდა იაშვილს ცოლად მოთხოვილი ასული თვისი ანიკა და შერთო სვიმონ მეფესა და აქორწინა.
ამავ ჟამებთა მოკვდა ცოლი აბაშიძისა პირველი, განუტევა მეორე ცოლიცა და შეირთო ქვრივი პაპუნა ერისთავისა, ასული ბეჟან ლორთქიფანიძისა და დედა შოშიტა ერისთავისა, და მოიმტკიცა ამით იმერეთი უმეტესად. არამედ ასულსა მისსა თამარს მსახურებდნენ იმერნი, ერჩდნენ და მარადის იყვნენ წინაშე მისსა. ამას ეწყინა სვიმონისა და დისა თვისისა მფლობელობა, ვინაითგან თვით არღარა ექმნებოდა იგინი და გადაემტერა მათ. ესე იხილა რა სვიმონ მეფემან, შეშინდა და ივლტოდა ქართლსა. ხოლო იმერეთს თაობდა აბაშიძე და დედოფლობდა ასული მისი, და მორჩილებდნენ სრულიად ყოველნი. მაშინ მომკვდარ იყო კათალიკოზი ევდემონ და შეწევნითა აბაშიძისათა დასვეს კათალიკოზად ბეჟან ლორთქიფანიძის ძე გრიგოლი.
ამ ჟამებთა არა ერჩნდნენ რომელნიმე ლეჩხუმელნი ლიპარიტიანსა და ეკირთებოდნენ ოკრიბასაცა. ესე აუწყა ლიპარიტიანმან აბაშიძეს და ვინაითგან იყვნენ მეგობარნი მტკიცენი, შეიკრიბა აბაშიძემ იმერნი, გათხარეს მთა რაჭა-ლეჩხუმისა თოვლიანი და შევიდნენ ლეჩხუმს, ურჩნი მოსწვნეს, მოსტყვევნეს და დაუმორჩილა ლიპარიტიანსა. მერმე უკმოიქცა და მოვიდა იმერეთს.
ხოლო ასულმან აბაშიძისამან ინება შერთვა ლიპარიტიანისა და სთნდა ესე ლიპარიტიანსაცა, რათა განუტეოს ცოლი თვისი, რომლისა თანა ესხნენ ძენი შვიდნი მოწიფულნი, და ამისთვის წარვიდაცა თამარ ოდიშს, ისტუმრა მიქელაძე გიორგიმ, რამეთუ აბაშიძე იყო დისწული მიქელაძისა, და გამოიკითხა სადა-მიმავალობა თამარისა. ხოლო სცნა რა, ეტყოდა თამარს: „რად წარხვალ ოდიშს. ვინაითგან ხარ ასული ჩვენი, მოიყვანე ლიპარიტიანი და მე გიქმნა ქორწილი ჯეროვანი“. ირწმუნა თამარ და მოუწოდა ლიპარიტიანსა. და იგი მოვიდა მცირითა კაცითა. მაშინ ეტყოდა მიქელაძე: „განსდიდნი ეგოდენ ჩიქოვანი, რამეთუ უტევებ დასა ჩემსა, აწვე მოგაკვდინო, უკეთუ არა სცხო მირონი თამარს“. შეშინდა ლიპარიტიანი, სცხო მირონი თამარს. შემდგომად უმასპინძლა, უძღვნა და განუტევა. არამედ შემდგომად მცირედისა წარვიდა თამარ და შეირთო ლიპარიტიანი და განატევებინა ცოლი პირველი. ამიერითგან უხმობდნენ თამარს ოდიშისა და იმერეთის დედოფლად.
შემდგომად განდგნენ რაჭველნი აბაშიძისაგან, შეიკრიბნა სპანი იმერეთისა აბაშიძემ, შეუხდა რაჭას, მოსწვა, მოსტყვევნა, დაიმორჩილნა და მოვიდა იმერეთს. ხოლო გურიელმან მამიამ განიზრახა მეფობა კვლად სვიმონ მეფისა და ეზრახა ფაშას, რათა მოსცეს სვიმონ და ამან მეფედ ჰყოს იგი. გარნა ვინაითგან სანდო იყო ფაშისა გურიელი, მოითხოვა კვლავ სვიმონ ნაზარ-ალიხანისაგან, მოიყვანა და მისცა გურიელსა. მაშინ გურიელმან განატევებინა ასული აბაშიძისა ანიკა სვიმონს და შერთო და თვისი ცოლად და აქორწინა. ესე შეუძნდა აბაშიძეს, მოუწოდა ლიპარიტიანსა და შეკრბნენ საჭილაოს სპითა და ეზრახნენ გურიელსა, რათა მოჰკლას სვიმონ მეფე, და ჰყონ გურიელი მეფედ. ხოლო გურიელმან არა ინება და ნება სცა ამათ. მაშინ წარავლინეს ამათ კაცნი და ცოლისა თვისისა თანა მწოლი სვიმონ; ოდეს განვიდოდა ბუნებისა სამჭირნოსა ადგილსა, ჰკრეს თოფი და მოკვდა სვიმონ მეფე ქრისტესა ჩღა, ქართულსა ტპთ.
კდ გურიელი მამია, ა წელ იმეფა
მაშინვე მოიყვანეს მამია გურიელი და დასვეს მეფედ იმერთა. ესმა რა ესე ერეკლე მეფესა, აღუძნდა და მოვიდა დაღალულას სპითა ქართველ-კახითა მრისხანედ აბაშიძესა ზედა, რათა შეანანოს და მიუღოს ხეფინის ცევიცა, და წარუვლინა ამისთვის კაცი. ხოლო აბაშიძეს, უკუნმთქმელსა ამისსა, ეტყოდა კაცი იგი: „არა ჯერ არს შენდა ეგე-ვითარნი, რამეთუ გარდა სხვისა დიდებისა უძღვის იბ ჯინიბნი“. მიუგო აბაშიძემ: „არა ძალ-უცს იბ ზედა აღჯდომა მას ერთბამად. ხოლო მე მხოლოსა ჩემსა ცხენსა ვსასოებ, უკეთუ მძლოს, ვერ მეწიოს, და უკეთუ ვსძლო, ვერ განმერეს“. არამედ ვაზირთა ერეკლესთა ეზრახოდა აბაშიძე, მათ მიერ უკუნიქცა ერეკლე მეფე, ვერღარა ჩამოვიდა იმერეთს. ხოლო გურიელი მამია თუცა იყო მეფედ, გარნა წარსაგებელითა თვისითა, რამეთუ ჰყიდდა ტყვეთა გურიელთა და აძლევდა იმერთა. ვინაითგან სამეფონი დაბანი, აგარანი და შემოსავალნი ეპყრა აბაშიძეს და ასულსა მისსა თამარს და მოახლედ მათდა იყვნენ წარჩინებულთა და აზნაურთა ძენი და თვით იგინიცა, ამისთვის წარვიდა გურიელი გურიასავე.
კე. აბაშიძე გიორგი, ე წელ იმეფა
ხოლო მთავრობდა აბაშიძე და განეგებოდა მის მიერ ყოველი იმერეთი. ზამთარსა ამას ევედრა ლიპარიტიანი აბაშიძეს, რათა შეეწიოს აფხაზთა ზედა, რამეთუ მიეღოთ აფხაზთა ეგრისის მდინარემდე და აოხრებდნენ ოდიშს კლვითა და ტყვეობითა. უსმინა აბაშიძემ, შემოიკრიბნა სპანი იმერთა, წარვიდა და ჩავიდა აფხაზეთს. ვერ წინააღუდგა შარვაშიძე, მოსტყვევნეს აფხაზეთი, აღიღო ალაფი დიდი, დააზავა ლიპარიტიანი და შარვაშიძე, გამოუხუნა ქვეყანა მიღებული და მძევალნი, მერმე წარმოვიდა და მოვიდა იმერეთსავე.
ხოლო სიკვდილისა შემდგომად სვიმონ მეფისა მოიყვანა ისაყ ახალციხის ფაშამ გიორგი, ძმა სვიმონ მეფისა, ერეკლე მეფიდამ და იზრდებოდა ახალციხეს; და ვითარ განდიდნა აბაშიძე და არღარა ეგოდენ მორჩილებდა ფაშასა და არცაღა ქონდა ქრთამნი ეგოდენნი იმერეთისაგან, დამართა წინაშე ხონთქრისა. განრისხნა ხონთქარი მუსტაფა და წარმოავლინა აზრუმის ფაშა სპითა დიდითა ზღვით და ხმელეთით, რათა დაჰყონ წელი შვიდი იმერეთს და მოაოხრონ სრულიად ციხეებითურთ. წარმოემართა აზრუმის ფაშა კერძოთა გურიისათა. ხოლო ქეჰა თვისი წარმოავლინა სპითა ახალციხეს, რათა შემოიკრიბოს სპანი სამცხისანი და ჩავიდეს იმერეთს.
ამისმან მცნობელმან აბაშიძემ შემოიფიცნა სრულიად იმერნი, გურიელ-დადიანითურთ და დახიზნა იმერეთი. მერმე შემოიკრიბნა სპანი და შეკრა გზანი. მაშინ ფაშამ გამოვლო ჭოროხი ნავის ხიდითა და დადგა გურიას. ხოლო ქეჰა და ახალციხის ფაშა მოადგნენ კაკას ხიდს. ვერ დაუდგეს იმერთა დიდროვანთა თოფთა ცემისათვის, გამოვლეს ოსმალთა, ჩამოვიდნენ და დადგნენ ბაღდათს. კვლავ გამოვიდნენ ზღვით ოდიშს ოსმალთა სპანი. არამედ ვერარა სცნა სარასკარმან სპათა თვისთა, ვერცა რა ქეჰამ სარასკარისა, ვინაითგან იყვნენ გზანი ყოვლგნით შეკრულნი. მერმე უარჰყო ფიცი აბაშიძისა გურიელმან და მივიდა წინაშე სარასქარისა და მიქელაძესა გიორგის, ვინაჲთგან მტერობდა ლიპარიტიანი წინათქმულთათვის, იგიცა მივიდა მიმდგომითა თვისითა წინაშე ქეჰასა. ამან მიქელაძემ ჰყო ყოლაუზობა და აცნობა ამბავი სარასკარსა ქეჰასი. მაშინ წარმოემართა სარასკარი იმერეთსა ზედა და ქეჰას უბრძანა მისლვა არგვეთს. შემოვიდნენ და მოსწვეს არგვეთი ოსმალთა და მოადგნენ ჭალატყის კოშკებთა, რომელი განემაგრა აბაშიძეს თხრილებითა. განმაგრდნენ მეციხოვნენი და მოსრვიდნენ მრავალთა ოსმალთა.
შემდგომად მოუხდა ისაყ ახალციხის ფაშა სპათა შემოტევებით, აღიღო თხრილი და მიუდგინნა ქვეშე მთხრელნი და წარმოვიდა თვით. ხოლო შემდგომად შეთხრისა მისცეს ცეცხლი და გარდმოაბრუნვეს სამნივე იგი კოშკნი ძირითურთ და დაირღვნენ. ეჰა უცხო, რამეთუ მორჩა კაცი ერთი უვნებელად და განუტევეს ოსმალთაცა. ხოლო ოდიშს შემუსრეს ციხე რუხი და დაადგინნეს მცველნი თვისნი და მოსტყვევნნეს მრავალი დაბნები და აღაშენეს ანაკრიას ციხე.
არამედ შეიწყალა ღმერთმან კვლავ ქვეყანა ესე, მოკვდა სულტანი მუსტაფა და დაჯდა სულტან აჰმად და იქმნა შფოთი დიდი სტამბოლს. ამისთვის მოუწერეს სარასპარსა, რათა უკუნ-იქცეს. მაშინ სარასკარმან უბრძანა ქეჰას, რათა დაეზაოს აბაშიძეს და უკუნიქცეს. ამისთვის ქეჰამ იჩემა ნათესავობა აბაშიძისა და ეგრეთვე აბაშიძემ და მიუთხრა ქეჰამ შემუსრვა შორაპანისა და ნახვა ქეჰასი და მისცეს ძღვენი სარასკარსა და მან აღუსრულოს ყოველი წადილი აბაშიძეს. ხოლო აბაშიძემ აღუთქუა ყოველი და ნახვა ქეჰასი, უკეთუ მომატანოთ სპანი ჩემნი. ამისი ნება სცა ქეჰამ და აღმოარჩია იმერთა, რაჭველთა და ლეჩხუმელთა აბაშიძემ ფ მხედარნი შეჭურვილნი და თავ-ჰყო მათდა ქაიხოსრო იაშვილი, მიიტანნა და მივიდა ქეჰასსა. მაშინ ნახევარნი შეუძღვნენ და ნახევარნი უკანა ჰყვებოდნენ აბაშიძეს. იხილა ქეჰამ, პატივ-სცა, ჰყვეს პირი, რომელიცა აღუთქვა, მერმე ანიჭა ქეჰამ და წარმოვიდა. ამისთვის შემუსრა აბაშიძემ შორაპანი და მისცა მძევალი და ქრთამი. არამედ აშვილა ქეჰამ გიორგი, ძე ალექსანდრე მეფისა, აბაშიძეს და ჰყო მოურნედ მისსა და დაუტევა მეფედ გიორგი და თვით უკუნ-იქცა და წარვიდა. ხოლო იმერთა ბრძანებითა აბაშიძისათა შეჰკრეს მთა ფერსათი და მოსრვიდენ მრავალთა ოსმალთა. კვლავ ეწივნენ იმერნი, მოკლეს კოლის ფაშა და დაკოდეს ხელსა შინა ისაყ ახალციხის ფაშა, აოტნეს ოსმალნი და აღიღეს ალაფნი ურიცხვნი, ცხენნი, ჯორნი და აქლემნი კიდებულნი და მოვიდნენ წინაშე აბაშიძისა. ხოლო სარასკარმან განვლო გურია და წარვიდა. ეგრეთვე ოდიშითცა წარვიდნენ ოსმალნი და დაიპყრა აბაშიძემ კვლავ მთავრობა ქრისტესა ჩღგ ქარ, ტჟა.
ხოლო გიორგი, ძე ალექსანდრე მეფისა, რომელი დაუტევეს მეფედ, შეშინდა აბაშიძისაგან და შევიდა ქუთათისს ციხესა შინა. არამედ მიქელაძე გიორგი ერთგულებდა მას და ჰყვა ასული გიორგი მეფისა, ასულის წული თვისი, რამეთუ, ოდეს წარვიდა ისპაანს, დაუტევა მის თანა. ამან განუზრახა გიორგის, ქუთათისს მყოფსა: „რამეთუ მოიკლა მამაცა შენი მტერობითა გიორგი მეფისათა და აწ არს მპყრობელი ქართლისა და ძლიერი; მე მოგცე ასული მისი, შეირთე იგი და მწეობითა მისითა დაიპყარ იმერეთი“. ესე სთნდა გიორგის, მოიყვანა სახლსა თვისსა და აქორწინა როდამის თანა და იყო ქუთათისსვე მწირად ფრიად. არამედ შემდგომად ამისა უვლინებდა ვახტანგ განმგებელი ქართლისა საფასესა მრავალსა. გარნა აბაშიძე უმეტეს განდიდნა და განმდიდრდა, რამეთუ დადიან-გურიელი მოწოდებითა მისითა მის წინაშე იყვნენ მარადის.
ამ ჟამებთა მოიხსენა თამარ ასულმან აბაშიძისამან შური გიორგი მიქელაძისა და ნება მისცა აბაშიძემანცა, ვინაითგან მისცა ასული გიორგი მეფისა გიორგის, ძესა ალექსანდრე მეფისასა; გამოაძეს მიქელაძე მამულისაგან და დაიპყრა საჭილაო-სამიქელაო ლიპარიტიანმან. ხოლო მიქელაძე წარვიდა ქართლს. შემდგომად განევლტო ლიპარიტიანსა ძმა თვისი იესე, რომელსა ეპყრა ლეჩხუმი ნებითამე ლიპარიტიანისათა, და მივიდა წინაშე გიორგისა ქუთათისს, რამეთუ ამას იესეს ცოლად ჰყვა მარიამ, მამიდა გიორგისა, ასული ბაგრატ მეფისა. ამისთვის შეშინდა ლიპარიტიანი, მოვიდა ლეჩხუმს, გამოასხნა სანდონი იესესნი და დაადგინნა თვისნი და მისცა ძესა თვისსა ბეჟანს ლეჩხუმი და უხუცესსა კაციას დადიანობა და შედეგსა გაბრიელს მონაზონსა ჭყონდიდლობა და თვით ლიპარტიანობდა კვლავ და იყვნენ მორჩილებასა შინა მისსა ძენი მისნი. არამედ პირველითვე მიეღოთ ესოდენთა ბოროტებათა შინა მთავართა კერძონი თვისნი აზნაურნი, დაბანი და ციხენი: ერისთავს რაჭა, გლოლა ჯაფარიძითურთ, იაშვილს კვარა, წულუკიძეს ხოტევი, აბაშიძეს სვერი. სვერი მისცა პაატა აბაშიძეს შანაოზ მეფემან, ლიპარიტიანს ლეჩხუმი და საჭილაო-სამიქელაო, გურიელს საჯავახო და ჩიჯავაძენი მარადის იყვნენ წინაშე მისსა.
დაამშვიდა აბაშიძემ იმერეთი ხდომა-ოხრებათაგან ფრიად, რამეთუ ვერვინ იკადრებდა ჰარმად რისამედ, კვლავ ვერცაღავინ იკადრებდა განყიდვად ტყვისა, გარდა მისსა. მაგრამ ოდიშს და გურიას იყიდებოდა ტყვენი ფრიად და უმეტეს ოდიშს ლიპარიტიანისაგან. ამ ჟამებთა ეზრახა ვახტანგ, განმგებელი ქართლისა, აბაშიძეს მძახლობასა და სთხოვა ძე მისი ლევან ქართლს, რათა მისცეს სააბაშიო ქართლისა. და ასული თვისი და იყოს სიმტკიცე მათ შორის. ესე განიხარა აბაშიძემ, არამედ მიუთხრეს კაცთა მზაკვართა, უკეთუ წარუვლინოს ძე, მან წარგზავნოს წინაშე ყეენისა. ესე ირწმუნა აბაშიძემ, ვინაითგან ჰყვა გიორგის ასული გიორგი მეფისა და სწერდა ვახტანგს მწეობასა მისსა და არღარა იქმნა მათ შორის მძახლობა. ამისთვის დაუტევა ვახტანგ აბაშიძე და იწყო მწყობა გიორგისა, გარდააბირა კათალიკოზი და გენათელი და ერისთავი შოშიტა, რამეთუ შოშიტას ესვა ცოლად ასულისწული აბაშიძისა ალექსანდრე მეფის ასული, და იყო ქალი იგი ხელ და სულელ და სძულობდა ერისთავი და ენება განტევება მისი, არამედ არა ძალ-ედვა აბაშიძის გამო. ხოლო იხილა რა მიზეზი ესე, შეითქვნენ ამათ მიერ, რომელნი ვახსენეთ და გამოიყვანეს გიორგი ქუთათისიდამ და უწოდეს მეფედ ქრისტესა ჩღზ, ქართულსა ტჟე.
კ. მეფე გიორგი ვ, დ წელ იმეფა
ხოლო დაჯდა გიორგი მეფედ, ძე ალექსანდრე მეფისა; მიუვლინა აბაშიძეს, რათა დაუტეოს სამეფო ყოველი და დაიპყრას მამული თვისი. მაშინ აბაშიძემ წარუვლინა კათალიკოზი და გენათელი, რათა ჰყონ ზავი და მშვიდობა. არამედ კათალიკოზისა და გენათელის განზრახვითა არღარა გამოუტევა მეფემან იგინი, რამეთუ ეტყოდნენ: „უკეთუ არა განგვიტეოთ მოგერთნენ ყოველნი იმერნი“, მაშინ დაუტევებდნენ აბაშიძეს და მიერთოდენ გიორგი მეფესა. ამისთვის ეზრახა აბაშიძე ლიპარტიანსა, მოვიდა ლიპარტიანი სპითა შეკრებული და დადგა ვაკესა შინა. ხოლო ქუთათისს იყო მეფე რაჭის ერისთვით და იმერლით. წარავლინა მარბიელნი, რაჭველნი და იმერელნი რაოდენნიმე მათ თანა და შეესივნენ დაბნებთა ვაკისათა. მცნობელმან აბაშიძემ, უბრძანა სპათა თვისთა, მოეტევნენ, მოსრნეს და შეიპყრნეს უმრავლესნი რაჭველნი, ტყუე-ჰყვნეს და დაყიდნეს სრულიად. მაშინ ერისთავი წარვიდა სპათა განმრავლებისათვის. ამ ჟამებთა მოკვდა ცოლი ლიპარტიანისა და ასული აბაშიძისა თამარ სენითა ბოროტითა. მაშინ მოიხსენეს შური მამისა თვისისა ძეთა ლიპარტიანისათა განტევებისათვის დედისა მათისა, დაუტევეს მამა და მოერთნენ გიორგი მეფესა. ეგრეთვე ძმისწულნი აბაშიძისანი, რამეთუ ვახუშტის მისცა ასული თვისი გამგებელმან ქართლისამან ვახტანგ და უკუბირნა ბიძასა, დაუტევეს და მოერთნენ მეფესა ზურაბ, სვიმონ და ვახუშტი.
თუმცა ჰყვეს მეფედ გიორგი, მაგრამ ვერ გამოვიდა ქუთათისიდამ ამ ჟამამდე. ხოლო აწ გამოვიდა და რომელნი არა მიერთოდნენ იმერნი, სტყვენვიდნენ და ეკირთებოდნენ მამულთა მათთა და წინააღუდგებოდიან აბაშიძისანი და იყო ხდომა მარადის. შემდგომად მოადგა მეფე კახსა რომელი ეპყრა აბაშიძეს ციხე. მაშინ ლიპარტიანი, მხილველი ამისი, მივიდა რაჭას ერისთავისა თანა ძაძოსანი, რათა შეეწიოს აბაშიძეს, ეტყოდა: „ძე ხარ მისი და არა ჯერ არს განწირვად შენგან მისი“. უსმინა ერისთავმან, შეიკრიბნენ ორნივე სპითა თვისითა, მოვიდნენ და დადგნენ ფარცხანაყანევს; აქეთ აბაშიძე შეკრებული სპითა წარვიდა მათ თანა, რათა შეკრბნენ და მოვიდნენ მეფესა ზედა.
ამისთა მცნობთა განაზრახეს მეფე, რათა არა შეკრიბონ იგინი. არამედ მსწრაფლად ვლეს ღამე იგი და დილასა დაესხნენ ლიპარტიანსა და ერისთავსა და იქმნაცა ბრძოლა ფიცხელი, სძლეს მეფისათა და ივლტოდნენ მეგრელნი. მოსრვიდენ და შეიპყრობდნენ, ქრისტესა ჩღთ, ქართულსა ტჟზ. აღიღეს ალაფი მათი და პყრობილნი დაჰყიდნეს ვეცხლთა ზედა. ამის მცნობი აბაშიძე უკმოიქცა და მოვიდა სვერს ციხესა შინა. ხოლო მეფე მოადგა კაცხსავე, მცირესა ხანსა შინა მოსცა პაატამ, ძემან აბაშიძისამან, ციხე. არამედ უტეხა პირი, განყიდნა ხიზანნი და დაიპყრა ციხე თავისად. მერმე მოადგა აბაშიძეს, სვერს მყოფს; არამედ, ვინაითგან მტკიცე არს სვერი, ვერარაი ავნო და მოეცალა. შემდგომად შემოიკრიბნა იმერნი და წარვიდა მეფე რაჭას, ანუ დაიპყრას, ანუ დაიმორჩილოს; გარდავლო ნაჯიხურევი და დადგა შაორს. არამედ წულუკიძე, იაშვილი და ჯაფარიძენი იყვნენ ერისთვისა თანა, ვინაითგან იყო გიორგი წულუკიძე სიძე ერისთვისა. მაშინ ღამით შემოეპარნენ რაჭველნი და მოკლეს ჩხეიძე სალთხუცესი; აღუძნდა მეფესა და წარვიდა ხოტევსა ზედა. არამედ, სცნეს რა სიმტკიცე ხოტევისა, უკმოიქცა მეფე და მოვიდა იმერეთს. ამისა შემდგომად მოადგა მეფე ნავარძეთს ციხესა აბაშიძისასა. ამ ჟამთა განუტევა ერისთავმან შოშიტამ ცოლი და შეირთო ჩიქოვანის იესეს ცოლი მარიამ, მამიდა გიორგი მეფისა, და და განუტევა.
ხოლო მოდგომილს ნავარძეთს მეფეს აზრახეს ძეთა ლიპარიტიანისათა კაცია და ბეჟან, რათა ულაშკროს მეფემ და გარდააგდონ მამა მათი და დაიპყრან მათ ოდიში. უსმინათ მეფემ, მოუდგინა ნავარძეთს ქველი წერეთელი და თვით წარვიდა ოდიშს; ვერ წინააღუდგა ლიპარიტიანი, არამედ ივლტოდა აფხაზეთს. ხოლო ამათ დაიპყრეს ოდიში და მიჰყვნენ აფხაზეთს, იქ წინააღუდგა შარვაშიძე, ზავჰყვნეს მის თანა, უქმოიქცნენ ოდიშსვე და დასვეს კაცია დადიანად. მერმე მოვიდა მეფე იმერეთს. ხოლო ქველმან აღიღო ნავარძეთი და წარგზავნა მეფემან ზარბაზნები მისი კაცხს. გარნა მეფის ოდიშს ყოფასა შინა მოუხდა ერისთავი ჭალა-ტყეს, რეცა მწე-ყოფისათვის აბაშიძისად, მოსტყვევნნა სრულიად და წარვიდა რაჭასვე. მაშინ, ვინაითგან გურიელი არა მწე-ეყოფოდა მეფეს აბაშიძის გამო, ამისთვის შეკრებული მეფე წარვიდა მის ზედა. მისრულს ვერ წინააღუდგა გურიელი გარდა სიმაგრეთა შინა და მოსტყვევნეს გურია. არამედ აოტეს ბეჟან ლეჩხუმელით საჯავახოსა შინა და მოკვდა კაცია დადიანიც, ძმა ბეჟანისა, ოდიშს ხუნაგითა.
ამისთვის უკმოიქცა მეფე და მოვიდა იმერეთს. მაშინ მოვიდა ლიპარიტიანი და დაიპყრა მანვე ოდიში. ეზრახა გურიელსა და შეირთო ასული გურიელისა თამარ ცოლად. ხოლო აბაშიძეს, სვერს ციხეს მყოფს, მოუვლინა ვახტანგ ქართლის გამგემ კაცნი და ცხენნი და ყოველნი სახმარნი, წარვიდა და იმყოფებოდა ქართლს, რამეთუ ვახუშტი წინათვე წარიყვანა და მისცა ყოველნი, რომელიცა აღუთქვა აბაშიძეს. ხოლო შემდგომად ამისა დაიზავა მეფემან ლიპარიტიანი. შემოიკრიბნა სპანი იმერთანი ლიპარიტიანითურთ, შევიდა რაჭას, მოსწვა, მოსტყვევნა სხოვადმდე ქრისტესა ჩღია, ქართულსა ტჟთ. არამედ ლიპარიტიანი იქმნა შინაგანმცემელ. ამისთვის უკმოიქცა მეფე და ჩამოვიდა იმერეთს, არამედ ვინაითგან იყო გიორგი მეფე ცუნდრუკი, მომხვეჭელი, ანგარი, ვერცხლისმოყვარე, შეიზრახნენ გურიელისა თანა ლიპარიტიანი, ერისთავი, და ბეჟან ლეჩხუმის ბატონიცა მოვიდა მამისა თანა. ამას მიჰყვა ზურაბ აბაშიძე, მოიყვანეს და ყვეს მეფედ გურიელი ქრისტესა, ჩღია, ქარ, ტჟთ.
გურიელი მამია, ა წელ იმეფა
ხოლო გიორგი მეფე ვერ წინააღმდგომი წარვიდა ქართლს, ისტუმრა ვახტანგ გორს და პატივ-სცა. არამედ იყო აბაშიძეცა იქ მის თანა და გურიელმან დაიპყრა იმერეთი. განუტევა ცოლი თვისი, ასული აბაშიძისა, ელენე. მოიყვანა ერისთავის და თამარ (რომელსა განეტევებინა ქმარი პირველი ფხეიძე პაპუნა), შეირთო იგი და იქორწინა და გურიას დასვა ძე თვისი გიორგი გურიელად.
ხოლო გიორგი მეფემან გორს მოითხოვა ვახტანგისაგან აბაშიძე, რათა მისცეს მესისხლე თვისი. მაშინ ვახტანგ ზავ-ჰყო მათ შორის, გამოუხუნა აბაშიძეს მძევალნი, ძე და ასული, და აბაშიძე წარმოავლინა იმერეთს და მოვიდა გურიელისა თანა. მერმე წარმოუვლინაცა მძევალნი, ძე და ასული, აბაშიძეს ვახტანგ.
ხოლო გიორგი მეფე წარვიდა სამცხეს, შეიწყნარა ისაყ ფაშამ და აღუთქვა მწე-ყოფა, არამედ ეზრახა ახალციხიდან ლეჩხუმის ბატონს ბეჟანს, რამეთუ ზურაბ აბაშიძე განლტოლვილი იყო გურიელისაგან და მოვიდა მეფისა თანა. ვინაითგან ეტყოდნენ ზურაბს, რათა განეყოს ბიძასა თვისსა. არამედ ზურაბს წილნი თვისნი სრულიად განეყიდა ტყვედ. ესე შეუძნდა და წარვიდა.
ხოლო ზაფხულს წარვიდა მეფე ახალციხიდამ ზურაბით, გამოვლეს ღამით არგვეთი, არავის რა ავნეს და მივიდნენ ლეჩხუმს, იქ შემოიკრიბა ბეჟან ლეჩხუმლით და წარმოვიდნენ არგვეთსა ზედა. მცნობი ქუთათისს მყოფი გურიელი წარმოვიდა არგვეთს აბაშიძით, ერისთვით, იმერლით და გურიელით, რათა არა მიუღონ არგვეთი და მოვიდნენ ჩხარს. გარდმოვლო მეფემანცა. თხილთაწყაროდამ და იქმნა ბრძოლა ძლიერი ჩხარს ქრისტესა ჩღიბ, ქართულსა უ, და მოისრვოდნენ გურიელისანი კნინღა სივლტოლად. იხილა ბეჟან და ზურაბ, მოუხდნენ გვერდით კერძოდ და იწყეს ცემა თოფითა. მოკლეს გიორგი წულუკიძე და ივლტოდა პაატა ფხეიძე და ერისთავი, იძლია გურიელი და წარვიდა რაჭას და სხვანი სპანი დაიფანჩნენ არგვეთს შინა. მიჰყვნენ მეფისანი, მოსრვიდნენ და შეიპყრობდნენ უმეტეს გურიელთა და დაიპყრა იმერეთი გიორგიმ.
კ. გიორგი მეფე, ი თვე იმეფა
ხოლო პყრობილნი განყიდეს ოსმალთა ზედა და იმღერდიან გურიულთა: „ჩვენი თეთრი ჩვენვე შემოგვაქციესო“. და აბაშიძე სვერიდამ მივიდა ქართლს და შემდგომად მცირედისა მოადგა მეფე სვერს, ვერ აღიღო და მოეცალა. არამედ ზურაბ შეუჩინა მეციხოვნეთა და აღუთქვა ნიჭნი, მისცეს ზურაბს და დაიპყრა მან სვერი. ხოლო გურიელი ეზრახა ბაქარს, ძესა ვახტანგ მეფისასა, რათა მისცეს გზა; მოეგება იგი ქცხინვალს და დიდითა პატივითა წარიყვანა გორს. გარნა უფროსად უმასპინძლებდა კათალიკოზი დომენტი, უძღვნეს და წარუძღვანეს კაცნი. მივიდა ჯავახეთს ასან ფაშისა თანა სიძისა თვისისა და იქიდან მოვიდა გურიას. კვლავ აბაშიძეს მისცა ბაქარ სახმარნი გზისანი, წარმოუძღვანნა კაცნი, გარდმოვლეს კუდარო და მოვიდა რაჭას შემოდგომას. ხოლო გაზაფხულს მეფეს, გეგუთს მყოფს, შეასმინა ზურაბ აბაშიძემ ნიჟარაძე გიორგი, რომელსა ჰყვა ასული აბაშიძისა: „რამეთუ ვალს მის თანა და აცნობებს საქმესა შენსა აბაშიძეს და უქო ცოლი მისი და ბიძაშვილი თვისი კეკლუცობითა და მშვენიერებითა“. ეტრფიალა გიორგი მეფე, ვინაითგან სძულობდა ცოლსა თვისსა, მაგრამ ვერ იკადრებდა აქამომდე განტევებასა მისსა ვახტანგის გამო. მაშინ შეიპყრა ნიჟარაძე, წაგვარა ცოლი და მას აღმოხადნა თვალნი. ხოლო ქალი იგი ჰყვა და თანაეყოფოდა. ესე სიხარულად სჩნდა ზურაბს მტერობითა ბიძისათა.
ხოლო აქა ნეშტსა არჩილისასა ვიტყოდეთ. ვინაითგან დაუტევნა თვისნი იმერეთისათვის და არცა რაი დაშთა იმერეთისა, ამისთვის მიეცა ცხოვრებისა მისისა აღსასრული აღწერად იმერეთსა შინა, რადგან დარჩა მხოლოდ ესე. მისრულს აშტარსანს მოეგება ძე თვისი ალექსანდრე, რამეთუ ესე ალექსანდრე წარეყვანა დიდს მეფეს პეტრეს საფრანგეთს და ესწავა ხელოვნება ზარბაზან-ყუმბარისა და საცეცხლოსა. მივიდა არჩილ მეფე მოსკოვს და პატივით შეიწყნარა ხელმწიფემ. მერმე მისცა მამული დიდი და ფელცეხმეისტრობა ალექსანდრეს (ესე არს მინდვრის ცეცხლის მარიგებლობა, რომელ არს ზარბაზან-ყუმბარის უხუცესობა).
შემდგომად ალექსანდრე შეიპყრეს ნარმას შემოთა და წარიყვანეს პატიმრად სთოკოლმას და იყოფოდა იქ რაოდენმე წელსა და არჩილ მოსკოვს. მერმე გამოუტევეს ალექსანდრე პაემნითა, რათა იხილოს მამა და ცოლი თვისი, რომელი ჰყავდა მოსკოვს. არამედ მოსრული რიგას მოკვდა ალექსანდრე შირიმის სენითა ქრისტესა ჩღი, ქართულსა ტჟჱ და მოსწყდა უძეოდ. რა მოიღეს მოსკოვს, მისცა ხელმწიფემ სასაფლაოდ დონის მონასტერი და დაფლეს მას შინა. ხოლო შემდგომად დიდისა მწუხარებისა მიიცვალა არჩილ მეფეცა ქრისტესა ჩღიბ, ქართულსა უ და დაფლეს დონსავე დიდითა პატივითა და დარჩენ დედოფალი ქეთევან და ასული დარეჯან. ამას ეპყრა ყოველი მამული მამისა თვისისა და იყოფოდა პატივით ხელმწიფისაგან აღსრულებამდე თვისისა.
ხოლო იმერეთს შეიზრახნენ კვლავ გურიელი, დადიანი, ერისთავი, აბაშიძე და ბეჟან ლეჩხუმით, შეიკრიბნენ ესენი და მოვიდნენ ნოემბერს ოკრიბას, ხოლო გიორგი მეფე იდგა ქუთათისს, ზურაბ აბაშიძე და იმერნი მის თანა შეკრებულნი. დღესა ერთსა წარვიდა სვიმონ აბაშიძე, რათა იხილოს ტალანი. ხოლო ტალათა მათ ბრძოლა უყვეს და აოტნა იგინი სვიმონ, მოეშველნენ სპანი გურიელისანი თვისთა და აოტეს სვიმონ. ამას მოეშველა მეფე სპითა, ამისთვის აღმხედრდა გურიელიცა სრულიად თვისითა, ეკვეთნენ და იქმნა ბრძოლა ძლიერი; იძლია მეფე და ივლტოდა; ამათ მოსრნეს სპანი მათნი და შეიპყრეს უმრავლესნი, და დაჰყიდნეს სრულიად ოსმალთა ზედა ქრისტესა ჩღიგ, ქართულსა უა და იმღერდიან გურიელნი: „იმერელთა ჩვენი თეთრი ჩვენვე შემოგვაქციესო“. და აღმოიხუნეს გურიელთა ვერცხლნი თვისნი.
გურიელი მამია, ბ თვე იმეფა
ხოლო მეფე წარვიდა ქართლს და გურიელმან დაიპყრა იმერეთი და დაიმორჩილნა ურჩნი. გარნა გიორგი მეფე ისტუმრა სვიმონ ტფილისს, უძღვნა და დაასადგურა ქართლს. შემდგომად წარვიდა ახალციხეს ისაყ ფაშისა თანა. არამედ მოკვდა გურიელი მამია ქრისტესა ჩღიდ, ქართულსა უბ იანვარს ე. წარიღეს გურიას და დაფლეს შემოქმედს სამარხოთა მათთა; და დაჯდა ძე მისი გიორგი გურიელად.
მაშინ ვინაითგან ეზრახოდა ბეჟანს მეფე და ზურაბ იყო მის თანა, ამის გამო შეშინდა ერისთავი შეერთებისათვის მათთა, გამოიყვანა ჭყვიშიდამ სიძე თვისი ბააკა ჩიქოვანი და მისცა ჭყვიში ბეჟანს, და შეიმტკიცნენ იგინი. არამედ ამათ ორთავე ენებათ დანი თვისნი მეფისათვის ცოლად და მეფეს ენება შერთვა აბაშიძის ასულისა, ნიჟარაძის ნაცოლარისა. გარნა ამათ ცდუნებითა ურთიერთისათა განატევებინეს მერაბ წულუკიძეს ცოლი და, გარეშე ნებისა აბაშიძისა და ქალისა მის, შერთეს მერაბს ქალი იგი, რამეთუ აბაშიძეს უვლინებდა მეფე, რათა არა გაუთხოვოს ქალი იგი, ამისთვის მოვიდნენ შეკრებულნი ესენი და უქმნეს ქორწილი მერაბს ქალსა მას ზედა.
კ. მეფე გურიელი, ბ წელ იმეფა
და გაზაფხულ ჩამოვიდა მეფეცა, დაიპყრა იმერეთი და შესძინა შურს ბოროტი და ბრმა ნიჟარაძე გარდმოაგდო კლდესა და მოკვდა. არამედ დადიან-გურიელი, ერისთავი და ბეჟან იყვნენ თვისთვისად და ჰგონებდა ბეჟან დისა თვისისა შერთვას მეფისაგან. გარნა მცირედითა მონითა მივიდა მეფე რაჭას. შეირთო და ერისთავისა, ქვრივი გურიელის მამიასი და განუტევა როდამ გიორგი მეფის ასული, ქართლს მყოფი, ძით და ასულით. მერმე ჩამოვიდა მეფე იმერეთს ერისთავით, მოიმტკიცა დადიან-გურიელი. ხოლო ბეჟან და ზურაბ უკუდგნენ და ეკირთებოდნენ ქვეყანათა. ამამ წელს ეზრახა იესე მეფე გიორგის დატევებისათვის ბიძის ასულისა თვისისა და გიორგი მეფემან აღუთქვა კვლავადგებავე მის თანა და ითხოვა ჯვარი ჩხარისა, რომელი იყო ატოცსა. მან მოსცა როდამ და ჯვარი იგი და კვლავ სთხოვა დედოფალი ვახტანგისა და ძენი მისნი. არამედ გიორგი მეფემან დაასადგურა როდამ სავანეთს ძითურთ და ჯვარი დაასვენეს ჩხარსვე. ხოლო დედოფლისა და ძეთა ვახტანგ მეფისათა არა ძალედვა მიცემად.
ხოლო ბეჟანის გამო მეფისაგან განდგომილ იყო პაატა ფხეიძე. ამისთვის მივიდა მეფე და მოადგა ციხესა მისსა საწირეს, შეუთხარეს და მისცეს წამალი, იქიდან მეციხოვნეთა ჩამოსთხარეს, შეიტანეს წამალი ციხესა შინა და მოსრნეს შემთხრელნი და მესაფრენი და განმაგრდნენ უმეტესად. იხილა მეფემან და უკმოიქცა გეგუთს. მერმე ევედრა ბეჟან მეფესა და მოსცა წ მარჩილი, რათა განაძოს მამა მისი ლიპარიტიანი და ჰყოს იგი დადიანად. მაშინ მეფემან არღარა გამოიძია უმჯობესი ვერცხლისათვის, განუტევა ერისთავი და აბაშიძე, შემოიკრიბნა იმერნი, კვლავ ბეჟან და ზურაბ მისრულთა ოდიშს ვერ წინააღუდგა ლიპარიტიანი და დასვა ბეჟან დადიანად ქრისტესა ჩღიე, ქართულსა უგ. არამედ ციხენი ეპყრნეს კვლავ ლიპარიტიანსავე, მოსტყვევნა ოდიში და მოვიდა იმერეთს. შემდგომად კვლავ განუტევა ბეჟან და ზურაბ; შემოიკრიბნა ერისთავი და იმერნი, წარვიდა და დასვა კვლავ ლიპარიტიანივე დადიანად; მერმე მოვიდა იმერეთს.
შემდგომად მოიყვანა ლიპარიტიანი გეგუთს, რათა დალაშქროს ბეჟან, და განუტევა ლიპარიტიანი ამა პირსა ზედა. ესე იხილა ბეჟან არა კეთილ თვისად და იხმია მზაკვარობა და ჰყო კათალიკოზი გრიგოლ შუამდგომელ მამისა თვისისა თანა და აღუთქვა ფიცით: „რათა ზავ-ჰყოს, იხილოს მამა თვისი და დამორჩილდეს მას„. ამის პირითა მიენდო ლიპარიტიანი ძესა კათალიკოზის გამო და მივიდა მის თანა მცირედითა მონითა, ისტუმრა კეთილად მამა თვისი ბეჟან. არამედ ღამესა მას შეიპყრნა ყოველნი მონანი მისნი და მოჰპარნა საჭურველნი მამასა და დილასა შეიპყრა იგიცა და პატიმარ-ჰყო ციხესა შინა. მოიყვანა დედა თვისი, განტევებული და მოუდგინა ქმარსავე, და იყვნენ ზოგად აღსასრულადმდე მათთა, შემდგომად შეიპყრნა მისანდონი მამისა თვისისანი, მოსრნა და უმკვიდრო ჰყვნა, სხვანი დაჰყიდნა დედაწულით და დაიპყრნა ოდიში თვით და იწოდა დადიანად.
ხოლო გიორგი მეფე ზამთარსა ამას ერისთვით მოუხდა ზურაბს, მოსტყვევნა მამული მისი და წარვიდა. ამისთვის ევედრნენ დადიანი ბეჟან და ზურაბ აბაშიძე ასლანს, ახალციხის ფაშას, და აღუთქვეს ქრთამი დიდი, რათა მწე ეყოს მეფესა ზედა და ჰყოს გურიელი მეფედ. უსმინა ასლან ფაშამან და წარმოვიდა სპითა. ამ ჟამსა მოკვდა ცოლი მეფისა თამარ და დაფლეს გელათს; თვით მეფემან შეიკრიბნა სპანი; ხოლო ფაშას მიეგებნენ ბეჟან და ზურაბ; მოსრულთა ვერ წინააღუდგა მეფე და წარვიდა რაჭას, მოვიდნენ ოსმალნი და დადგნენ ქვაციხეს შესლვად რაჭას და იდგნენ იქ თვე ერთი. მერმე უკუნიქცნენ და დადგნენ ქუთათისს. ხოლო მეფე სპითა რაჭისათა ჩამოვიდა სვიმონეთს. ამისი მცნობი ფაშა მსწრაფლ წარმოვიდა, ეკვეთნენ სვიმონეთს და იქმნა ბრძოლა ქრისტესა ჩღივ, ქართულსა უდ. იძლია მეფე და ამოსწყდნენ რაჭველნი და მეფე მივიდა ქართლს. ხოლო ფაშა კვლავ დადგა ქუთათისს, მიუხდნენ სავანეთს ბეჟან და ზურაბ დედოფალს როდამს, იავარ-ჰყვეს და წარვიდნენ.
გიორგი გურიელი, გ თვე იმეფა
მოიყვანეს გიორგი გურიელი და დასვეს მეფედ და ეზრახოდენ ერისთავსა შეერთებად. მაშინ მისცა ასული თვისი ერისთავმან ძესა ბეჟანისასა ოტიას ცოლად, გულქან, და შეიმტკიცნენ ამითი, და ფაშა წარვიდა ახალციხეს.
მაშინ მოვიდოდა ბარგი გურიელისა გურიიდამ. ამას დახვდნენ რაჭველნი სალომინაოსა შინა და აიალაფეს სიმდიდრე გურიელისა და ყვნეს ტყვედ მონანი მისნი და დაყიდნეს. სცნა ესე გურიელმან, ივლტოდა გურიასავე.
მაშინ სამთა ამათ მთავართა განიყვეს იმერეთი თვის-თვისნი მხარენი და დაიპყრნეს. არამედ გიორგი გურიელს აუმხედრდა დედა თვისი ელენე, მოიყვანა მონაზონ-ყოფილი ძე თვისი, გაკრიჭა, უწოდა ქაიხოსრო და ჰყო გურიელად. მოიყვანა ქრთამით დადიანი ბეჟან, ერისთავი და ზურაბ სპითა და განაძო გიორგი. ამათ მოარბიეს გურია, მიიღეს ქრთამი და წარმოვიდნენ. ხოლო გიორგი გურიელი მივიდა ახალციხეს, და იმერეთს ჩამოვიდა გაზაფხულს გიორგი მეფე, ეზრახა სამთა ამათ მთავართა. გარნა მათ არღარა ინებეს მეფობა მისი. შეშინდა და წარვიდა ახალციხეს. იქ იმძახლენ გურიელი და მეფე, რამეთუ შემდგომად შეპყრობისა ლიპარიტიანისა, წარვიდა ცოლი მისი, გურიელის ასული თამარ, ახალციხეს და ესე შეირთო გიორგი მეფემან ცოლად. მაშინ, ვინაითგან ისაყ ფაშასა და ასლან ფაშასა ქონდათ მტერობა და შური, ვერღარა შემწე ექმნნენ მეფესა და გურიელსა. ამისთვის წარვიდნენ ორნივ სტამბოლს.
წარვიდა სტამბოლს გიორგი მეფე
მისრულთა აზრუმს მოსცა სპანი გურიელსა აზრუმის ფაშამან, მოვიდა და დაიპყრა გურია. ამან განაძო დედა თვისი ძეებითურთ. ხოლო მეფე წარვიდა სტამბოლს ქრისტესა ჩღიზ, ქართულსა უე. არამედ გიორგის გურიელობა შეუძნდა გურიის ერისთავს და ნაკაშიძეს ბეჟანს, რამეთუ ამათით გაწამო დედამან. ამათ მოუწოდეს ბეჟანს დადიანსა, რამეთუ ასული დადიანისა ჰყვა ბეჟან ნაკაშიძის შვილს გიორგის. მოსრულსა დადიანს ვერ წინა აღუდგა გურიელი და წარვიდა ბათომს. ხოლო დადიანმან მოსტყვევნა გურია და წარვიდა. და კვლავ დაიპყრა გიორგიმვე გურია.
ხოლო ზამთარსა ამას მიზეზჰყო დადიანმან ზურაბ აბაშიძესა ზედა. შეიკრიბნენ ბეჟან და ერისთავი და მოუხდნენ ზურაბს. ამათ ვერ წინააღუდგა ზურაბ შევიდა სვერს, ამათ მოსტყვევნნეს მამულნი მისნი (რამეთუ ამას ბეჟანს ენება ყოფად თავი თვისი, ვითარცა იყო აბაშიძე გიორგი. არამედ ვერ ეწია). მერმე შეუჩინა მსახურნი ერისთვისანი ძმასა თვისსა მანუჩარს, ბეჟან უგრძნეულობისათვის შეიპყრა იგი და პატიმარ-ჰყო დეხვირს ციხესა შინა. მაშინ შეიზრახნენ ზურაბ და ერისთავი მძახლობად, წარგვარეს ცოლი ბააკა ჩიქოვანსა, და ერისთავისა, რომელსა მიუღო პირველ ჭყვიში და შერთეს ძესა ზურაბისასა დავითს ბიძის ცოლი თვისი, რამეთუ და ბააკასი ზურაბს ჰყვა ცოლად და შეიმტქიცნენ ამითი სამნივე.
კვლავ ეზრახა გურიელი დადიანსა, რათა მისცეს ასული თვისი მას, რომელი ჰყვა ცოლად ნაკაშიძე გიორგის და ზავ-ჰყო. ამით მისცა ნება ბეჟან დადიანმან. მაშინ გურიელმან განაძო ერისთავი თვისი და მოადგა ციხესა შინა მყოფს ნაკაშიძეს. აღიღო და წარგვარა ცოლი. თვით განუტევა ცოლი შარვაშიძის ასული და შეირთო ეს ცოლად და მოიმტკიცა გურია დადიანის გამო. კვლავ ერისთავი მოადგა ციხესა კვარას, აღიღო იგი და დაიპყრა თვით, გამოაძო რაჭიდამ იაშვილნი, დაიპყრნა მამულნი მისნი მანვე. კვლავ ზურაბ ამოსწყვიდნა ბანაშვილნი ჩხეიძენი და დაყიდნა დედაწულით მათით, და დაიპყრნა მამულნი მათნი; ეგრეთვე ბეჟანცა მოსრვიდა ოდიშარ-ლეჩხუმელთა და დაიპყრობდნენ ესრეთ.
მოვიდა სტამბოლიდან მეფე გიორგი
შემდგომად მოვიდა ახალციხეს სტამბოლიდამ მეფე გიორგი, ამას ბრძანებითა ხონთქრისათა მოსცა სპანი ისაყ ფაშამან და ჩამოვიდა იმერეთს აგვისტოს ქრისტესა ჩღით, ქართულსა უზ, ვინაითგან მარადის ჩამოვიდოდნენ ოსმალნი თვესა ამასა და დადგა ქუთათისს. მაშინ შეიკრიბნენ სამნივე ესე მთავარნი და დადგნენ ოკრიბას და არავინ წარჩინებულთაგანი მიერთვნენ მეფესა, გარდა მდაბიურთა. ამისთვის ეზრახა მეფე სამთა ამათ, რათა ჰყონ მეფედ და დაემორჩილნენ. არამედ მათ არა ინებეს. ხოლო მეფემან აღიმხედრა ოსმალითურთ და დილასა დაესხა დადიანს, ერისთავს და ზურაბს. გარნა იგინი ივლტოდნენ და წარვიდა დადიანი ზურაბით ოდიშს და ერისთავი რაჭას.
მაშინ ოსმალთა მოსრნეს და შეიპყრნეს სპანი მათნი მრავალნი. მერმე მოსტყვევნნეს ოკრიბა, შემუსრნეს ციხენი და კოშკნი. შემდგომად წარვიდნენ ოდიშს; ვერ წინააღუდგა დადიანი იქცა. უყვეს ეგრეთვე და მოწვეს ეკლესიანიცა. ხოლო უღონო ქმნილმან დადიანმან მისცა ქრთამი დიდი, დაიზავა, უკუმოიქცა მეფე და დადგა ქუთათისსავე. მერმე ზავ-ჰყო მთავართა მათ თანა და დაიპყრა იმერეთი. მერმე განუტევა ოსმალნი და იყოფოდა მშვიდობით.
კ. მეფე გიორგი, ვ წელ იმეფა
ხოლო გაზაფხულს შეიზრახნენ სამნი ესე მთავარნი და შეუჩინეს სვიმონ აბაშიძე გიორგი მეფესა, რათა მოკლას იგი. ამან სვიმონ თხმელის ციხეს მყოფი მეფე ისტუმრა და ნადიმსა ზედა მოკლეს მსახურთა სვიმონისათა გიორგი მეფე, თევდორობის შაბათს ქრისტესა ჩღკ, ქართულსა უჱ. და შეიპყრეს სრულიად მისთანანი და დაყიდეს. ხოლო ერისთავმან აღიღო ციხე კაცხი და გამოიღო საგანძური მისი. მაშინ კვლავ განიყვეს იმერეთი სამთა ამათ მთავართა, ვითარცა პირველ, და იყვნენ მშვიდობით. შემდგომად მოუწოდა ვახტანგ მეფემან იმერთა ლაშქრად, წარვიდა ერისთავი, სვიმონ და ლევან აბაშიძენი სპითა. მერმე მოვიდნენ უვნოდ ნიჭითა დიდითა.
კვლავ ზამთარსა ამას მოადგა ზურაბ ხარაგეულს და მამუკაშვილი იყო ახალციხეს ალექსანდრეს თანა, რამეთუ ესე ალექსანდრე იყო ძე გიორგი მეფისა, მყოფი მეფის ვახტანგისა თანა ქართლს; რა მოჰკლეს მამა მისი, წარავლინა ისაყ ფაშამან შავშეთის ბეგი და მოითხოვა მეფედ ყოფად იმერეთს ვახტანგ მეფისაგან. მან წარმოუვლინა ნიჭითა და იყო ახალციხეს წელსა ერთსა. ხოლო ზურაბ ვერ შემუსრა ხარაგეული მწეობითა ქართლის მეფისათა და უკუ-ეცალა, ვინაითგან ფაშამ ჩამოსლვად იყო.
ხოლო ებრძანა ხონთქარს ისაყ ფაშისათვის გამეფება ალექსანდრესი იმერეთს, შემოიკრიბნა სპანი და ჩამოიყვანა ალექსანდრე იმერეთს. მაშინ შემდურებულ იყვნენ ერისთავი და ზურაბ ხარაგეულსა ზედა, ამისგან ბეჟან დადიანიცა, და მეგობრობდნენ დადიანი და ზურაბ, და არა ინებეს ამათ ალექსანდრე მეფედ. არამედ მიეგება ყოვლითა მიმდგომითა თვისითა ერისთავი ალექსანდრეს და მისცა კაცხი და საგანძურნი მამისა თვისისა. ხოლო ალექსანდრემ საგანძური იგი შესძღვნა ფაშასა ქრთამად და, ვითარ არღარა მოერთნენ დადიანი და ზურაბ, განზრახვითა ერისთვისათა მოადგნენ ცუცხვათს ციხესა ზურაბისასა და ებრძოდენ თვე ერთი. შემდგომად შეუთხარეს და მისცეს ცეცხლი და შეგლიჯა მცირედი ზღუდე. არამედ შეშინდნენ მეციხოვნენი და ივლტოდნენ ყოვლითა თვისითა. დილასა იხილეს ციხე უკაცური, შევიდნენ ოსმალნი და დაიპყრეს ციხე და დაადგინნეს მას შინა იენიჩარნი და წარვიდნენ ლეჩხუმს ბეჟანსა და ზურაბსა ზედა. შევიდნენ, მოსწვეს, მოსტყვევნნეს. მართალია ებრძოდა ბეჟან, მაგრამ ვერა რაი ეგდენი ავნო. მერმე უკმოიქცნენ, გამოვლეს კვლავ რაჭა და მოვიდნენ ქუთათისს და ერისთავი დადგა რაჭას. მაშინ ეზრახა ბეჟან დადიანი ფაშას და მისცა ქრთამი იბ ქესა. მან მიიღო ქრთამი, მოჰკვეთა ოტია ჩხეიძეს თავი, რამეთუ იყო თავმდები ერისთავისა და მტერი დადიანისა. განუტევა ფაშამ ერისთავი, მოიყვანა ბეჟან, ჰყო ალექსანდრე მეფედ იმერთა ქრისტესა ჩღკა, ქართულსა უთ, მოუდგინა ბეჟან მოურნედ, თვით წარვიდა ახალციხეს.
კა. მეფე ალექსანდრე ე, ლა წელ იმეფა
ხოლო ალექსანდრემ დაიპყრა იმერეთი, გარდა რაჭის საერისთავისა. მერმე ემძახლა ბეჟან დადიანი ალექსანდრეს და მისცა ასული თვისი ცოლად მარიამ და აქორწინა. არამედ, თუმცა იყო ალექსანდრე მეფედ, გარნა ბეჟან დადიანი იყო მოქმედი ყოვლისავე.
ამისნი მხილველნი თამარ, ცოლყოფილი გიორგი მეფისა, და ჭყონდიდელი გაბრიელ, ძმა ბეჟანისა, რამეთუ არა რაი ძალუძს ალექსანდრეს, აღიშურვებდენ დიდებასა ბეჟანისასა და წარვიდნენ წინაშე აზრუმის ფაშისა, და შეასმენდნენ ისაყ ფაშასა, რამეთუ მიიღო ქრთამი და მისცა ალექსანდრე ბეჟანს, ვითარცა ტყვე. ამისთვის მოუწოდა აზრუმის ფაშამ ისაყ ფაშასა და მრავალი ბოროტი შეაჩვენა თამარ ისაყ ფაშასა, უპატიურობა და პყრობილება. ამისი მსმენელი დადიანი ვერა რაცხდა ამას კეთილად თვისად, განუზრახა ალექსანდრეს და მიუწერეს აზრუმის ფაშას განმართლება ისაყ ფაშისა და ქრთამი დიდი, რათა მოსცეს თამარ და ჭყონდიდელი, ანუ დააზაონ. უსმინა აზრუმის ფაშამან, მიუღო ისაყ ფაშას ქრთამი და მეფეს. წარმოავლინა ისაყ ფაშა და წარმოატანა თამარ და ჭყონდიდელი. რათა დააზაოს მათ ხოლო მან, მოსრულმან ახალციხეს, მოსცა კრულნი იგინი ბეჟან დადიანსა. ამან ტყვე-ჰყო თამარ დეხვირს ციხეში და ჭყონდიდელს მიუღო ჭყონდიდი და განუტევა. ვინაითგან იყო მღვდელმთავარი, არა რაი ავნო. არამედ იყო უღვთო, მეძავმემრუშე, სოდომია და ტყვისმყიდველი და სავსე ბოროტითა, ხოლო ესე-ვითარებისათვის წარვიდა აბაშიძე გიორგი ქართლს ვახტანგ მეფისა თანა და მოკვდა ტფილისს წელსა ქრისტესა ჩღკბ, ქართულსა უი, ოკდომბერში, წარმოგზავნეს და დაფლეს კაცხს.
კვლავ წელსა ქრისტესა ჩღკგ, ქარი უია, წარვიდნენ აბაშიძენი და რაჭველნი სპითა წინაშე ვახტანგ მეფისა ნიჯადად. მეორესა წელსა მოადგა მეფე ალექსანდრე და ბეჟან დადიანი ჯვარის ციხეს ოკრიბას, რომელი ეპყრა ერისთვის ძმას გედევან გენათელს; შეუთხარეს რა, იწყო რღვევად ზღუდემან, შეშინდნენ მეციხოვნენი და მოსცეს მეფეს ციხე. გარნა თუ ერთგულებდა ბეჟან დადიანი ალექსანდრეს ზეპირ, არამედ მრავალგზის ინება სიკვდილი ალექსანდრესი მუხთლად და ღალატად. გარნა ვერ შეუძლო თვისის ასულის გამო და ოდესმე ყმათა ალექსანდრესაგან, ვინაითგან ერთგულებდნენ. შემდგომად ამისა მოუხდა ალექსანდრე მეფესა, სკანდას მყოფს, ერისთავი შოშიტა. ხოლო ალექსანდრე შევიდა ციხესა შინა სკანდას და ერისთავმან მოსრნა, მოსტყვევნა, რაოდენნიცა ჰპოვნა და წარვიდა რაჭასვე წელსა ქრისტესა ჩღკე, ქართულსა უიგ.
გამოვიდნენ ოსმალნი ფოთს, აღაშენეს ციხე და დასვეს ფაშა და კვლავ ქმნეს ოდიშს ორნი ციხენი სხვანი. შემუსრეს რუხის ციხე სრულიად და ნარღვევითა მისითა აღაშენეს უმჯობესად ანაკრია, და ფაშასა ფოთისასა მიათვალეს სრულიად ზღვის პირნი.
ამასვე წელსა შემოიკრიბა ბეჟან დადიანის გამო ალექსანდრემ სპანი იმერთა და შეუხდა რაჭას, მოსწვეს საწულიკიძო, ვინაითგან იყო ერისთვის კერძოდ, ვერ წინააღუდგა ერისთავი. შევიდნენ ესენი სევამდე, შემუსრნეს კოშკნი მისნი, მოსწვნეს რაჭა და მოსტყვევნნეს. მერმე უკმოიქცნენ და მოვიდნენ იმერეთს შოვებულნი.
კვლავ განზრახვითა ზურაბისათა მოადგნენ მეფე და დადიანი შორაპანს, რამეთუ ეპყრა ლევანს, ძესა გიორგი აბაშიძისასა, და იყო იგი რაჭას, რამეთუ რაჭველთაგან იყო მარადის ხდომა და კირთება იმერეთისა, არამედ მცირედისა შემდგომად მოსცეს ციხე. გარნა ქონება იქნებური წარიღო დადიანმან და ციხე მისცა ზურაბს წელსა ქრისტესა ჩღკვ, ქართულსა უიდ.
მოკვდა გურიელი გიორგი, დაჯდა ძე მისი მამია, ნაშობი შარვაშიძის ქალისაგან, და მომკვდარ იყო ცოლიცა ერისთვისა, მარიამ, მეფის ქალი. იზრახნენ დადიანი და ერისთავი ყოფად ზავისა. მაშინ იმძახლენ და მისცა ბეჟან ასული თვისი, გურიელის ცოლყოფილი, ერისთავს ცოლად, დაიზავნენ და ყვეს მშვიდობა.
ესე შეუძნდა ზურაბს და შეასმენდა ისაყ ფაშას. ამისთვის წარავლინა ძე თვისი უსუფ ფაშა და ჩავიდა იმერეთს. ამას მოეგება ალექსანდრე მეფე და დადგნენ გეგუთს. მოუწოდეს ბეჟან დადიანსა. ხოლო იგი მოვიდა ურიდლად ძითა თვისითა, რამეთუ აღეთქვა ფაშას უვნებელობა. შევიდა ბეჟან კარავს ფაშისასა და თაყვანის-სცა; მაშინ დასცა ბეჭსა ხანჯალი მაჰმად-ბეგ მესაჭურჭლემან ფაშისამან. და განგვრიმა ბეჟან დადიანი და მოკვდა ქრისტესა ჩღკჱ, ქართულსა უივ. ხოლო ძე მისი ოტია ივლტოდა. დევნა უყვეს ოსმალთა და მოსრნეს მრავალნი ოდიშარნი და თავი ბეჟანისა წარგზავნეს ისაყ ფაშისა თანა და მან წინაშე ხონთქრისა. მერმე მოუწოდა ერისთავსა უსუფ ფაშამ, მოვიდა იგიცა სპითა და შეჰყვნენ კარავსა ფაშისასა სპანი თვისნი ერისთავს, პატივ-სცა ფაშამან, დააზავა მეფე და ერისთავი და წარვიდა ქართლს ფაშა. ხოლო ოტია ძე ბეჟანისა დაჯდა დადიანად.
შემდგომად მცირედისა შეიშურნენ ოტია დადიანი და ძმა მისი კაცო; შეიპყრა ოტიამ, წარმოუვლინა ერისთავსა და პატიმარ-ჰყვეს კვარას ციხესა შინა კაცო. შემდგომად მოადგა მეფე ციხესა შორაპანს და ვითარ მისწურა წაღებად, მოიყვანა ზურაბ აბაშიძემ სპანი ოსმალთა და მისცა მათ შორაპანი და დადგნენ მას შინა ოსმალნი, და ალექსანდრე წარმოვიდა თვისად. მერმე მოადგა ერისთავი სადმელს, ციხესა იაშვილისასა. მაშინ წარუვლინა მეფემან ლევან აბაშიძე, რათა მოუცალოს ერისთავი ციხესა, რამეთუ ლევან დედით ძმა იყო ერისთვისა. ხოლო ერისთავმან შეიპყრა ღალატით ლევან და წარუვლინა დადიანს პატიმარი.
მსმენელმან ალექსანდრე, შეკრებულმან სპითა, ღამე იდუმალ გარდავლო მთა. განვლო რიონის ფონი და დილასა დაესხა ერისთავს სადმელს, ივლტოდა ერისთავი. მოსრნეს და შეიპყრნეს მრავალნი, განათავისუფლეს ციხე და წარმოვიდა იმერეთსავე მეფე. ხოლო დადიანმან განუტევა ლევან აბაშიძე და გამოუხუნა მძევალნი. მაშინ მოკვდა ერისთავი შოშიტა და დაჯდა ძე მისი გრიგოლ ერისთავად და ლევან აბაშიძე მოვიდა მეფისა თანა.
კვლავ გაიპარა კვარეს ციხიდამ კაცო, ძმა დადიანისა, და მოვიდა იგიცა მეფისა თანა. შემდგომად მოკუდა ცოლი მეფისა, ასული დადიანის ბეჟანისა, და გლოვისა შემდგომად შეირთო მეფემან ასული ლევან აბაშიძისა ცოლად და იქორწინა, ქრისტესა ჩღლბ, ქართულსა უკ, და მისცა გურიელს მამიას ასული თვისი მეფემან დადიანის ქალის ნაშობი. იხილეს ესე დადიანმან, ერისთავმან და ზურაბ აბაშიძემან. გარდაბირეს მეფეს მამუკა ძმა მისი, მოიყვანა დადიანმან და შერთო და თვისი ცოლად. შემოიკრიბნა ოდიშარნი, აფხაზნი და მოვიდნენ იმერეთს. მიერთოთ ერისთავიცა და შეკრებულნი დადგნენ გეგუთს. იქ მიერთვნენ მარგველნიცა და აოხრებდნენ ქვეყანათა. ხოლო ალექსანდრე ვერ წინააღმდგომი შევიდა ქუთათისს ლევან აბაშიძით და ბარის ერისთვით (რამეთუ ესე ბარის ერისთავი იყო გენათელი და ძმა შოშიტა ერისთვისა. ამან წარგვარა ცოლი ძმისწულსა თვისსა. პაპუნას, ასული ვახტანგ მეფისა, შეირთო თვით და მოვიდა მეფისა თანა. ამან შეიწყნარა შურითა ერისთვისათა და მისცა საერისთო მამული იმერეთს-შინანი და უწოდეს ბარის ერისთავად.
ხოლო დადიანი შეკრებული მოადგა ქუთათისს. არამედ მეფე არა განვიდა ბრძოლად და მათ ვერ იკადრეს მოსლვა შიშითა ოსმალისათა, შემჭირდნენ და წარვიდნენ თვის-თვისად, და ალექსანდრემ მოიმტკიცნა იმერნი წულუკიძითურთ. ამავ ჟამთა მოვიდა სხვა ფაშა ფოთს სპითა, რათა დაიპყრას ურჩნი ზღვის-კიდისანი ვიდრე აზავადმდე. ამან მოუწოდა ალექსანდრეს სპითა. ხოლო მეფე აღეკაზმა წარსლვად განმზრახი, რამეთუ შემდგომად მსახურებისა ოსმალთა დაიმორჩილოს მათით ურჩნი თვისნი იმერნი და, რა მივიდა ოდიშს, ეტყოდა დადიანი არა წარსლვასა: „ვინაითგან არა კეთილ არს დაპყრობა მათგან ზღვის კიდისა ჩვენთვის“.
ესე არა უსმინა მეფემან; რამეთუ იყვნენ ადგილნი ყოველნი დადიანისა, ვინაითგან არა ერჩდა დადიანი, და მივიდა ფაშისა თანა, მან პატივსცა და წარვიდნენ ოდიშს. გარნა ოდიშარნი სრულიად დახიზნულ იყვნენ აფხაზეთამდე, ვინაითგან დადიანი არა იყო ფაშისა თანა. არამედ არბევდნენ ოსმალნი და იმერნი და სტყვევნიდნენ, სადა ვის ჰპოვებდნენ. შევიდნენ ოსმალნი ილორს. არამედ ხატნი და ჯვარნი და სახმარნი ეკლესიისანი დაეხიზნათ. შეუდვეს ცეცხლი, მოწვეს ეკლესია და აღძარცვეს კრამიტი ბრპენისა და მოსპნეს დახატულებანი, და შემდგომად განვლეს და მივიდნენ აფხაზეთს.
მაშინ არა მოენდო შარვაშიძე აფხაზით და ოსმალთა მოარბივნეს და ტყვე-ყვნეს, სადა რაი ჰპოვეს. არამედ შემდგომად მოენდო შარვაშიძეცა, ჰყვეს იგი მაჰმადიანად და ყოველნი მისთანა მყოფნი სრულიად. ხოლო რა გახდნენ მდინარესა კოდორისასა, ეტყოდა ფაშა მეფესა, რათა წარყვეს ჯიქეთს, და მერმე აზავს. ესე შეუძნდა ალექსანდრეს და იმერთა და ღამესა მას დაუტევეს ყოველნი სამძიმარნი თვისნი, წარმოვიდეს, ვლეს ორი დღე და ღამე და მოვიდნენ ეგრისის მდინარესა ზედა. მაშინ ეწივნენ ოსმალნი აფხაზითურთ და იმერთა განამაგრეს კიდე მდინარისა.
მერმე შემოვიდა მეფე წარჩინებულითა თვისითა და გამოხდნენ მდინარესა და, რაოდენნი დაშთნენ, წარიყვანეს ოსმალთა ტყვედ. გამოვლეს ამათ ოდიში და მოვიდნენ ციხესა შინა კაცოსა და მოგზაურნიცა მოისრვოდნენ ოდიშართაგან. მცნობი ამისი დადიანი მოადგა სპითა ციხესა სამ დღე, მერმე ყვეს ზავი; მისცა მეფემან მძევალნი დადიანსა და წარმოვიდნენ და მოვიდნენ იმერეთს ქრისტესა ჩღლგ, ქართულსა უკა. ხოლო აფხაზთა აიალაფეს ბარგი იმერთა. არამედ შემდგომად ოსმალთა და მათ შორისცა იქმნა შფოთი, განევლტნენ აფხაზნი და უწყეს ღამით პარვა, კლვა კაცთა და კირთება ოსმალთა.
იხილა ფაშამ და უკმოიქცა ოდიშსვე, მაშინ დაესხნენ აფხაზნი, მოსრეს ბანაკი ოსმალთა და აოტნეს, რამეთუ ფაშა ივლტოდა ზღვით და სხვანი მოსრნეს უმეტესნი და მოიშთვნენ ზღვასა და მდინარესა შინა, აღიღეს ალაფი მათი დიდ-ფრიად და დაუტევეს მაჰმადიანობა და დაიპყრეს აფხაზთა თვისივე სჯული, მაგრამ ძლევასა ამას იტყოდიან სასწაულსა წმიდის გიორგისა ილორისასა, რამეთუ ღამესა ამას ეტყოდა აფხაზთა განსლვად და განაძლიერებდა მათ ბრძოლად.
ხოლო ამისა შემდგომად უკუბირეს კვლავ მამუკა მეფესა. დადიანმან, ერისთავმან და ზურაბ, შეკრიბნენ სპანი დიდნი და მოვიდნენ ალექსანდრესა ზედა რათა ან მოკლან, ან განაძონ. მაშინ ალექსანდრემ, ჩიხორს მდგომმან, შემოიკრიბა გურიელი მამია, აბაშიძე ლევან, ძმა დადიანისა კაცო, ბარის ერისთავი, მერაბ წულუკიძე და იმერნი სხვანი ნეშტნი, დილასა მოვიდნენ იგინი და ეკვეთნენ ურთიერთს, იქმნა ბრძოლა და მოსრნენ ორგნითვე უმრავლესნი ქრისტესა ჩღლდ, ქართულსა უკბ. მერმე სძლეს ალექსანდრესთა და მოსრვიდნენ მათ, მიეწივნენ დადიანს, ჰკრეს თოფი და ჩამოვარდა. კვლავ დაჰკოდეს დავით აბაშიძე; აქათ მოკლეს კაცო, ძმა დადიანისა; მიჰყვნენ ლტოლვილთა, რამეთუ იყო თოვლი დიდი, მოსრნეს. შეიპყრნეს რაჭველნი და ლეჩხუმელნი და ოდიშარნი უმრავლესნი და დაყიდეს სრულიად ოსმალთა ზედა. ხოლო დადიანი წარმოიყვანა მეფემან, დაადგინა მკურნალნი და განჰკურნა და სთხოვდა ლეჩხუმსა. არამედ არა ინება მოცემად. ეზრახა ზურაბის გამო ისაყ ფაშას და მისცა ქრთამი დიდი, რათა მწე ეყოს. მან წარმოავლინა მაჰმადბეგ და გივი ამილახორი სპითა ოსმალ-ქართველისათი და მოვიდნენ ესენი საჩხერეს.
იხილა რა ალექსანდრემ, გამოართვა საჭილაო-სამიქელაო დადიანს, ზავჰყო ამით ლევან აბაშიძის გამო და განუტევა. მოვიდა საჩხერეს მისცა და თვისი, ნაშობი თამარისაგან ცოლად მაჰმადბეგს, დაიზავა და წარვიდნენ ქართველ-ოსმალნი ქართლსვე.
ხოლო ამისნი მხილველნი დაეზავნენ მეფესა დადიანი, ერისთავი და ზურაბ და დაიპყრა იმერეთი. მისცა საჭილაო-სამიქელაო ძმასა თვისსა მამუკას. არამედ ალექსანდრემ განაახლა საქმე ბეჟან დადიანისა, რამეთუ ოდეს დასჭირდის თეთრი ოსმალთა ქრთამად ანუ სხვისა სამჭირნოსათვის, შეაგდის იმერთა თეთრი იგი მთავართა და აზნაურთა. ხოლო მათ დაჰყიდიან ტყვენი და მისციან და თვით, რეცა თუ არა ჰყიდდა ტყვეთა. შემდგომად მოადგა მამუკა ციხესა ბეჟან ჩიჯავაძისასა და მოპარვით აღიღო ციხე სებეკისა. მერმე აღიღო ციხე ბეჟანისა და დაიპყრა საჩიჯავაძო მამუკამ.
ხოლო მოსლვასა ტფილისს თამაზ-ხანისასა ქრისტესა ჩღლე, ქართულსა უკგ, მოუვლინა მეფესა, რათა დამორჩილდეს. არამედ არარა მიუგო, გარნა შეშინებულნი ოსმალნი, იმერეთს ციხესა შინა მყოფნიცა, განამაგრნა არა დატევებად ციხეთა.
შემდგომად ამისა უკუდგა წერეთელი პაპუნა ზურაბ აბაშიძისა გამო, რამეთუ ზურაბ მოიპარა მამუკაშვილის ციხე ხარაგეულისა, მოკლა მამუკაშვილი და დაიპყრა თვით. ამისთვის მოუხდა მეფე პაპუნას, მოაოხრა საწერეთლო. არამედ ციხე მოდამნახისა ვერ წარუღო. უკუნიქცა, ეზრახა ხარაგეულის მეციხოვნესა, რომელმან მისცა ზურაბს, მანვე მოსცა მეფესა იგივე ციხე, შეიპყრა, მოჰკვეთა მას ხელფერხნი და აღმოხადნა თვალნი და ციხე მისცა მეპატრონისა ძესავე. შემდგომად დაიზავა მეფემან ზურაბ და პაპუნა. არამედ ზურაბ არა მოვიდა მეფისა თანა, გარნა ძე მისი დავით, რამეთუ სიძე იყო ალექსანდრესი. ამას დავითს განატევებინა ცოლი, და შოშიტა ერისთავისა, და შერთო და თვისი; ამ ჟამებთა შეუჩინა მეფემან კვარას ციხეს იაშვილი. ხოლო მათ კრიხულის მეთევზურისაგან აღიღეს ციხე და დაიპყრეს.
სცნა ერისთავმან ნოღას მყოფმან, წარმოვიდა მსწრაფლ და მოადგა კვარას. ღამესა მას მიადგეს კიბე, სადაცა უწყოდენ, შევიდნენ ციხესა შინა, შეიპყრნეს სრულიად მას შინა მყოფნი და დაჰყიდნეს; და დაიპყრა ერისთავმან ციხე; ამისი მცნობი წარმომართებული შველად კვარას ციხისად უკუნიქცა. შემდგომად მოიყვანა ალექსანდრემ ძე ზურაბისა დავით და პაპუნა წერეთელი ვარციხეს, მოკლნა ორნივ მუხთლად-ღალატად და წარმოვიდა მსწრადლად, რათა დაიპყრას მოდამნახის ციხე. არამედ ცოლმან და ძემან პაპუნასმან განამაგრეს ციხე და ვერ შეუძლო წარღება. ესე იხილეს წარჩინებულთა, რამეთუ ნებავს ყოველთა ამოწყვედა და დამდაბლება, და უმეტესად ზურაბ ეზრახა ერისთავს გრიგოლს, რამეთუ ამას ჰყვა ცოლად ასული ვახუშტი აბაშიძისა, ძმისა ზურაბისა. ხოლო ერისთავმან აუწყა დადიანსა და შეიკრიბნენ ალექსანდრე მეფესა ზედა. ამისთვის ალექსანდრემ მოითხოვა ლეკნი შანშესგან ქსნის ერისთვისა. მან წარმოუვლინა კაცითა თვისითა ფ ლეკნი. ამათ წარუძღვა ალექსანდრე და იგინი ვერ წინააღუდგნენ, შემუსრეს ციხენი და მრავალნი კოშკნი, მოსწვეს და მოსტყევნეს და ჩავიდნენ ოდიშს და უძვირესნი ბოროტნი ყვნეს, არამედ განზრახვითა ლევან აბაშიძისათა: „რამეთუ არა კეთილ არს ლეკთაგან შემუსრვა ქვეყანისა ჩვენისა, რაჟამს სცნან ადგილნი, თვითვე მრავალსა ბოროტსა შეგვაჩვენებენ, ვითარცა უყვეს სხვათა“. უსმინა მეფემან და უკმოიქცა და განუტევნა ლეკნი შოებულნი. არამედ ტყვენი არა წარატანნა იმერეთისანი.
შემდგომად ამისა წარავლინა ალექსანდრემ ძმა თვისი გიორგი და აბაშიძე ლევან ქართლს, ვახუშტი აბაშიძესა ზედა; უცნობლად დაესხნენ ტეძერს მყოფს და იგი განმაგრდა სახლსა შინა, და იწყო ცემა თოფთა; მაშინ ამათ შეუდვეს ცეცხლი სახლსა მას; იხილა ვახუშტიმ და მოენდო ბიძის ძესა თვისსა ლევანს. მან მოგვარა მეფესა და პატიმარ ყვეს ციხესა შინა ნავარძეთს. სთხოვდა მეფე ფ ქესას თეთრსა და ციხესა ვახანს, და ესენი არა ინება ვახუშტიმ მოცემად. მერმე მოვიდა კათალიკოზი დომენტი განტევებისათვის ვახუშტისა და არა პატივ-სცა ალექსანდრემ. კვლავ წარმოევლინა ისაყ ფაშას ცხენი აღკაზმული, ქულქი და ოცი ქესა თეთრი, რაღა განუტეოს ვახუშტი და არა ინება მეფემან. ხოლო დადიანმან შურითავე წინათქმულითა იშოვნა სპანი აფხაზთა. მიერთო ერისთავი და ზურაბ სპითა მათითა, ამათ ვერ წინააღუდგა ალექსანდრე, გამოუშვეს მარბიელი ქრისტესა ჩღმ, ქართულსა უკჱ, მოწვეს სასახლე ალექსანდრესი ვარციხეს, მოაოხრეს და მოწვეს იმერეთი და წარვიდნენ. კვლავ აღუსრულა აღთქმული ისაყ ფაშამან ანუკა მეფის ქალსა და გაზაფხულსა წარმოავლინა ფირიაღისშვილი, სიძე თვისი სპითა. ამას, ჩამოსრულს იმერეთს, მიერთო დადიანი, ერისთავი და ზურაბ. იხილა რა მეფემან, დახიზნნა ხიზანნი თვისნი ხარაგეულს და თვით წარვიდა ქართლს ქრისტესა ჩღმა, ქართულსა უკთ. ამას წარყვნენ მამუკა ძმა თვისი, ლევან აბაშიძე და ბარის ერისთავი და ვახუშტიც წარიყვანა, რათა არა შემუსრონ ციხე ნავარძეთისა ოსმალთა და გამოიყვანონ.
მაშინ ოსმალთა მოიყვანეს ძმა ალექსანდრესი გიორგი, ნაშობი გურიელის ქალისა, და დასვეს მეფედ იმერეთს და მოუდგინეს ნებითავე მათითა დადიანი, ერისთავი და ზურაბ, და წარვიდნენ ოსმალნი. ხოლო ალექსანდრე მივიდა აწერის ხევს შანშე ერისთვისა თანა. მაშინ იყო შანშე უკუმდგარი შანადირისაგან. მოადგა ხანი შანშეს. ესე იხილა ალექსანდრემ, განუტევა ვახუშტი და თვით მივიდა ხანისა თანა. მან პირველად პატივ-სცა, მერმე შეიპყრა.
ამისნი მხილველნი მამუკა და ლევან და სხვანი იმერნი ივლტოდნენ და მოვიდნენ იმერეთს ხოლო ალექსანდრე მიიყვანა ხანმან ტფილისს. არამედ წარავლინა ვაკის ერისთავი წინაშე შანადირისა ალექსანდრემ დარუბანდს ვედრებად და თვით იყო ტფილისს, ვითარცა პატიმარი. მცნობმან შანადირ წარმოუვლინა კაცი რაყმით ისაყ ფაშასა, რათა ჰყოს ალექსანდრევე მეფედ იმერთა. წარიყვანეს ალექსანდრე ახალციხეს. უსმინა ფაშამ შანადირს და ამასვე შემოდგომასა ჩამოიყვანეს ალექსანდრე ოსმალთა და ჰყვეს იგივე მეფედ და შეამტკიცეს დადიანი, ერისთავი და აბაშიძე და ყოველნი იმერნი. მერმე წარვიდნენ ოსმალნი. ხოლო გიორგი ძმა ალექსანდრესი წარვიდა ოდიშს და ალექსანდრეს ეპყრა იმერეთი.
არამედ მცირედისა ხანისა უკუდგნენ კვლავ დადიანი, ერისთავი და ზურაბ. ამისთვის ალექსანდრემ მოიყვანა დედინაცვალი თვისი თამარ და აბრალა მას ყოველნი ყოფილნი, შეიპყრა და მოჰკვეთა თავი. კვლავ შეიპყრა ბარათაშვილი საჩინო, სანდო გიორგი ძმისა თვისისა, მოჰკვეთა მასცა თავი და დაყიდნა დედაწულნი მისნი და იავარ-ჰყო ყოველნი გიორგის მიმდგომნი.
მერმე შეიკრიბნენ დადიანი და ერისთავი და მოვიდნენ გეგუთს. ხოლო მეფე მივიდა ქუთათისს და არა განვიდა ბრძოლად მათდა. არამედ წარავლინა ახალციხეს და ევედრა ფაშასა. მან წარმოავლინა მცირე სპანი და, რა მოვიდნენ ბაღდადს, წარვიდა ქუთათისიდამ ლევან აბაშიძე და ბარის ერისთავი გიორგი, მათ თანა ციხის მცველნი ოსმალნი, რათა სცნან ვითარება მათი, რომელნი აოხრებდენ ქვეყანათა, არამედ მათ სმენოდათ მოსლვა ოსმალთა და იყრებოდენ იქითგან. გარნა მივიდნენ ესენი, ჰგონეს ტალათა მათთა მისლვა ოსმალთა, აცნობეს დადიანს. მან არღარა გამოიძია და ივლტოდნენ; მიჰყვნენ ესენი და უწყეს ცემა თოფთა და მოსრვიდნენ. მოიქცა ერისთავი, რათა იხილოს ვინაობა მათი. ეცა თოფი და მოკვდა ერისთავი გრიგოლ რაჭისა ქრისტესა ჩღმგ, ქართულსა ულა და სპანი მისნი ივლტოდნენ უმეტესად. ხოლო ამათ აღიღეს ალაფი მათი და მოიქცნენ წინაშე ალექსანდრე მეფისა. მაშინ რაჭას დასვეს ერისთავად ძმა გრიგოლისა ვახტანგ. ამას ეზრახა მეფე, ზავ-ყო მის თანა, შემოიმტკიცა დადიანიცა და ყვეს მშვიდობა და დაიპყრა იმერეთი.
ამისა შემდგომად მოიპარა მაჭავარიანის ქალმან ციხე სვერისა, წარმოვიდა ლევან, რათა მიიღოს მან. არამედ უსწრა მეფემან და მისცა მას და დაიპყრა ალექსანდრემ სვერი ქრისტესა ჩღმდ, ქართულსა ულბ, და გამოიღო საგანძური ზურაბ აბაშიძისა. ხოლო ლევან მოადგა შროშას ციხეს ძესა ზურაბისასა ზაალს, რათა არა იგიცა დაიპყრას მეფემან, მცირეს ხანს მისცეს ლევანს და დაიპყრა ლევან იგი, განუტევა ზაალ და წარვიდა ქართლს ზურაბ მამისა თვისისა თანა და იყოფოდნენ ნუნისს.




Комментариев нет:

Отправить комментарий