понедельник, 3 октября 2016 г.

იბერიის სამეფო ძვ. წ. III-II ს-ში. იბერიელთა ხელოვნების ნიმუშები.

საურმაგ I (დაახლ. 233–190)
ლეონტი მროველის „ცხოვრება მეფეთა“ მოგვითხრობს: ფარნავაზის შემდეგ „მეფედ იქმნა ძე მისი, საურმაგ. მას ჟამსა შინა ზრახვა-ყვეს ერისთავთა ქართლისათა და თქვეს: „არა კეთილ არის ჩვენდა, რათამცა ვმსახურებდეთ ნათესავსა ჩვენსა, არამედ ვიყოთ ერთად, მოვკლათ ჩვენ საურმაგ, და ვიყვეთ ჩვენ თავისუფლად, როგორც ვიყავით პირველად, და მივცემდეთ ხარკსა ვინცავინ გამოჩნდეს მძლე. რამეთუ ასე ყოფით უფრო დავისვენებთ“.
დაამტკიცეს განზრახვა და მოკვლა საურმაგისი. ხოლო შეიტყო საურმაგმა და წავიდა ფარულად, წაიყვანა თანა დედა მისი, მივიდა დურძუკეთს დედის ძმათა მისთა თანა.
მაშინ ფარნავაზის დაწინაურებული აზნაურნი წავიდნენ, მივიდნენ დურძუკეთსავე და უთხრეს საურმაგს: „დიდი კეთილი დგას ჩვენ ზედა მამისა შენისა. ამისთვის ვართ ჩვენ ერთგულებასა შენსა“.
მაშინ საურმაგ ეზრახა ოვსთა მეფესა, მამისა დისწულსა მისსა, და ითხოვა შეწევნა. ხოლო იგი სიხარულით წავიდა შველად მისა. და საურმაგმა შეკრიბა დურძუკეთიცა და წარმოემართა ქართველთა ზედა, და ვერავინ წინა-აღუდგა მას. და დაიპყრო ყოველი ქართლი და მოსრა განდგომილნი მისი, და ზოგიერთს შეუნდო, ხოლო დაამდაბლა ქართლოსიანნი და წარჩინებულ ყვნა აზნაურნი, ხოლო გაამრავლა დურძუკნი, ნათესავნი კავკასიელნი.
ხოლო ტყვევნისგან მეზობლებისგან ყოველივე მშვიდობით დარჩენილ იყვნენ სიმაგრისაგან ქვეყანისა, და ვეღარ იტევდა მათ დურძუკეთი. მაშინ ამან საურმაგ წამოიყვანა ისინი, და ზოგიერთი მათგანნი წარჩინებულ ყვნა, და სხვანი დასხა მთიულეთს დიდოეთიდან ვიდრე ეგრისამდე. და ესენი იპყრნა მისანდობელად თვისად, დედულნი.
დაჯდა საურმაგ მცხეთას მეფედ და უმატა ყოველთა სიმაგრეთა მცხეთისა და ქართლისათა, და მან შექმნა კერპი: აინინა და აღმართა გზასა ზედა მცხეთისასა. საურმაგმა მტკვრის მარცხენა ნაპირზე, მცხეთის პირისპირ საფუძველი ჩაუყარა ახალი ციხე-ქალაქის არმაზის მშენებლობას.
მსახურებდა იგი მეფესა ასურასტანისა (სელევკიდთა). მოიყვანა ცოლად სპარსი, ასული ატროპატენას1 მეფისა არტაბაზანესა (270–220), და ესხა მასთან ორი ასული, და არ ესვა ძე. მაშინ მოიყვანა ატროპატენადან ცოლისა მისისა დედის დისწული, და დაიჭირა იგი შვილად, რომელსაც ერქვა სახელი მირვან. და მისცა ასული თვისი ცოლად, ქალაქი გაჩიანი და საერისთავო სამშვილდისა. მეორე ასული მისცა ძის ძესა ქუჯისასა ქართამსა, მამისა დისწულის შვილსა მისსა.
მეფობდა საურმაგ ბედნიერად მრავალთა წელთა. მოკვდა საურმაგ და მეფე იქნა მის წილ შვილობილი მისი მირვან.
„მოქცევა ქართლისა“ გვამცნობს: „შემდგომად მისა დადგა მეფედ საურმაგ. ამან აღმართა კერპი აინინა გზასა ზედა. და იწყო არმაზის შენებად“.
მირვან I (დაახლ. 190–172)
ლეონტი მროველი მოგვითხრობს: „ეს მირვან იყო ტანით სრული, შვენიერი, ახოვანი, ძლიერი, მხნე და ქველიდაივიწყეს დურძუკთა სიყვარული ფარნავაზისი და საურმაგისი, და გადმოვიდნენ დურძუკეთს მყოფნი და შეიერთეს ჭართალეთსა2 მსხდომნი კავკასიანნი (ე.ი. კავკასიონის ქედზე მცხოვრებნი), მოარბიეს კახეთი და ბაზალეთი3.
მაშინ მირვან მეფემან მოუწოდა ყოველთა ერისთავთა ქართლისათა, შეკრიბა ყოველი სპანიმხედარნი და ქვეითნი. და ყოველი კავკასიანნი იყვნენ სარწმუნოდ მორჩილებასა მირვანისსა, რომელნიც გარდამოვლინებულ იყვნენ საურმაგ მეფისა, გარდა ჭართალთასა. შემოიკრიბა ესე ყოველნი და წარემართა დურძუკეთს. შეიკრიბნენ დურძუკნი და დაუდგნენ სიმაგრეთა ზედა გარდასავალთა გზასა მას. მაშინ მირვან გადახტა ცხენისაგან, მივიდა ქვეითთა თანა თვისთა და წაუძღვა წინა, ქვეითთა ზურგით შემოადგინნა მხედარნი და მივიდა კართა მათ შინა, ჯიქის სიფიცხლითა, ვეფხვის სიმხნითა და ლომის ძახილითა.
იქმნა მათ შორის ბრძოლა ძლიერი, ხოლო მირვანს ვერ ჰკვეთდა მახვილი დურძუკთა, როგორც კლდესა სიპსა, და დადგა უძრავად, როგორც კოშკი მტკიცე. და გაგრძელდა მათ შორის ბრძოლა და მოსწყდა ორგნითვე ურიცხვი. ხოლო იძლივნენ დურძუკნი და ილტვოდნენ, მიუდგნენ უკან ქართველნი, მოსრეს და ტყვედ ქმნეს.
შევიდა მირვან დურძუკეთს, და მოაოხრა დურძუკეთი და ჭართალი. და შეაბა კარნი ქვითკირითა, და უწოდა სახელად დარიალი.
დაჯდა მირვან მცხეთას, და მეფობდა ნებიერად და უშიშად, იყო კაცი უხვად მიმნიჭებელი კეთილისა. შეიყვარეს იგი ყოველთა მკვიდრთა ქართლისათა და მსახურებდა იგი მეფეთა ასურასტანელთა.
მოკვდა მირვან და მეფე იქმნა მის წილ ძე მისი, ფარნაჯომ“.
„მოქცევა ქართლისა“ გვამცნობს: „მირვანმა აღმართა კერპი დანინა და დაასრულა არმაზის შენება“. დიონ კასიუსის (ახ. . 155–235 წწ.) სიტყვებით, დედა-ციხე (არმაზციხე) აგებული იყო იმ  მიზნით, რომ დაეცვა უვიწროესი ადგილი, სადაც ერთ მხარეს მტკვარი მოედინება, ხოლო მეორე მხარეს კავკასიონია აღმართული.
„დიდი არმენიის“ სამეფოს ჩამოყალიბება
201–200 წლებში ანტიოქე III-ის სარდლებმა არტაშესმა და ზარიადრმა დაიპყრეს შესაბამისად არმენიისა და სოფენას სამეფოები და სელევკიდთა სატრაპიებად აქციეს. შესაბამისად ანტიოქემ ამ მხარეთა სატრაპობა მათვე უბოძა.
190 . მაგნეზიას ბრძოლაში ანტიოქოზ III-ის დამარცხების შემდეგ არტაშესმა და ზარიადრმა თავი დამოუკიდებელ მეფეებად გამოაცხადესრომმა დაუფასა არტაშესსა და ზარიადრს ანტიოქეს წინააღმდეგ ამბოხება და 188 წელს ცნოდიდი არმენიისა და სოფენას სამეფოების დამოუკიდებლობა.
ამრიგად ჩამოყალიბდადიდი არმენიისსამეფო, რომელიც მეზობელი (მათ შორის ქართლის სამეფოს) ხარჯზე ძალიან გაიზარდა. არტაშეს I-მა (189–159) ააგო ახალი დედაქალაქი არტაშატი (ძირითადად დასრულდა დაახლ. 185 წელს. მდებარეობს ერევანის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 28–30 კმ-ზე), სადაც 166 წელს . არმავირიდან გადაიტანა ტახტი. 165 წელს წელს სელევკიდთა მეფე ანტიოქე IV ეპიფანე (170164) შეიჭრა არმენიაში, ტიგროსთან დაამარცხა არტაშეს I, აიღო არტაშატი და არტაშესი დაატყვევა. არტაშესმა აღიარა მისი უზენაესობა, იკისრა ხარკი, რის შემდეგაც გაათავისუფლეს. ანტიოქემ არმენიაში დატოვა გარნიზონი ნუმენიას სარდლობით და მიდიაში გაემგზავრა. მეფემ მოინახულა ეკბატანა, რომელსაც უწოდა თავისი მეორე სახელი ეპიფანე. შემდეგ კი გადავიდა ფარსში და შეუტია პერსეპოლისს, რომელიც პართიელებს დაეპყროთ. სირიელები დამარცხდნენ. ანტიოქე დაიჭრა და უკან გაბრუნდა თუმცა გზაში დაუდგენელი მიზეზით დაიღუპა, ფარსი კი პართიელებს დარჩათ. სელევკიდების სახელმწიფოში ქაოსი დაიწყო, რის გამოც სელევკიდებმა არმენიაზე გავლენა კვლავ დაკარგეს. 155 წელს პართიელებმა სირიას მიდიაც წაართვეს და ამ პერიოდიდან კავკასიის ქვეყნებს პართიიდან თავის დასაღწევად უწევდათ ბრძოლა.
არმენიელთა სახელმწიფოების წარმოშობაზე სტრაბონი წერს: „მოგვითხრობენ, რომ წარსულში არმენიის პატარა ქვეყანა გაფართოვდა არტაქსიასა და ზარიადრიას ომების შედეგად. ისინი იყვნენ ანტიოქ დიდის მხედართმთავრები, მისი დამარცხების შემდეგ კი მეფეები გახდნენ: ერთი სოფენეს, აკისენეს, ოდომანტისსა და ზოგ სხვა მხარეში, ხოლო მეორეარტაქსატას მიდამოებში. ამათ გაზარდეს ქვეყანა იმის ხარჯზე, რომ მეზობელ ხალხებს ჩამოაჭრეს ნაწილები; მიდიელთაგან (იგულისხმება მიდია-ატროპატენა, ანუ ატროპატენას სამეფო) – კასპიანე (უწოდა პაიტაკარანი), ფავნიტი და ბასოროპედა; იბერებისაგან მიიტაცეს პარიადრეს მთისწინეთი (მოიცავდა ზემო სპერს, ტაოს პარხლით ანუ წარმოადგენდა კლარჯეთის საერისთავოს სამხრეთ ნაწილს), ხორძენე (იგივე კოტარძენე, მოიცავდა არტაანს, კოლასა და ხორტევანს ანუ წუნდის საერისთავოს სამხრეთ ნაწილს. ოღონდ არტაანი იბერიას უნდა დარჩენოდა) და გოგარენე (დაახლოებით ჭოჭკანის, ბოლნისის, დმანისის, და ლოქის ხეობებს, ტაშირს, აბოცს და თრიალეთის სამხრეთ ნაწილს და კანგარქს მოიცავდა, ანუ სამშვილდის საერისთავოს უდიდეს ნაწილს), რომელიც კირის (მტკვარი) მეორე მხარესაა, ხალიბებს და მოსინიკებს ჩამოაჭრეს შესაბამისად კარენიტი (დღევ. ერზერუმის მხარე) და ქსერქსენე (იგივე დერქსენე/დერჭანი, დღევ. ქ. თერჯანის მხარე), მცირე არმენიის მოსაზღვრე ნაწილები. კატაონთაგანაკილისენე (იგივე ეკლეცი) და ანტიტავროსთან მდებარე ადგილები, სირიელთაგანტამორიტისი (ტმორიკი, ანუ ტამორიდა); ისე რომ ყველანი ეხლა ერთ ენაზე ლაპარაკობენ“.
როდის მოხდა ეს ამბები?
ისტორიკოსი ერემიანი თვლის, რომ: 1. დერქსენე და მიდიასა და იბერიისთვის წართმეული მიწები დიდ არმენიას უნდა შეერთებოდა, ხოლო აკილისენა და ანტიტავრის მხარე სოფენას სამეფოს. 2. „დიდი არმენიის“ მიერ ამ მიწათა დიდი ნაწილის მიტაცება 179 წელს მოხდა, როდესაც მცირე აზიის ლიდერებმა ხელშეკრულება დადეს, ხოლო სირიის მხარე ტამორიტისი 168 . დაიპყრო, როდესაც სელევკიდთა მეფე ეგვიპტეში იყო სალაშქროდ წასული.
ქართლის მიწებს მითვისება ქართული წყაროს ანალიზით აშკარად ფარნაჯომის დროს უნდა მომხდარიყო. ჩვენს მიერ სხვადასხვა წყაროს შეპირისპირებით ფარნაჯომს მეფობა მოდის ძვ.. დაახლ. 172–163 წლებზე. ასე რომ ზედა თარიღი 172 წელი გამოდის. რადგან 165 წლიდან არმენიამ სელევკიდების წინააღმდეგ ქედი მოიხარა ქვედა თარიღი 165 წელი გამოდის. ასე რომ ეს მოვლენა 172–165 წლებით უნდა დათარიღდეს.
ფარნაჯომი (დაახლ. 172–163)
ლეონტი მროველი მოგვითხრობს: „ფარნაჯომ მეფემან უმატა ციხე-ქალაქთა შენება, აღაშენა ციხე ზადენი4, შექმნა კერპი ზადენ (რკინის კაცი) და აღმართა ზადენის მთასა. იწყო შენება კახეთს ქალაქისა ნეკრესი (ყვარლის რაიონში, ყვარლის დასავლეთით, 8 კმ-ზე, ყვარელ-თელავის შარაგზის მარჯვენა მხარეს.).
ამის შემდგომად შეიყვარა სჯული სპარსთა ცეცხლისმსახურება, მოიყვანა სპარსეთიდან ცეცხლისმსახურნი და მოგვნი, და დასხა ისინი მცხეთას, ადგილსა მას, რომელსაც აწ ჰქვია მოგვთა (მოგვთაკარი, მოგვთა უბანი, მდებარეობს მცხეთაში, რკინიგზის სადგურის წინ, სამხრეთით, მცხეთის თანამედროვე ხიდის დასავლეთით), და იწყო ცხადად გმობად კერპთა. ამისთვის მოიძულეს იგი მკვიდრთა ქართლისათა, რამეთუ დიდი სასოება ჰქონდათ კერპთა მიმართ.
მაშინ შეითქვნენ ერისთავნი ქართლისანი უმრავლესნი, და წარავლინეს მოციქული წინაშე სომეხთა მეფისა (არტაშეს I) და უთხრეს: „მეფე ჩვენი გარდახდა სჯულსა მამათა ჩვენთასა, აღარ მსახურებს ღმერთთა, მპყრობელთა ქართლისათა, და შემოიღო სჯული მამული, და დაუტევა სჯული დედული. აწ აღარ ღირს იყოს იგი მეფედ ჩვენდა. მოგვეც ძე შენი არშაკ, რომელსაც უზის ცოლად ნათესავი ფარნავაზიანთა, მეფეთა ჩვენთა, გვაშველე ძალი შენი და ვაოტოთ ფარნაჯომ, შემომღებელი ახლისა სჯულისა. და იყოს მეფედ ჩვენდა ძე შენი არშაკ და დედოფლად ჩვენდაცოლი მისი, შვილი მეფეთა ჩვენთა“.
მოეწონა სომეხთა მეფესა განზრახვა ესე, გაგზავნა მოციქული მათი პასუხითა კეთილითა და უთხრა მათ: „უკეთუ ჭეშმარიტად უბიწოთა გულითა გნებავთ მეფედ თქვენდა ძე ჩემი, თქვენ, ყოველთა ერისთავთა, მომეცით მე მძევალი და მოგცემთ ძე ჩემი მეფედ თქვენდა და ყოვლითავე ნიჭითა აღგავსე“. მაშინ ერისთავთა ქართლისათა უმრავლესთა მისცეს მძევლები და განაცხადეს განდგომა ფარნაჯომისი.
მაშინ სომეხთა მეფე ყოვლითა ძალითა მისითა წარმოემართა ქართლს, ხოლო ფარნაჯომ მეფემან მოუწოდა სპარსთა, და მოიყვანა სპარსნი ძლიერნი და, რომელნიმე დარჩენოდა, შემოკრიბა ქართველნიცა. ხოლო ერისთავნი ქართლისანი განდგომილნი მიეგებნენ სომეხთა მეფესა ტაშირს. და იქ შეიკრიბა სიმრავლე სომეხთა და ქართველთა, ხოლო ფარნაჯომ მიეგება იქვე, ტაშირს.
იქმნა მათ შორის ბრძოლა ძლიერი და მოსწყდა ორგნითვე ურიცხვი, რამეთუ იძლია ფარნაჯომ სომეხთა და ქართველთაგან, და მოიკლა ფარნაჯომ, და მოსრეს სპა მისი.
ხოლო ძე ფარნაჯომისი, სახელით მირვან, ერთისა წლისა ყრმა, წაიყვანა მამამძუძემან მისმან და ივლტოდა სპარსეთს, ხოლო სომეხთა მეფემან მოსცა ძე მისი, სახელით არშაკ“.
„მოქცევა ქართლისა“ გვამცნობს: „მეფობდა ფარნაჯომ და აღმართა კერპი ზადენ მთასა ზედა. და ააშენა ციხე“.
არშაკ I (დაახლ. 163–151)
ლეონტი მროველი მოგვითხრობს: „დაჯდა მეფედ არშაკ და დაიპყრო ყოველი ქართლი, მეფობდა არშაკ ნებიერად, და უმატა ყოველთა სიმაგრეთა ქართლისათა. და უმეტეს მოამტკიცა ზღუდენი ჯავახეთის ქალაქსა წუნდას.
მოკვდა არშაკ და მეფე იქმნა ძე მისი, არტაგ“.
მოქცევა ქართლისა გვამცნობს: „მეფობდა არშაკ და ქალაქსა ზღუდენი მოაქმნა.
არტაგ I (დაახლ. 151–149)
ლეონტი მროველი მოგვითხრობს: მეფე არტაგ ორ წელს ოდენ მეფობდა, და მეორესა წელსა მეფობისა მისისასა მოვიდნენ ერისთავნი სპარსთანი სპითა დიდითა ძიებად სისხლისა ფარნაჯომისა და სპათა მათ სპარსთასა, რომელნიც აღწყვედილ იყვნენ ფარნაჯომის თანა. ვერ წინა-აღუდგა მათ არტაგ, მეფე ქართველთა, რამეთუ დიდი იყო ძალი სპარსთა, თუმცა გაამაგრა ციხენი და ქალაქნი. და მოვლეს სპარსთა ყოველი ქართლი და მოაოხრეს ველნი, მაგრამ ციხე-ქალაქი ვერცერთი აიღეს და წავიდნენ.
მოკვდა არტაგ და დაჯდა მის წილ ძე მისი, ბარტომ“.
„მოქცევა ქართლისა“ გვამცნობს: მეფობდა არტაკ, რომელმაც შიდაციხე ააშენა არმაზსა“.
ბარტომ I (დაახლ. 149–116)
ლეონტი მროველი მოგვითხრობს: „ამან ბარტომ უმატა ზღუდეთა მცხეთისათა და ყოველთა სიმაგრეთა ქართლისათა.
აღზარდეს სპარსთა ძე ფარნაჯომისი, მირვან, რომელიც სიკვდილსა მას ფარნაჯომისსა წაეყვანა მამამძუძესა მისსა. ეს მირვან იყო კაცი ქველი, მხნე მხედარი და მრავალგზის გამოიცადა იგი ბრძოლასა.
ამან შეკრიბა სპანი ძლიერნი სპარსეთს, წარემართა ქართლს, მიუგზავნა მოციქული ერისთავთა ქართლისათა და უთხრა მათ: „გაიხსენეთ სიყვარული მამის მამისა ჩემისა მირვანისი და კეთილი მისი თქვენდა მიმართ. თუმცა მამამან ჩემმან შემოიღო სჯული უცხო თქვენ შორის, და მისგანცა გქონდათ კეთილი. სამართლიანად მოიკლა მამა ჩემი, რამეთუ ვერ კეთილად იპყრა სჯული მამათა თქვენთა. და აწ ნუ არის შიში გულსა თქვენსა სიკვდილისათვის მამისა ჩემისა, რამეთუ სჯულისა დატევებისათვის მოჰკლავენ მამანი შვილთა და ძმანი ძმათა. და არ იძიება სისხლი სჯულისა დატევებისათვის მოკლულთა.
მე ვარ შვილი მამათა თქვენთა ფარნავაზიანთა, მართალია აღზრდილ ვარ სპარსთა თანა, მაგრამ ვარ მე სჯულსა ზედა მამათა თქვენთასა და იმედი მაქვს მე ღმერთთა, მპყრობელთა ქართლისათა, და სასოებითა მათითა წარმომართებულ ვარ ძიებად მამულისა ჩემისა. და აწ მიითვალეთ ჩემგან დიდება და კეთილი“. ხოლო ქართლის ერისთავთა არ შეიწყნარეს ბრძანება მირვანისი და ყველანი მივიდნენ წინაშე ბარტომ მეფისა. ხოლო მცირედი ვინმე ქართველნი არაწარჩინებულნი წავიდნენ და მიერთნენ მირვანს.
ხოლო მეფემან ბარტომ შემოიკრიბა ყოველი ქართველნი და მოირთო ძალი სომხეთით და მოეგება იგი ხუნანს და დატოვა ზურგად ქალაქი ხუნანი. და მოვიდა მირვან და დადგა მდინარესა ზედა ბერდუჯისასა.
და იწყეს ბრძოლად და გამოჩნდნენ ორთავე შორის ბუმბერაზნი. იყო ერთ თვეს ყოველ დღე ბუმბერაზთა ბრძოლანი, ხან ერთნი დასძლევდა და ხან მეორე მხარე. ხოლო ამ თვეში ამან მირვან საკუთრივ მოკლა ცამეტი ბუმბერაზი ქართველთა და სომეხთაგანი, და არავინ გამოჩნდა ქართველთა და სომეხთაგანი მძლე მირვანისი, და ვერცაღა თვით ბარტომ მეფე ებრძოდა მას, რამეთუ არა იყო ბარტომის თანა ძალი გოლიათობისა.
მაშინ ბარტომ მეფემან განაწყო სპანი მისნი და მოჰმართა ყოვლითა სპითა. და იქმნა ბრძოლა ძლიერი, მოსწყდა ორივე მხარეს ურიცხვი, და იძლივნენ სომეხნი და ქართველნი სპარსთაგან, და მოკლეს ბარტომ, მეფე ქართველთა.
ხოლო ამას ბარტომს არ ესვა ძე, მხოლოდ ასული ერთი. და სიცოცხლესავე მისსა მოეყვანა ეგრისით შთამომავალი ქუჯისი, სახელით ქართამ, რომელსაც მოსდგმიდა ფარნავაზიანობა ფარნავაზის დისა, ქუჯის ცოლისაგან, და საურმაგის ასულისა, ქუჯის შვილიშვილის ცოლისაგან. და ამის ქართამისთვის მიეცა ასული მისი ცოლად ბარტომ მეფესა და მიეღო ის შვილად. და ეს ქართველთა სათნოებისათვის ექმნა ბარტომს, რამეთუ ქართველთა დიდი სათნოება ჰქონდათ ფარნავაზიანთა მიმართ და არა უნდა სხვისა ნათესავისა მეფობა, რომელსამცა არა მოსდგამდა ფარნავაზიანობა.
ეს ქართამ, ძედ შვილებული ბარტომ მეფისა, მასვე წყობასა შინა მოიკლა ბარტომის თანა, ხოლო ცოლი მისი, ასული ბარტომისი, უძლები დარჩა, ივლტოდა და წავიდა სომხეთს, და იქ შვა ყრმა, და უწოდა სახელად არტაგ, და იზრდებოდა იგი იქ“.
„მოქცევა ქართლისა“ გვამცნობს: „მეფობდა ბრატმან, რომლის დროს მცხეთას ქალაქის შენება დაიწყო“.
მირვან II (დაახლ. 116–100)
ლეონტი მროველი მოგვითხრობს: „ხოლო როდესაც მოკლა მირვანმან ბარტომ და შემოვიდა ქართლად, დაიპყრო ყოველი ქართლი, და, რომელნიც დარჩენილ იყვნენ ერისთავნი ქართლისანი ციხეთა და სიმაგრეთა შინა, მისცა მათ ფიცი და აღთქმა, და გამოიყვანა ყოველნი, და მძლავრებით გამოიყვანა ცოლი ბარტომისი სამშვილდიდან, რომელიც შვილი იყო არტაშესიანთავე (დიდი არმენიის მეფე არტავაზდ I-ის ასული), შეირთო ცოლად და დაჯდა მცხეთას.
ნებიერად მეფობდა მირვან მცირედ ჟამს და მოკვდა. და დაჯდა მის წილ ძე მისი არშაკ, დედით არტაშესიანი და მამით სპარსი და ფარნავაზიანი.
„მოქცევა ქართლისა“ გვამცნობს: „მეფობდა მირეან. და მან აღაშენა მცხეთა ქალაქი“.
არშაკ II (დაახლ. 100–75)
ლეონტი მროველი მოგვითხრობს: „ამან არშაკ განაშენა ქალაქი კახეთისა, რომელიც არის ნეკრესი, და ჰმატა სიმაგრესა უფლისციხისასა. და იყო ესე ძლიერი ძალითა, დიდი და გოლიათი.
ხოლო ესე არტაგი, ძე ქართამისი, ასულის წული ბარტომ მეფისა, რომელიც აღზარდეს სომხეთს, და იყო კაცი ჰასაკითა მშვენიერი, ტანითა დიდი და გოლიათი, მრავალგზის გამოცდილ იყო ბრძოლასა სომეხთა და ასურთასა, და მას მოეკლა მრავალი ბუმბერაზი, და სახელოვან ქმნილ იყო იგი. ამან მოითხოვნა სპანი სომეხთა მეფისაგან (ტიგრან II, 95–55), და მოსცა მას და წარმოემართა არშაკს, ქართველთა მეფესა ზედა, დედისძმასა მისსა. ხოლო არშაკმა შემოკრიბა ყოველი ერისთავნი ქართლისანი და რანითცა მოირთო ძალი სპარსთა, და მიეგება წინა. და შეიკრიბნენ ორივე სპანი თრიალეთს და დაიბანაკეს მახლობლად ერთმანეთისა.
მოთხოვა ბრძოლა არშაკმა არტაკს. ხოლო არტაკი სიხარულით აღიჭურა საჭურველითა მშვენიერითა, და აღჯდა ტაიჭსა და უთხრა სპათა მისთა: „გამიმაგრეთ ზურგი ჩემი, და ნუ შესძრწუნდებით!“ და გავიდა. ეგრეთვე არშაკ შეიჭურვა და გავიდა განწყობილთა შორის. შემოსძახეს ორთავე ხმითა სასტიკითა და მიეტევნენ ურთიერთას, და იწყეს ორთავე დარტყმად ოროლითა (შუბის სახეობა), და ვერ ჰკვეთდნენ საჭურველსა ერთმანეთისა და ბრძოლისა სიგრძესა შინა გაუტყდათ ოროლები, და ამოიღეს ჩუგლუგები და იწყეს ბრძოლად ჩუგლუგებითა. როდესაც უხეთქნიან ჩუგლუგები იგი საჭურველსა ზედა მათსა, ჰგვანდა ხმა იგი ხმასა მას უროსასა, რომელიც ეცემის მჭედლისაგან გრდემლსა, და ხმა ძახილისა მათისა მსგავს იყო ქუხილისა.
მაშინ ვერ სძლიეს ერთმანეთსა, დამშვიდნენ და უკუდგნენ იმიერ და ამიერ. შეღამდა დღე იგი და დაისვენეს ორთავემ, და დილეულს კვლავ გამოვიდნენ და აიღეს მშვილდები და იწყეს რბევად და სისრად ერთმანერთისა. ჰკრა არტაგმა ისარი მკერდსა არშაკისსა, და ვეღარ უფარა სიმაგრემან საჭურველისამან, და გავიდა ზურგში, და ჩამოვარდა არშაკ ცხენისაგან და მოკვდა არშაკ მეფე.
შემოიქცა არტაგი მსწრაფლ, და მივიდა სპათა თანა სომხეთისათა, და უთხრა მათ: „გაფიცებთ ღმერთთა თქვენთა, ნუ აღმართებთ მახვილთა თქვენთა ქართველთა ზედა, რამეთუ მამულნი არიან ჩემნი. და აწ მე ვარ მეფე მათი, ძალითა და შეწევნითა თქვენითა“. ისმინეს სომეხთა ვედრება მისი და დადგნენ ადგილსა ზედა.
შემოიქცა და მოვიდა არტაგი მახლობელად ქართველთა სპათასა. და ხმა უყო ხმითა მაღლითა: „მე ვარ შვილი მეფეთა თქვენთა, და ბედსა ჩემსა მოუცემია მეფობა ჩემდა. აწ მიიღეთ ჩემგან კეთილი და სიხარული. აჰა ესე-რა აღარა მოუშვა სპანი სომეხნი თქვენ ზედა“. მაშინ მიუგეს ქართველთა: „შენ გამოჩნდი უმჯობესი ყოველთა შორის ნათესავთა ფარნავაზისთა. რადგან მოკვდა მეფე ესე ჩვენი, აწ შენ ხარ მეფე ჩვენი; და ვმადლობთ ბედსა ჩვენსა, რამეთუ მოგვეცა საზღვარად მეფისა ამის ჩვენისა შვილივე მეფეთა ჩვენთა, გოლიათი და სახელოვანი“.
ჩამოქვეითდნენ ყოველნი ქართველნი, დაცვივდნენ პირსა ზედა თვისსა და თაყვანი სცეს არტაგს. და მშვიდობით შეიკრიბნენ ერთად სომეხნი და ქართველნი, მოიღეს ქართველთა გვირგვინი არშაკისი, და დაადგეს არტაგს და წამოიყვანეს მცხეთას“.
ასე იწყებდა მეფობას არტაგ II (75–62), რომელსაც წინ რომაელებთან დიდი ბრძოლა ელოდა.
„მოქცევაი ქართლისაი“ გვამცნობს: „მეფობდა არშაკ, რომელმან კასპი შეიპყრა და უფლის-ციხე განაგო“.
შენიშვნები

1. ატროპატენა (მცირე მიდია ანუ მიდია ატროპატენა) დღევ. ირანის აზერბაიჯანის ძველი სახელწოდებაა და კასპიის ზღვის სამხრეთით მდებარეობდა. ეს სამეფო მიდიის ყოფილმა სატრაპმა ატროპატმა შექმნა, რომელიც აღნიშნული თანამდებობიდან ძვ. წ. 323 წელს გადააყენეს. ატროპატენა ამ მხარის ერთ-ერთი უძველესი სახელმწიფო და ზოროასტრიზმის ანუ მაზდეანობის ერთ-ერთი ცენტრი იყო. მისი დედაქალაქი იყო გაზაკა (განძაკი, არაბულად ჯანზა). ატროპატენა გაძლიერდა არტაბაზანეს (არტავაზდი, 270-220) დროს, როცა მან არაქსის ჩრდ. მიწებიც შემოიერთა. იგი წარმატებით ეომებოდა სელევკიდ ანტიოქოზ III-ს. ძვ. წ. I საუკუნიდან მოყოლებული ატროპატენა ხან რომის, ხანაც პართიის გავლენის სფეროში იყო. საბოლოოდ კი ახ. წ. III ს-ში სასანიდური სპარსეთის შაჰმა შაბურმა დაიპყრო. სხვათაშორის ატროპატენას მეფეები თავს აქემენიდური საპრსეთის შაჰ დარიოს II-ის შთამომავლებად თვლიდნენ.
2. ჭართალის მხარე მდებარეობდა მდ. მთიულეთის არაგვის შუა წელზე, სოფ. ანანურიდან მდ. ხანდოსხევამდე (დღევ. დუშეთის რაიონის ჭართლის თემის ტერიტორია). ზოგჯერ იგი მთიულეთის ნაწილადაც მოიაზრებოდა. მას ჩრდილოეთით ესაზღვრება ხანდო, სამხრეთით ბაზალეთის მხარე, აღმოსავლეთით ფშავი, ხოლო დასავლეთით ქსნის ხეობა.
3. ბაზალეთს აღმოსავლეთიდან ესაზღვრებოდა ბოდავის ციხე და ტინის მთა, დასავლეთიდან - გრემისხევი და ალევის ქედი, ჩრდილოეთიდან ჭართლის მთა. 4. ზადენის ციხის ნანგრევები მდებარეობს მცხეთის რაიონში, სოფელ წიწამურთან.
5. გოგარენეს (სომხურად გუგარქი) სახელწოდება უნდა მომდინარეობდნენ ქართული ტომის - გუგარებისგან. ძვ. წ. I ს-ში აქ შეიქმნა დიდი საპიტიახშო. ამ პერიოდიდან ეს მხარე ხანაც ქართლის ხანაც სომხეთის შეამადგენლობაში იყო. ტერიტორიულად გოგარენეს მხარე მდინარეების ალგეთის, ქციისა და დებედას აუზებით ისაზღვრებოდა, თუმცა გუგარქის საპიტიახშოს ტერიტორია სხვადასხვა დროს სხვადასხვა მოცულობის იყო. წყაროების ცნობით გუგარქის საპიტიახშო მოიცავდა იბერიის სამეფოს სამხრეთ პროვინციებს ქვემო ქართლს, ტაშირს, აბოცს, და კანგარქს ანუ ძირითადად ფარნავაზის მიერ შექმნილი სამშვილდის საერისთავოს მიწებს.



































3 комментария: