вторник, 6 сентября 2016 г.

„კოლხეთის სამეფო“ – „ძველი სამყაროს ელდორადო“

1. კოლხა და ურარტუ
კოლხეთის სამეფოს შესახებ პირველად ურარტული წყაროები მოგვითხრობენ, რადგან დიაოხის დაჩოქების შემდეგ ურარტუ უშუალოდ გაუმეზობლდა კოლხას. შედეგად არგიშთის ვაჟი სარდურ II (756-730) ახლა მის დასამორჩილებლად იწყებს ლაშქრობებს: „მეფობის პირველივე წელს გავგზავნე მეომრები ერიახის ქვეყნის წინააღმდეგ. დაიპყრეს მათ ეს ყვეყანა, ქალაქები გადაწვეს და დაანგრიეს, ქვეყანა გაძარცვეს, 3225 ყრმა, 4928 ქალი და სულ 8153 ადამიანი წამოვიყვანე. მათგან ზოგი დავხოცე, ზოგიც ტყვედ წამოვიყვანე. 412 ცხენი, 6665 მსხვილფეხა და 25735 წვრილფეხა რქოსანი პირუტყვი ვიგდე ხელთ.
მეფობის მეორე წელს (ძვ. . 755 .) გავემართე სალაშქროდ კოლხას ქვეყნის წინააღმდეგ. ხუშალხის (იგივე ხუშანი) ქვეყნის მეფე მისი ხალხითურთ დავატყვევე, გამოვრეკე და ჩემს ქვეყანაში დავასახლე.
ამ ცნობით ჩანს რომ ხუშალხი - დიაოხის სამეფოს ერთ-ერთი შემადგენელი ქვეყანა უკვე კოლხეთს შეუერთებია და ახლა ურარტუმ წაართვა
„იმავ წელს ჩემი მეომრები გაემართნენ აბილიანეხის ქვეყნის წინააღდეგ. ერთ დღეში ეს ქვეყანა დავიპყარი, ციხე-სიმაგრეები დავანგრიე, ქალაქები გადავწვი, ქვეყანა გავძარცვე, 1890 ყრმა, 3496 მამაკაცი და 6408 ქალი დავატყვევე. მათგან ზოგი დავხოცე, ზოგიც ტყვედ წამოვიყვანე. 65 ცხენი,  ...ათას90 მსხვილფეხა და 10897 წვრილფეხა რქოსანი პირუტყვი გამოვრეკე.
ძვ. . 754 . გავემართე ერიახის ქვეყნის წინააღმდეგ და ერთ დღეში დავიპყარი იგი. 150 სიმდიდრის საცავი ხელთ ვიგდე, ქალაქები გადავწვი, ქვეყანა გავძარცვე, ქალები და მამაკაცები დავატყვევე. პირუტყვი გამოვრეკე ბიაინილიში.
უკან მობრუნებისას გავემართე აბილიანიხის ქვეყნის წინააღმდეგ, მისი ქალაქები გადავწვი და ქვეყანა გავძარცვე. მოვიდა აბილიანიხის მეფე მურინი, მომეხვია ფეხებზე, სახით დაემხო; მე მოვექეცი კეთილშობილურად, შევიწყალე და დავსვი თავის ტახტზე ხარკის გადახდის პირობით. 7150 ადამიანი იქ დავატყვევე. მათგან ნაწილი დავხოცე, ნაწილი კი ტყვედ წავიყვანე. 500 ცხენი, 8560 მსხვილფეხა და 25710 წვრილფეხა რქოსანი პირუტყვი გამოვრეკე. ეს ყველაფერი ერთწელში გავაკეთე.
(ძვ. . 753 წელს) დავამარცხე რაშუნი, რუიშიანის ქვეყნის მეფე, დავამარცხე იგანიეხის ქვეყნის მეფე დიუცინი, დავამხე ისინი ჩემს წინაშე“.
751 წელს ისევ ერიახზე ლაშქრობა. დაიპყრო მისი სიმაგრეები და იქ გარნიზონები ჩააყენა.
ძვ. . 748 . ერიახი აჯანყდა. ურარტუს ლაშქარი სასტიკად გაუსწორდა აჯანყებულთ. 8153 ტყვე, 412 ცხენი 32000 რქოსანი პირუტყვი იგდეს ხელთ.
ძვ. . 747 . წავედი ეთიუნის ქვეყნის წინააღდეგ. როდესაც გავემართე ეთიუნის ქვეყნისკენ, ერიახის ქვეყნის ოლქი შევიწყალე, უბრძოლველად დამორჩილდა კურიანის ქვეყანა.
ძვ. . 746 . გავემართე სალაშქროდ კოლხას ქვეყნის წინააღმდეგ. ეს ქვეყანა მე დავიპყარი. ქალაქი ილდამუსა, კოლხას მეფის სამეფო ქალაქი, გამაგრებული, ბრძოლით დავიპყარი, მისი მოსახლეობა გადავბუგე. კოლხას ქვეყნის მეფისნაცვლები, რომლებიც იქ იყვნენ გავჟლიტე, რკინის ბეჭედი გავაკეთებინე და წარწერა დავდგი ქალაქ ილდამუსაში. ციხე-სიმაგრეები, ქალაქები დავწვი და დავანგრიე, ქვეყანა გავაჩანაგე, მამაკაცები და ქალები ტყვედ გავრეკე“.
ისტორიკოსები ილდამუსას კლარჯეთში არტანუჯის ადგილზე ათავსებენ. ილდამუსი-ირდამუსი-ირტანუსი-ირტანუჯი-არტანუჯიარსებული ცნობები კი იმაზე მიგვითითებს, რომ ეს ქალაქი ჭოროხის ხეობაში უნდა არსებულიყო.
„იმავ წელს გავემართე უიტერუხის ქვეყნის წინააღდეგ. სამი ოლქის მმართველები მოვიწვიე, 3 ადგილის წინააღდეგ გავილაშქრე. ქვეყანა ალყაში მოვაქციე და ერთ დღეში დავიპყარი; ქვეყანა გავძარცვე. ქალები და მამაკაცები იქედან წამოვიყვანე. ქალაქ ურიერუნიში ციხე-სიმაგრე ავაგე. ჩემი ოლქის მმართველი იქ დავსვი და გარნიზონი დავუტოვე. 8100 ყრმა, 9110 ქალი და სულ 17200 ადიამიანი ტყვედ წამოვიყვანე. 1500 ცხენი, 17300 მსხვილფეხა და 31600 წვრილფეხა რქოსანი პირუტყვი გამოვრეკე. ეს ყველაფერი ერთ წელში გავაკეთე“.
(745 წელს) გავემართე სალაშქროდ იგანის ქვეყნის წინააღმდეგ. ვსძლიე ქაფურინი, იგანის ქვეყნის მეფე. 35 ციხე-სიმაგრე და 200 ქალაქი ერთ დღეში მე ხელთ ვიგდე: ციხე-სიმაგრეები დავანგრიე, ქალაქები გადავწვი, ქვეყანა გავაჩანაგე, კაცები (და) ქალები მე იქიდან (ტყვედ) წამოვიყვანე ბიაინილის ქვეყანაში.
ცოტა ხნის შემდეგ სარდური ისევ დაიძრა აჯანყებული ერიახის ქვეყნის წინააღდეგ. ქვეყანა დავიპყარი, ქალაქები გადავწვი და დავანგრიე, ქვეყანა გავძარცვე, იქ ციხე-სიმაგრეები ავაშენე. ეს ქვეყანა ჩემს ქვეყანას შემოუერთე. 6436 ყრმა, 15553 ქალი და სულ 21989 ადამიანი დავატყვევე, ერთი ნაწილი დავხოცე, სხვები ტყვედ წავიყვანე; 1613 ცხენი, 115 აქლემი, 16529 მსხვილფეხა და 37685 წვრილფეხა რქოსანი პირუტყვი გავრეკე. იქედან მოვუხვიე და გავემართე იშტელუაის ქვეყნის წინააღმდეგ, კადიაიის ქვეყნის წინააღდეგ, აფუნის ქვეყნის წინააღმდეგ, აბილიანიხის წინააღმდეგ. აბილიანიხიდან გავილაშქრე უელიკუხის წინააღმდეგ“. ამის შემდეგ სარდური სევანისპირა ხალხების დაპყრობისთვის ლაშქრობს.
(ძვ.წ. 744 ელს) გავემართე ეთიუნის ქვეყნის წინააღმდეგ, ლიკის ქვეყნის წინააღდეგ. ედია, აბიანის ქვეყნის სამეფო ქალაქი, გამაგრებული, ბრძოლით დავიპყარი; ირუია, ირკუას ქვეყნის სამეფო ქალაქი ბრძოლით დავიპყარი; ირდუა, უეირდას ქვეყნის სამეფო ქალაქი ბრძოლით დავიპყარი. ქალაქ პუინიალხის მეფე დავიმორჩილე, შევიწყალე ხარკის გადახდის პირობით. ეს ოთხი-ციხე-სიმაგრე დავიპყარი. მამაკაცები და ქალები იქედან წამოვიყვანე. 3500 ყრმა, 15000 ქალი, 4000 მეომარი წამოვიყვანე ტყვედ. 8525 მსხვილფეხა და 18000 წვრილფეხა რქოსანი პირუტყვი გამოვრეკე“.
(დაახლ. 743 .) როდესაც დავიპყარი ქვეყანა უხიმეაშუ (შუე ურარტულად ზღვას და ტბას ნიშნავს. ამდენად ფიქრობენ, რომ ეს ქვეყანა ჩილდირის ტბასთან უნდა მდებარეობდეს. მისი სამხრეთითაა იგანიეხის ქვეყანა, რომლის ცენტრია მაკალთუნი.), უკან დაბრუნებისას დავიპყარი ქალაქი მაკალთუნი. მამაკაცები და ქალები წავიყვანე იქედან ბიაინილიში“.
ეს არის ეთიუნში შემავალი ქართველურიქვეყნებისუკანასკნელი ხსენება ურარტულ წყაროებში. ამას ორი მთავარი მიზეზი ჰქონდა: 1. ეთიუნის ქვეყნების მოსახლეობა დაუძლურდა და ურარტუს წინააღმდეგობას ვეღარ უწევს; 2. ასურეთის დარტყმების შედეგად დასუსტებულ და თავადაცვაზე გადასულ ურარტუს კოლხაზე ლაშქრობების მოწყობის ძალა აღარ შესწევდა და შეეგუა მის დამოუკიდებლობას.
*      *      *
როგორც წინა თავში აღვნიშნეთ 743 წელს ასურეთის მეფე ტიგლათფილესარ III- (745-727) არპადთან ბრძოლაში გაანადგურა სარდურ II-ის კოალიცია, რომელშიც შედიოდნენ აგრეთვე გურგუმის მეფე ტარხულარი, არპადის მეფე მატიელია, მელიდის მეფე სულუმალაია და კუმახას მეფე კუშტაშლი. სარდური თავქუდმოგლეჯილი გაიქცა. ამ გამარჯვებამ დიდი გამოხმაურება ჰპოვა. შეშინებული სირიის, კილიკიის, ფინიკიის, პალეტინის და ჰალისის ზემო წელის აუზის მხარეთა მმართველები ტიგლათფილესარს არპადში ეწვივნენ, მუხლი მოიდრიკეს და ხარკი მიუტანეს. დაპყრობილი მხარეებიდან ასურელებმა 73000 ადამიანი გადაასახლეს იმპერიის შიდა მხარეებში. ურარტუს მრისხანება წარსულს ჩაბარდა.
715 წელს ურარტუს მოსათხრელად ლაშქრობა წამოიწყო ასურეთის მეფე სარგონ II- (722-705). ურარტუს მეფე რუსა I (735-714) მარცხს-მარცხზე განიცდიდა, ამიტომ იძულებული გახდა 714 წელს საშველად მომთაბარე მეომერი ტომები - კიმერიელები მოეხმო. თრაკიული წარმოშობის კიმერიელები შავი ზღვის ჩღდილოეთით, ჩრდ-დასავლეთით და ჩრდ-აღმოსავლეთით (ყუბანისპირეთში) ცხოვრობდნენ. ისინი მომთაბარენი იყვნენ და მესაქონლეობას, განსაკუთრებით მეცხენეობას მისდევდნენ. ცხენოსანი ლაშქარი იმ დროისათვის საშინელ ძალას წარმოადგენდა და თავისი მოძრაობის გზაზე ყველაფერს ანადგურებდა. სამხრეთის მდიდარი ქვეყნები, ბუნებრივია, დიდად იზიდავადა ამ მომთაბარეებს, როგორც რბევა-თარეშის ასპარეზი.
ძვ. . VIII . მეორე ნახევარში სამხრეთ რუსეთის სტეპებიდან დაიძრნენ და კიმერიელებს თავს დაესხნენ ირანული წარმოშობის მომთაბარე სკვითები, რომლებსაც ასევე ძლიერი ცხენოსანი ლაშქარი ჰყავდათ. სკვითებმა დაამარცხეს კიმერიელები და გამოდევნეს შავიზღვისპირეთიდან, რის შემდეგ დევნილნი სამხრეთ კავკასიისკენ დაიძრნენ. ჰეროდოტეს ცნობით, ისინი მოდიოდნენ . . მეოტიდა - კოლხეთის გზით, აზოვისა და შავი ზღვის აღმოსავლეთი სანაპიროებით. ცოტა უფრო გვიან, სხვა გზით (დერბენდის გასვლით, კასპიის ზღვის დასავლეთი სანაპიროთი).
კიმერიელების დახმარებამ ურატუს ვერ უშველა და 713 წლისთვის სარგონმა ამ ქვეყნის დიდი ნაწილი დაიპყრო და მძიმე ხარკი დააკისრა. კიმერიელებმა კი ჯერ ურარტუს ჩრდ. მხარეებში იწყეს დასახლება, შემდეგ კი მცირე აზიის ჩრდ-აღმ. ნაწილის ათვისება დაიწყეს, სადაც გაანადგურეს კაშკების სამეფო. ამის შესახებ მეტყველებს ის ფაქტი, რომ ძველ სომხურ წყაროებში კაპადოკია კიმერმიელთა სახელს („გამირქ“) ატარებს. საქართველოს ერთ-ერთი ოლქის თრიალეთის (სომხ. თრელ-) სახელიც ერთ-ერთი კიმერიული ტომისტრერების (თრერების) სახელიდან უნდა იყოს წარმომდგარი.
ძვ. . VII საუკუნიდან კავკასიასა და წინა აზიაში უკვე სკვითების გამანადგურებელი ლაშქრობები დაიწყო. ამ პერიოდისთვის კიმერიელების ნაწილი ურარტუს მეფის სამსახურში ჩადგნენ. ურარტუს მეფის რუსა II-ის (685-639) თითქმის ყველა საომარი წარმატება მოპოვებულ იქნა კიმერიელთა დახმარებით. კიმერიელთა და ურარტელთა ერთ-ერთ ასეთ საერთო საომარ აქციას წარმოადგენდა ძვ. . 676 წლის ლაშქრობა მუშქების სამეფოს წინააღმდეგ, რომელსაც ამ უკანასკნელის სრული განადგურება მოჰყვა.
რუსა II-ის სიკვდილის შემდეგ ურარტუ მეტად დაუძლურდა და ასურეთის რიგით მოხარკე ქვეყანას წარმოადგენდა. მის ტერიტორიებს თანდათან იტაცებდა მიდიას სამეფო. VII საუკუნის ბოლოს მიდიამ ბაბილონის ახალ სამეფოსთან კავშირით ბოლო მოუღო ასურეთის სამეფოს, ხოლო VI საუკუნის დასაწყისში მიდიამ უკვე ურარტუ დაიპყრო და ჰალისამდე წინააღდეგობის გარეშე მივიდა. მცირე აზია ჰალისის აღმოსავლეთით მიდიას საკუთრებად გამოაცხადა, თუმცა შავი ზღვისპირა მხარეები კოლხეთის სამეფოს და ქართველურ ტომებს ეჭირათ.
ურარტუს განადგურებით ისარგებლეს მეზობლებმა და დაიწყეს მისი ტერიტორიის დაკავება. ამ მხრივ დიდ წარმატებას მიაღწია სომეხი ტომების გაერთიანებამ, რომელიც აქამდე ურარტუს დასავლეთ პერიფერიაზე არსებობდა. სომეხთა ტომებმა იწყეს აღმოსავლეთისაკენ წინსვლა და ძველი ურარტუს მთელი რიგი რაიონები დაიკავეს. აქ მცხოვრები ურარტელების დიდი ნაწილი სომხებში გაითქვიფა. ურარტელთა ერთმა ნაწილმა, ეტყობა, ჩრდილოეთისაკენ გადმოინაცვლა, ქართველი ტომების ჰეგემონობის ქვეშ მოექცა და მათ შეერწყა, მათში გაითქვიფა. ამაზე მიგვითითებს, კერძოდ, მეტად საინტერესო ენობრივი ფაქტები. ქართულში შემოინახა მთელი რიგი გამოთქმები, რომლებიც თვით ქართული ენის მონაცემებით ვერ აიხსნება, სამაგიეროდ, მშვენიერ ახსნას პოვებს ურარტული ენის მასალით. მაგალითად, ქართულ გამოთქმებშიყირამალა, თავდაყირა, ყირაზე გადასვლა და სხვ. აშკარაა, რომყირამიწას უნდა ნიშნავდეს.
იმისათვის, რომ ურარტუსა, კაპადოკიასა ან თრიალეთისათვის მიეღწიათ, კიმერიელებს, რომლებიც შავი ზღვის სანაპიროთი მოდიოდნენ, უნდა გაევლოთ კოლხას (კოლხეთის სამეფოს) მიწა-წყალზე და მისი წინააღმდეგობა გადაელახათ. უნდა ვივარაუდოთ რომ კიმერიელებისა და სკვითების შემოსევებმა კოლხეთის სამეფო დიდად დააზარალა, თუმცა გადარჩა და განვითარება განაგრძო.
2. კოლხეთის სამეფო ძველბერძნულ წყაროებში
ძვ. . VIII საუკუნიდან ბერძნები იწყებენ შავი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპიროების ათვისებას. ამ პერიოდში ელინები აარსებენ კოლონიებს სინოპსა (ხალიბების მიწაზე) და კოტიორას (დღევ. ორდუ, ტიბარენთა მიწაზე). სინოპი მალე იმდენად ძლიერდება, რომ საკუთარი კოლონიების დაარსებას იწყებს. სინოპელებმა კოლხეთის სამეფოს ტერიტორიაზე დააარსეს ჯერ კერასუნტი (.. ძველი კერასუნტი იმყოფებოდა ტრაპეზუნტის დასავლეთით 60 კმ-ზე, დღევ. სოფ. Fol-Bazar-ის ადგილას, . ვაკფიკებირთან.), შემდეგ კი ძვ.. 757 წელს ტრაპეზუნტი. ამ დროიდან ბერძნებისა და კოლხების ურთიერთობა აქტიურ ფაზაში შედის და შესაბამისად კოლხეთის ხსენება ბერძნულ წყაროებში ხშირი ხდება.
კოლხიდას (ასე ეძახდნენ ბერძნები) პირველად ახსენებს ძვ. წ. VIII საუკუნის პოეტი ევმელო კორინთელი. თუმცა არგონავტების შესახებ პოემის უძველეს ვერსიებში, ქვეყანა, სადაც არგონავტებმა ილაშქრეს, იყო აია; ხოლო კოლხიდა გვიანდელ ტექსტებში გადააკეთეს. ძვ. წ. IV–III საუკუნეებიდან „აიას“ ცვლის „კუტაია“. პირველად ამ სახელს ბერძენი პოეტი კალიმაქე კვირინელი (315–240) ახსენებს თავის პოემა „მიზეზებში“ და მას აიეტის ქალაქად მოიხსენიებს. ლ. გორდეზიანმა წამოაყენა მეტად საინტერესო ვერსია, რომლის მიხედვითაც: „წერილობით ძეგლებში კოლხიდა ფორმის პირველი დამოწმება გვაქვს ძვ. წ. XIV საუკუნის B-ხაზოვან ტექსტებში კოკიდა/კოკიდეო ვარიანტების სახით“.
ძვ. წ. VI ს-ის მეორე ნახევარში ყალიბდება სპარსეთ-მიდიის აქემენიდური იმპერია, რომლის დამფუძნებელი გახდა კიროს II დიდი (559–530).
VI ს-ის დასაწყისისთვის მიდიის სამეფო ჰალისიდან სპარსეთის ყურემდე გადაიჭიმა. მის ერთ-ერთ სატრაპიას შეადგენდა პერსიდა, რომელსაც აქემენიდური გვარის წარმომადგენლები მართავდნენ. 553 წელს პერსიდის ლიდერმა კიროსმა (რომელიც მიდიის უკანასკნელი მეფის ატიაგის სიძე იყო) გადაიბირა მიდიის სამეფოს დიდებულთა დიდი ნაწილი და აჯანყება დაიყო. 550 წელს კიროსი მიდიის დედაქალაქ ეკბატანაში (დღევ. ჰამადანი) შევიდა და სპარსეთ-მიდიის სამეფოს შექმნა გამოაცხადა.
547–546 წლებში კიროსმა დაიპყრო ლიდია, კილიკია და მცირე აზიის ბერძნული პოლისები, ძვ. წ. 545–539 წლებში შუა აზიის მნიშვნლოვანი ნაწილი, ძვ. წ. 539 წელს ბაბილონი. მისმა ვაჟმა კამბიზმა 525 წელს შემოიერთა ეგვიპტე.
აქემენიდების იმპერიამ სიძლიერის მწვერვალს დარიოს I-ის (522–486) დროს მიაღწია, როდესაც იმპერია მდ. ინდიდან საბერძნეთამდე გადაიჭიმა.
ჰეროდოტე (ძვ. წ. 484–425) ასე აღწერს დარიოსის იმპერიას: „დარიოსმა სპარსელები 20 საგამგებლოდ დაჰყო, რასაც თვითონ სპარსელები უწოდებენ სატრაპიებს. საგამგებლოდ რომ დაჰყო, საგამგებლოებს გამგებლები დაუყენა და დაუწესა ხარკი, რაც მისთვის უნდა გადაეხადათ ცალკეული ხალხების მიხედვით; ხოლო ამ ცალკეულ ხალხებს მიაწერა მათი მეზობლებიც: მახლობელ ხალხებს რომ გასცდა, დანარჩენები – ზოგი ერთ ხალხთან გაანაწილა და ზოგიც – მეორესთან. საგამგებლოების მიხედვით ხარკის გადახდა მან ყოველწლიურად ასე განსაზღვრა: ის ხალხები, ვისაც ნათქვამი ჰქოდან ვერცხლით გადაეხადათ ხარკი, იხდიდნენ ბაბილონური ტალანტის საზომით, ხოლო ვინც ოქროთი იხდიდა, ისინი ევბეურ ტალანტებს იხდიდნენ. ბაბილონური ტალანტი უდრის 78 ევბეურ მნას. კიროსისა და შემდეგ კამბისესის მმართველობაში არავითარი ხარკი არ ყოფილა დაწესებული. მაშინ ქვეშევდრომებს მეფეებისათვის საჩუქრები მოჰქონდათ. ხარკის დაწესებისა და სხვა მისი მსგავსი ღონისძიებების შემოღებისათვის სპარსელები დარიოსს მეწვრილმანეს უწოდებდნენ, კამბისესს ეძახდნენ უფალს, კიროსს კი მამას. ეს იმიტომ, რომ დარიოსი ყოველგვარ საქმეში გამორჩენას ეძებდა, კამბისესი მკაცრი იყო და უყურადღებო, ხოლო კიროსი – კეთილი და ყოველმხრივ მათზე მზრუნველი.
იონიელთაგან, აზიელ მაგნესიელთაგან, ეოლიელთაგან, კარიელთაგან, ლიკიელთაგან, მილიებისაგან და დამფილიელთაგან (რადგან ყველა ამათ ერთად ჰქონდათ ხარკი დაწესებული) შემოსდიოდა 400 ტალანტი ვერცხლი. ეს იყო დარიოსის მიერ დაწესებული პირველი სატრაპია. მისიელთაგან, ლიდიელთაგან, ლასონიებისაგან, კაბალიელთაგან და ჰიტენეელთაგან შემოდიოდა 500 ტალანტი. ესაა მეორე სატრაპია. ჰელესპონტელთაგან, რომლებიც ცხოვრობენ მარჯვენა ნაპირზე, მისთვის, ვინც მიცურავს ევქსინის პონტოსკენ, ფრიგიელთაგან, თრაკიელთაგან, რომლებიც აზიაში არიან, პაფლაგონელთაგან, მარიანდინთაგან და სირიელთაგან 360 ტალანტი იყო გადასახადი. ესაა მესამე სატრაპია. კილიელთაგან მოდიოდა 360 თეთრი ცხენი (წლის ყოველ დღეზე თითო ივარაუდებოდა) და 500 ტალანტი ვერცხლი. აქედან 140 ტალანტი იხარჯებოდა კილიკიის ქვეყნის დამცველ ცხენოსანთა რაზმის შესანახავად, ხოლო 360 ტალანტი მისდიოდა დარიოსს. ესაა მეოთხე სატრაპია. ქალაქ პოსიდეიონიდან (რომელიც ამფილოქოს ამფირეოსის ძემ ააშენა კილიკიისა და სირიის საზღვარზე) ვიდრე ეგვიპტემდე, გარდა არაბთა ნაწილისა (რადგან ეს დაუხარკავი იყო), ხარკის სახით შემოდიოდა 350 ტალანტი. ამ სატრაპიაში შედიოდა მთელი ფინიკია, პალესტინად წოდებული სირია და კიპროსი. ესაა მეხუთე სატრაპია. ეგვიპტიდან, ეგვიპტის მეზობელ ლიბიელთა ქვეყნიდან, კირენედან და ბარკედან (რადგან ესენიც ეგვიპტის სატრაპიაში ირიცხებოდნენ) დარიოსი ღებულობდა 700 ტალანტს, გარდა იმ ფულისა, რომელიც შემოდიოდა მობრისის ტბიდან იქ მოპოვებული თევზის წყალობით. ამ ფულისა და კიდევ პურის გარდა შემოდიოდა 700 ტალანტი. 120000 საწყაო პური მიდის იმ სპარსელთა და მათი დაქირავებული ჯარის გამოსაკვებად, რომლებიც ცხოვრობენ მემფისში თეთრ ციხესთან. ესაა მეექვსე სატრაპია. სატაგიდები, განდარიები, დადიკები და აპარიტები ერთსა და იმავე სატრაპიაში არიან გაერთიანებული და იხდიან 170 ტალანტს. ესაა მეშვიდე სატრაპია. სუსელთგან და კისიელთაგან დანარჩენი მხრიდან შემოდის 300 ტალანტი. ესაა მერვე სატრაპია. ბაბილონიდან და დანარჩენი ასირიიდან დარიოსს შემოსდიოდა 1000 ტალანტი ვერცხლი და 500 დასაჭურისებული ყრმა. ესაა მეცხრე სატრაპია. აკბატანელთაგან და დანარჩენი მიდიიდან, პარიკანიელთაგან და ორთოკორიბანტთაგან – 450 ტალანტი. ესაა მეათე სატრაპია. კასპიები, პავსიკები, პანტიმათები და დარეიტები ერთად იყვნენ დახარკულები და იხდიდნენ 200 ტალანტს. ესაა მეთერთმეტე სატრაპია. პაქტიიკედან, არმენიელთაგან და მის მეზობლად მცხოვრებთაგან ვიდრე ევქსინის პონტომდე, დარიოსს 400 ტალანტი მისდიოდა. ესაა მეცამეტე სატრაპია. საგარტიეისგან, სარანგიებისგან, თამანელებისაგან, უტიებისაგან, მიკებისაგან და მათგან, რომლებიც ცხოვრობენ მეწამული ზღვის კუნძულებზე, სადაც ასახლებს მეფე ე. წ. გაძევებულებს, ყველა ამათგან ხარკი იყო 600 ტალანტი, ესაა მეთოთხმეტე სატრაპია. საკები და კასპიები 250 ტალანტს იხდიდნენ, ესაა მეხუთმეტე სატრაპია. პართები, ხორასმელები, სოგდები და არიები იხდიდნენ 300 ტალანტს. ესაა მეთექვსმეტე სატრაპია. პარიკანიები და ასიელები, ეთიოპელები იხდიდნენ 400 ტალანტს. ეს მეჩვიდმეტე სატრაპიაა. მატიენებს, სასპეირებსა და ალაროდიელებს შეწერილი ჰქონდათ 200 ტალანტი. ესაა მეთვრამეტე სატრაპია. მოსხებს, ტიბარენებს, მაკრონებს, მოსინოიკებს და მარებს შეწერილი ჰქონდათ 300 ტალანტი. ესაა მეცხრამეტე სატრაპია. ინდოელები, რომლებიც ბევრად მეტნი არიან ყველა ჩვენთვის ცნობილ ხალხებზე, ხარკად იხდიდნენ განსხვებით ყველა სხვა დანარჩენებისაგან 360 ტალანტ ოქროს ქვიშას. ესაა მეოცე სატრაპია.
ბაბილონური ფული ევბეურ ტალანტებზე რომ გადავიყვანოთ, 9880 ტალანტი იქნება, ხოლო ოქრო ვერცხლზე ცამეტჯერ მეტად რომ ვიანგარიშოთ, გამოვა რომ ოქროს ქვიშა 4680 ევბეური ტალანტის ღირებულებისაა. ამრიგად, ყველაფერს რომ თავი მოვუყაროთ, დარიოსი ყოველწლირად 14560 ევბეურ ტალანტს ღებულობდა ხარკად, ხოლო ამის გარდა, რაც წვრილმანი იყო, იმაზე არც კი ვლაპარაკობთ.
ეს იყო ხარკი, რასაც ღებულობდა დარიოსი აზიიდან და ლიბიის მცირე ნაწილიდან. მაგრამ გავიდა დრო და ხარკი შემოუვიდა აგრეთვე კუნძულებიდან და იმ ხალხისაგან, რომელიც ცხოვრობდა ევროპაში თესალიამდე. ამ ხარკს მეფე საგანძურში ასე ინახავდა: ადნობდა და ასხამდა თიხის ქვევრებში, ავსებდა ჭურჭელს და შემდეგ შემოაცლიდა მას თიხას, როდესაც კი დასჭირდებოდა ფული, ჩამოატეხინებდა იმდენს, რამდენიც ესაჭიროებოდა.
აი, ესენი იყვნენ დარიოსის მიერ დაწესებული საგამგებლოები და მათზე დაკისრებული ხარკი. მხოლოდ სპარსეთის ქვეყანა არ მომიხსენებია დახარკულთა შორის, რადგანაც სპარსელებით დასახლებული ქვეყანა დაუხარკავი დარჩა.
შემდეგ ხალხებს ხარკი არ ჰქონდათ დაწესებული, მაგრამ საჩუქრები კი მიჰქონდათ. ესენი იყვნენ ის ეთიოპელები, რომლებიც ეგვიპტის მეზობლები არიან და რომლებიც კამბისესმა დაიმორჩილა მაშინ, დღეგრძელ ეთიოპელებზე, რომ ილაშქრა. ესენი წმინდა ნისესთან ცხოვრობენ და უწყობენ დღესასწაულს დიონისეს. ეს ეთიოპელები და მათი მეზობლები ხმარობენ იმავე თესლს, რომელსაც კალანტიელი ინდები, ხოლო საცხოვრებლად აქვთ მიწურები. ესენი ორივენი ყოველ მესამე წელს იხდიდნენ და ჩვენს დრომდე იხდიან ორ ქობნიქს ბუნებრივ ოქროს, 200 ძირ შავ ხეს, ხუთ ეთიოპელ ყრმას და სპილოს 20 დიდ ეშვს. კოლხებმაც დაიწესეს საჩუქრები და ასევე მათმა მეზობლებმაც ვიდრე კავკასიის მთებამდე (რადგან ამ მთებამდე ვრცელდება სპარსელების მმართველობა, ხოლო კავკასიიდან ჩრდილოეთისაკენ მდებარე ქვეყნებს არაფერი უნდათ იცოდნენ სპარსელებისა), ამათ საჩუქრად დაიწესეს და ეს გრძელდბა ჩვენს დრომდე, რომ ყოველ მეხუთე წელს გადაიხადონ 100 ყრმა და 100 ქალწული. არაბები 1000 ტალანტ გუნდრუკს იხდიდნენ ყოველწლიურად. ესაა საჩუქრები, რომელსაც ღებულობს მეფე ხარკს გარდა“.
ჰეროდოტე კოლხეთის შესახებ სხვა საყურადღებო ცნობებსაც გვაწვდის: „ეგვიპტის მეფე სესოტრისი აქედან შემობრუნდა და უკან წავიდა. შემდეგ კი მდინარე ფასისთან იყო. მე არ შემიძლია დაბეჯითებით იმის თქმა, რომ ამ ადგილას თვით მეფე სესოტრისმა გამოჰყო თავისი ლაშქრის რაღაც ნაწილი და დატოვა აქ, ამ ქვეყნის მცხოვრებლად, ან კიდევ იმისი, რომ ზოგიერთი ჯარისკაცთაგანი, გადაღლილი ხეტიალით, დარჩა მდინარე ფასისთან. მაგრამ ცხადია, რომ კოლხები ეგვიპტელები არიან. ამას მე თვითონ მივხვდი იმაზე უწინ, ვიდრე სხვათაგან მოვისმენდი და ისე ვიტყოდი. და რადგანაც ამას ვფიქრობდი, შევეკითხე ორივეს, კოლხებს უკეთ ახსოვდათ ეგვიპტელები, ვიდრე ეგვიპტელებს კოლხები. ეგვიპტელები ამბობენ, რომ მათი აზრით სესოსტისის ლაშქრიდან არიან კოლხები და მე თვითონაც ასე მეჩვენებოდა, რადგან კოლხები შავგვრემნები არიან და ხუჭუჭთმიანები (მაგრამ ეს არაფერს ნიშნავს, რადგან სხვებიც არიან ასეთები), მაგრამ ამასთანავე და უფრო მეტად ამას მოწმობს ის, რომ ყველა ხალხთაგან მხოლოდ კოლხები, ეგვიპტელები და ეთიოპელები არიან, რომლებიც თავიდანვე აწარმოებენ წინადაცვეთას. ხოლო ფინიკიელებმა და იმ სირიელებმა, რომლებიც პალესტინაში არიან, როგორც თვითონაც ამბობენ, ეგვიპტელთაგან ისწავლეს, ხოლო სირიელები, რომლებიც მდინარე თერმოდონტთან და პართენიოსთან ცხოვრობენ, და მაკრონები, რომლებიც მათი მეზობლები არიან, ამბობენ, რომ კოლხთაგან ისწავლეს ეს ახლახან.
კიდევ სხვა რამის თქმაც შემიძლია კოლხების შესახებ, რითაც ისინი ეგვიპტელების მსგავსნი არიან. მხოლოდ კოლხები და ეგვიპტელები ამუშავებენ სელს ერთნაირად; მთელი ცხოვრება და ენა მსგავსი აქვთ ერთმანეთის. კოლხურ სელს ელინები სარდონულს უწოდებენ, ეგვიპტიდან შემოსულს კი – ეგვიპტურს.
სპარსელები ცხოვრობენ და აღწევენ სამხრეთის ზღვამდე, რომელსაც უწოდებენ მეწამულს. ამათ ზემოთ ჩრდილოეთის მიმართულებით ცხოვრობენ მიდილები, მიდიელებს ზემოთ სასპერები, სასპერებს ზემოთ კოლხები, რომლებიც აღწევენ ჩრდილოეთის ზღვამდე, რომელსაც ერთვის მდინარე ფასისი. ეს ოთხი ტომი მოსახლეობს ზღვიდან ზღვამდე.
მარებს თავზე ადგილობრივი მოწნული მუზარადები ეხურათ; ეჭირათ ტყავის პატარა ფარები და ხელშუბები. ხოლო კოლხებს თავზე ხის მუზარადები ჰქონდათ, გამოუქნელი ტყავის პატარა ფარები და მოკლე შუბები. ამას გარდა დანები. მარებსა და კოლხებს განაგებდა ფარანდატეს ტეასპისის ძე“.
ჰიპოკრატე (ძვ. . 460-377):
ვინც ფასისში ცხოვრობს, მათ შესახებ მოგითხრობთ: რაც შეეხება ფასისი ირგვლივ ტერიტორიას, ეს ქვეყანა ჭაობიანია, თბილი, წყლიანი და ტყიანი. მთელი წლის განმავლობაში იქ ხშირი და ძლიერი წვიმები იცის. ადამიანები ჭაობებს შორის, წყალზე გამართულ ხისა და ლერწმის სახლებში ცხოვრობენ. აღნიშნული გარემოს გამო, ისინი ცოტას დადიან ფეხით და ქალაქებსა და ნავსადგურებში ძირითადად გულამოღებული ხისგან დამზადებული ნავებით გადაადგილდებიან, რაშიც მრავალრიცხოვანი არხები უწყობთ ხელსწყალს სვამენ ისინი თბილს, დამდგარს, წვიმისგან შევსებულსა და მზისგან დამპალსთვით მდინარე ფასისი ნელა და უხმაუროდ მიედინება. წყლებისგან ამ ქვეყანაში მუდმივად დიდი ნისლი დგას, რის გამოც ნაყოფი აქ არ მწიფდება. ამ მიზეზის გამოა, რომ ფასისელებს სხვა ხალხთან შედარებით ძალიან გასხვავებული გარეგნობა აქვთ. ფასიანები მაღლები და მეტისმეტად მსუქნები არიან. კანი ყვითელი აქვთ და არცერთ მათგანს არ ემჩნევა სახსარი ან ძარღვი. ხმა ბოხი აქვთ, რადგან ნოტიო ჰაერს სუნთქავენ. სხეულს ჯაფა რომ არ მიაყენონ ძალიან ზარმაცები არიან“.
ქსენოფონტე (ძვ. . 427–355):
„მაკრონების ქვეყნის (მაკრონები ტრაპიზონის მხარის კოლხებს სამხრეთ-დასავლეთიდან ემეზობლებოდნენ. დასავლეთიდან მაკრონების მეზობლები იყვნენ დრილები) გავლის შემდეგ 3 დღეში მაკრონები და ელინები მივიდნენ კოლხების საზღვრამდე, სადაც იწყებოდა მაღალი მთები, რომელზეც განლაგებული იყვნენ შეიარაღებული კოლხები. ბერძნებმა თავიდან მოაწყვეს ფალანგა, რათა შეეტიათ მთაზე განლაგებულთათვის, მაგრამ შემდეგ მიხვდნენ, რომ ასე წამგებიანი იყო, რადგან მთაზე ასვლა სხვადასხვა ადგილზე სხვადასხვა სირთულის იქნებოდა, რაც გამოიწვევდა ზოგიერთი ნაწილის ჩამორჩენას, ფალანგის დაშლას და საბრძოლო განწყობის მოშლას. ამის გამო ბერძნებმა არმია პატარა რაზმებად ლოხებად დაყვეს. ისინი ერთმანეთისგან მცირე დაშორებებით მთელს სიგრძეზე განლაგდნენ, რათა სწრაფი მანევრირებით ალყაში მოექციათ კოლხები. ბოლოს ქსენოფონტემ მეომრებს სიტყვით მიმართა: „მეომრებო, ეს ხალხი, რომელსაც თქვენ ხედავთ თქვენს წინაშე, ეს არის უკანასკნელი დაბრკოლება ჩვენს გზაზე, დაბრკოლება, რომლის გამო ჯერ კიდევ ვერ მივედით იქ, საითკენაც დიდი ხანია მივიწევთ. შევეცადოთ აღვგავოთ ისინი მიწისაგან პირისა“. ჰოპლიტებმა მოაწყვეს 80 ლოხა, თითო 100 კაციანი. პელტასები და მშვილდოსნები მოწყვნენ 3 რაზმად, თითო 600 კაციანი. ერთი მარცხენა მხრიდან დააყენეს, ორი კი მარჯვენა მხრიდან.
კოლხების ფალანგა სამ ნაწილად იყოფოდა. ცენტრში ეყენათ ყველაზე მრავალრიცხოვანი ნაწილი. როდესაც ბერძნები დაიძრნენ, კოლხები მათ დანახვაზე სირბილით გამოიქცნენ და მწყობრი მოშალეს. მათი ერთი ნაწილი ელინების მარჯვენა ფლანგს დაეჯახა, ხოლო მეორე ნაწილი ელინების მარცხენა ფლაგს. შედეგად კოლხების საბრძოლო წყობის შუაში თავისუფალი დერეფანი გაჩნდა. ამით ისარგებლა ცენტრში მდგარმა არკადიელმა პელტასტებმა ესქინესა და აკარნანიუსის მეთაურობით და კოლხთა დერეფანი გაიარა და კოლხები ალყაში მოქცევის საფრთხის ქვეშ დააყენა. ამ დროს ჰოპლიტებმა მძლავრი შეტევა წამოიწყეს დაქსაქსული კოლხების მიმართ. ბოლოს კოლხებმა ბრძოლის ველი მიატოვეს და ქაოსურად იწყეს გაქცევა. გახარებულმა ელინებმა მთა უბრძოლველად დაიკავეს, გადალახეს და მდიდარ კოლხურ სოფლებს შეესივნენ. არსებითად ეს სოფლები მეზობელი ხალხების სოფლისგან არ განსხვავდებოდნენ, თუმცა აქ განსაკუთრებით დიდი რაოდენობით იყო სკები. ბერძნები უმალ ხარბად დაეწაფნენ თაფლს, რის შემდეგაც კარგავდნენ გონებას: გული ერეოდათ, ფეხზე ძლივს იდგნენ. ვინც ცოტა ჭამა მთვრალს ჰგავდა, ხოლო ვინც ბევრი ძლიერ მოიწალმა და მკვდარს ჰგავდა. მეომრები ერთიანად ეყარნენ მიწაზე, თითქოს ბრძოლაში დახოცილები. (როგორც თანამედროვე კვლევამ ცხადყო ეს ფანდი არ ყოფილა და ადგილობრივ თაფლს მსგავსი თვისებები აქვს, აქ არსებული მცენარის როდოდენდრონის ანუ აზალიას. ამიტომ ადგილობრივები საკვებად გამოყენებამდე თაფლს ამუშავებენ, შაქარს ურევენ და მხოლოდ ამის შემდეგ ხდება იგი უვნებელი).
მეორე დღეს ბერძნებმა მოულოდნელად იწყეს გამოჯანმრთელება, მეოთხე დღეს გზა განაგრძეს და ორ დღეში 7 ფარსანგის (37,3 კმ) გავლის შემდეგ ჩავიდნენ ტრაპეზუნტში, მრავალრიცხოვან ბერძნულ ქალაქში, რომელიც წარმოაგდენს სინოპის კოლონიას კოლხთა ქვეყანაში. როგორც კოლონია ტრაპეზუნტი სინოპს ხარკს უხდიდა, საპასუხოდ კი სინოპი მას მტრებისგან თავის დაცვაში ეხმარებოდა. აქ ელინებმა დაჰყვეს დაახლოებით 30 დღე (13 მარტამდე) და ამ დროში კი არაერთხელ მოაწყვეს კოლხურ სოფლებზე თავდასხმა სურსათის საშოვნელად. ტრაპიზონელებმა პატივით მიიღეს ელინები, გაუმართეს ბაზარი, სადაც სტუმრებს შეეძლოთ ეყიდათ სასურველი ნივთები. ამასთან ტრაპეზუნტელებმა სტუმრებს საჩუქრად უძღვნეს ხარები, ქერი და ღვინო და უშუამდგომლეს ქალაქის ირგვლივ ვაკეზე მცხოვრებ კოლხებთან სამშვიდობო ხელშეკრულების გასაფორმებლად, რის შემდეგაც კოლხებმა ელინებს გამოუგზავნეს საჩუქრად მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვი.
დასვენების შემდეგ ელინებმა დაიწყეს მსჯელობა თუ რომელი გზით უნდა დაბრუნებულიყვნენ შინ. ამასობაში დიდი დრო გავიდა და საკვები გამოელიათ. მაშინ ქსენოფონტემ ლაშქარი ორ ნაწილად გაჰყო, ერთი ბანაკის დასაცავად დატოვა, მეორეთი კი მთიან მხარეში მცხოვრები დრილების გასაძარცვად წავიდა და მეგზურად ერთი ტრაპიზონელი გაიყოლა. წესით საკვები მახლობლად, დაბლობში მცხოვრებ მდიდრულ კოლხურ სოფლებში უნდა ეძია, რაც ადვილიც იყო და უკანაც სწრაფად მობრუნდებოდნენ, მაგრამ ტრაპიზონელი მეგზური კოლხებთან მეგობრობდა (ამასთან კოლხებთან ჩამოგდებული მეგობრობის მტრობად ქცევა არაგონივრულად ჩანდა, რადგან ტრაპიზონის მხარე ხომ მათ ეკუთვნოდათ), ამიტომ ელინები მოშორებით მდებარე მთიან მხარეში (ტრაპიზონის სამხრეთ-დასავლეთით) მცხოვრები დრილების საძარცვავად წაიყვანა.
პონტოს მთების ყველაზე მეომარი ხალხი დრილები ძნელადმისაგდომ სიმაგრეებში ცხოვრობდნენ, საიდანაც ადვილად უქმნიდნენ პრობლემებს სტუმრებს. ამასთან, როდესაც დაინახავდნენ, რომ სიმაგრეს ვერ დაიცავდნენ, წაიღებდნენ რასაც შესძლებდნენ და დანარჩენს ცეცხლს აძლევდნენ. ასე რომ რამდენიმე სიმაგრიდან ბერძნებმა მხოლოდ რამდენიმე შინაური პირუტყვი იპოვეს, რომლებიც ცეცხლს გამოქცეოდნენ და ახლა ელინთა ლუკმად იქცნენ.
ბოლოს ელინები მიადგნენ დრილების მთავარ ციხე-ქალაქს, სადაც შეკრებილიყვნენ ყველა დრილები. მას ირგვლივ ღრმა ხევი ჰქონდა და შესაბამისად ძნელადმისადგომი იყო. ელინების მსუბუქმა ქვეითებმა (1000-მდე კაცი) გადალახეს ხევი და დაინახეს ბევრი ცხვარი და სხვა სიმდიდრე, რის შემდეგაც სიხარულით გაემართნენ სიმაგრის ასაღებად, მაგრამ ეს არცთუ იოლი იყო. სიმაგრეს მახლობლად ღრმა თხრილი ჰქონდა, შემდეგ მაღალი მიწაყრილი, მასზე კი ახლო-ახლოს იდგა მაღალი ხის კოშკები. მათ დანახვაზე ქალაქიდან გამოიჭრნენ დრილები და ელინებს უკან დაახევინეს. ისინი კვლავ ხევს უახლოვდებოდნენ და დაღუპვის პირას იყვნენ. ამ დროს ქსენოფონტე მთელი ძალებით გადავიდა იერიშზე და მძიმე ბრძოლით დაიკავა ქალაქი, რომლის დიდი ნაწილი გაძარცვეს. მაშინ გადარჩენილი დრილები აკროპოლისში შეიკეტნენ, რომელიც სრულიად აუღებელი ჩანდა. მაშინ ელინებმა უკანდახევა იწყეს. ამის დანახვაზე ქალაქის ერთ ნაწილსა და აკროპოლისში შეფარებული დრილები გამოიჭრნენ და მტერს შეუტიეს. ხელჩართული ბრძოლა ქუჩებსა და სახლებში გაჩაღდა. ბევრი ელინი დაეცა ან დაიჭრა. მაშინ ქსენოფონტმა დრილების ხის სახლები ცეცხლს მისცა, რამაც მთელი ქალაქი შთანთქა.
მეორე დღეს ელინები უკან ტრაპეზუნტისაკენ გაემართნენ. იქ აღმოჩნდა, რომ საკმარისი ხომალდები არ იყო ზღვით შინისაკენ წასასვლელად, ამიტომ ქსენოფონტემ 40 წელს გადაცილებული მამაკაცები, ავადმყოფები, ქალები და ბავშვები ხომალდებზე დასვა და გაუშვა, ხოლო დანარჩენი ჯარით ფეხით გაემართა შინისაკენ.
მესამე დღეს ქსენოფონტე ჩავიდა ბერძნულ ქალაქ კერასუნტში, რომელიც სინოპის კოლონია იყო კოლხების ქვეყანაში. როგორც კოლონია კერასუნტი სინოპს ხარკს უხდიდა, საპასუხოდ კი სინოპი მას მტრებისგან თავის დაცვაში ეხმარებოდა.
იქ დაყვეს 10 დღე (13-22 მარტი), გადათვალეს მეომრები და აღმოჩნდა რომ ცოცხალი 8600 კაცი დარჩენილიყო. შემდეგ გაინაწილეს ტყვეების გაყიდვით შემოსული თანხა. მეათედი გამოყვეს აპოლინისა და ეფესოს არტემიდასათვის. კერასუნტიდან დასავლეთით ზღვისპირა გზით ელინები მივიდნენ მოსინიკების ქვეყნამდე...
კოტიორაში ყოფნის დროს სარდლებმა ქსენოფონტეს შესთავაზეს „რადგან ჩვენ გვაქვს ხომალდები, ამიტომაც უმჯობესია გავცუროთ ფასისისკენ და დავიპყროთ ფასიანთა ქვეყანა. იქ მაშინ აიეტის ჩამომავალი მეფობსო“, რაზეც ელინთა სარდალი არ დათანხმდა“.
ფსევდო სკილაქსი (ძვ.წ. IV ს.):
„აქაელების შემდეგ ცხოვრობენ ჰენიოხები. ჰენიოხების შემდეგ კორაქსები. კორაქსების შემდეგ მოდის მხარე კოლიკა. კოლიკას შემდეგ არიან მელანქლაინები და მათთან არის მდინარეები მეტასორისი (მოქვი) და აიგიპოსი (კოდორი?).
მელანქლენების შემდეგ ცხოვრობენ გელონები. გელონების შემდეგ არის კოლხები, პოლისი დიოსკურიადა, ბერძნული პოლისი გიენოსი (ოჩამჩირესთან), და მდინარე გიენოსი (ღალიძგა) და მდინარე ქერობიოსი (სიანისწყალი), მდინარე ქორესი (ენგური), მდინარე (ქ)არიუსი (ხობი), მდინარე ფასისი და ბერძნული პოლისი ფასისი, და ამ მდინარეზე ზევით აყოლებით 180 სტადიონზე (33 კმ) არის დიდი ბარბაროსული ქალაქი, საიდანაც იყო მედეა; იქ არის მდინარე (მოგ)რისი (სუფსა), მდინარე ისისი (ნატანები), მდინარე ლაისტონი, მდინარე აფსაროსი (ჭოროხი).
კოლხების შემდეგ ცხოვრობენ ბიძერები და მდინარე არქაბონი (არქაბე/არჰავი) და მდინარე არიონი (თანამ. ბუიუქ დერე, ვიწეწყალთან).
ბიძერების შემდეგ არიან ეკექეირები და მდინარე პორდანისი (ფირტინ-დერე) და მდინარე არაბისი (ძაგატისი=მოდაჩარ დერე), პოლისი ლიმნა, ბერძნული პოლისი ადეიენოსი (გოდიენოსი, არდინეოსი, აბინეოსი = თანამ. ყანლუ-დერე).
ეკექეირების შემდეგ არიან ბექეირები, ბერძნული პორტი ბექეირიკა, ბერძნული პოლისი ბექეირიადა (პორტი და პოლისი არსებობდა თანამდეროვე რიზეს რაიონში).
ბექეირების შემდეგ არიან მაკროკეფალები (გრძელთავიანები, იგივე მაკრონები), ბერძნული პორტი ფსორონი (დღევ. არაკლი, სურმენეს დასავლეთით), ბერძნული პოლისი ტრაპეზუნტი.
არისტოტელე (ძვ.წ. 384-322):
„ფასისთან არიან მომცრო ტანის ძროხები, რომელთაგან თითოეული ბევრ რძეს იწველის. ყვებიან რომ მდინარე ფასისზე იზრდება ვენახი, რომელსაც ეჭვიანი მამაკაცები კრეფენ და მიმოფანტავენ საქორწინო მოსასვენებლის ირგვლივ, რათა მათი ქორწინება დარჩეს შეუბღალავი“.
აპოლონიოს როდოსელი (ძვ.წ. 295-215):
„თერმოდონტის შესართავთან გაშლილია დოიასის ველი და აქვეა ამაზონების სამი ქალაქი. შემდეგ კლდოვან და პირქუშ მიწაზე ადამიანთა შორის ყველაზე უფრო საბრალო მუშები – ხალიბები ცხოვრობენ, რომლებიც რკინას ამუშავებენ. ხალიბების მახლობლად, სტუმართმოყვარე ზევსისადმი შეწირული გენეტის კონცხის გადაღმა, ცხოვრობენ ცხვრებით მდიდარი ტიბარენები. მათ მეზობლად ტყიან ადგილებსა და მთების ძირში სახლობენ მოსსინიკები, რომლებიც ხის კოშკებში იმართავენ ბინებს კარგად შეკრული ღობეებით, რომლებსაც მოსინებს უწოდებენ: აქედან მოდის თვით მათი სახელიც – მოსინიკები. მათ შემდეგ ფილირები ცხოვრობენ, ფილირებს ზემოთ მაკრონები არიან, ხოლო მათ შემდეგ ბექირთა მრავალი ტომი ცხოვრობს. ბექირების მომიჯნავენი არიან საპირები, რომელთა მეზობლად ცხოვრობენ ბიძერები. მათ ზევით კი უკვე თვით მეომარი კოლხები მოსახლეობენ. მაგრამ თქვენ განაგრძეთ ხომალდით ცურვა, სანამ ზღვის კიდეს არ მიაღწევთ. იქ კუტაიის ხმელეთზე და კირკეს ველზე ამარანტის შორეული მთებიდან გამომდინარე მორევიანი ფასისი მიაგორებს თავის ფართო ნაკადს ზღვისაკენ. ამ მდინარის შესართავთან რომ მიაცურებთ ხომალდს, თქვენ დაინახავთ კუტაიელ აიეტის კოშკს და არესის ჩრდილოვან ჭალაკს. ამ ჭალაკში მუხაზე ჩამოკიდებულ ოქროს საწმისს საზარელი სანახავი ურჩხული დრაკონი დარაჯობს. მის საშინელ თვალებს ვერც დღისით და ვერც ღამით ვერ იმორჩილებს ტკბილი ძილი.
აიეტი საშინელი სისასტიკითაა ცნობილი, ამიტომ მეშინია მასთან საწმისისათვის გამგზავრება. აიეტი ამტკიცებს, რომ ჰელიოსის შვილია. მის ირგვლივ კოლხთა ურიცხვი ტომი ცხოვრობს. კოლხეთის მბრძანებელი თავისი საზარელი ხმით და უსაზღვრო ღონით შეიძლება არესს შეედაროს.
არესის კუნძულის (მოსინიკების სანაპიროსთან) დატოვების შემდეგ მთელი დღე მიჰქროდა ხომალდი ზღვის თვალუწვდენელ სივრცეში, ღამით კი არგონავტებმა ფილირების მიწას ჩაუცურეს. ფილირების შემდეგ არგონავტებმა ჩაუარეს მაკრონებს, ბექირთა უსაზღვრო მიწას, ამაყ საპირებს და მათ შემდეგ ბიძერებს. ამის შემდეგ კოლხთა მიწა იწყებოდა.
აი უკვე გამოჩნდა პონტოს უკიდურესი ყურე და მათ თვალწინ კავკასიის მთების მაღალი მწვერვალები აღიმართნენ. არგონავტებმა ღამით ფრიქსეს ვაჟიშვილის არგოსის გამოცდილების წყალობით ფართოდ მომდინარე ფასისს და პონტოს უკიდურეს საზღვარს მიაღწიეს. მოლაშქრეებმა სასწრაფოდ შეახვიეს იალქნები, ანძა დაუშვეს და წესისამებრ ამოღარულ საცავში შეინახეს. შემდეგ ხოფები მოუსვეს და მყისვე მდინარის ფართო კალაპოტში შეცურდნენ. ხომალდი მძლავრად მიაპობდა ფასისის მღელვარე ტალღებს. არგონავტებს ხელმარჯვნივ ეკავათ მაღალი კავკასიონი და მას ქალაქი კუტაისი, მარცხნივ გადაშლილიყო არესის ველი და ამ ღმერთის სახელობაზე შეწირული წმინდა ჭალაკი.
არგონავტები ფასისის ლერწმით მოფენილ ჭაობში ჩაიმალნენ და დაბანაკდნენ. ისინი ხომალდიდან გადმოვიდნენ, ჭაობი და ლერწმნარი გადალახეს და ხმელეთზე ავიდნენ. შემდეგ ველზე მდებარე ბორცვზე შედგეს ფეხი. ეს ველი კირკეს (აიეტის და) ველად იწოდება. აქ მრავლად იყო აღმოცენებული ტირიფი და ძეწნა, რომელთა კენწეროებზე თოკებით მიკრული გვამები იყო ჩამოკიდებული. კოლხებში ჯერ კიდევ ახლაც ცოდვად ითვლება მიცვალებული მამაკაცების ცეცხლით დაწვა. არც ისა აქვთ წესად, რომ ისინი მიწაში დაფლან და ზემოდან მიწაყრილი აღუმართონ. კოლხები მიცვალებული მამაკაცების გვამებს ხარის მოუთელავ ტყავებში ახვევენ და ქალაქიდან მოშორებით ხეებზე ჰკიდებენ. მაგრამ ჰაერის თანაბრად მიწაც ღებულობს თავის წილს, ვინაიდან კოლხები ქალებს მიწაში მარხავენ. აი ასეთი წესი აქვთ მათ.
როცა იაზონი და მისი მხლებლები აიეტის სასახლესთან მივიდნენ, ჰერამ მყისვე გაჰფანტა ნისლი. ვაჟკაცები სასახლის შესასვლელთან გაჩერდნენ. ისინი გააოცა მეფის სასახლის გალავანმა, ფართო ჭიშკრებმა და სვეტებმა, რომლებიც მწკრივზე იყვნენ აღმართულნი კედლების გარშემო. სასახლის თავზე, სპილენძის ქონგურებზე, ქვის კოშკი იდგა. იაზონმა და მისმა მხლებლებმა დაუბრკოლებლივ გადააბიჯეს ფეხი სასახლის ჭიშკრის ზღურბლს, რომელთანაც მაღლა ამართული, მწვანე ფოთლებით შემოსილი ვაზები გაშლილიყვნენ. ვაზების ქვეშ ოთხი დაუშრეტელი შადრევანი მოჩუხჩუხებდა. ეს წყაროები ჰეფესტომ ამოაჩქეფა მიწის გულიდან. ერთი რძის შადრევანი იყო, მეორე ღვინისა, მესამედან სურნელოვანი ზეთი მორაკრაკებდა, მეოთხე წყარო კი ამოღარულ ლოდიდან წყალს მოაქუხებდა, რომელიც პლეიადების ჩასვლის დროს თბებოდა, ხოლო მათი აღმოსვლის ჟამს ყინულივით ცივი და ანკარა ხდებოდა.
სპილენძისფეხებიანი ხარები, რომელთაც სპილენძისავე ხახები ჰქონდათ, საიდანაც ცეცხლის საზარელი ალი ამოსდიოდათ. მანვე გაუკეთა მთლიანი გუთანი მაგარი ფოლადისაგან. ამით ჰეფესტომ მადლობა გადაუხადა ჰელიოსს, რომელმაც ფლეგრის ბრძოლაში დაღლილი ჰეფესტო თავის ეტლზე აიტაცა. სასახლის ეზოში უზარმაზარი შენობა იდგა, რომელსაც მრავალი ორმაგი კარი და მოსასვენებელი ოთახი ჰქონდა. კარები და ოთახები ერთ საუცხოო ტალანში გამოდიოდნენ. ამ შენობის მარჯვნივ და მარცხნივ ორი უფრო მაღალი შენობა იდგა. ერთ-ერთ მათგანში აიეტი ცხოვრობდა თავისი ცოლით, მეორეში კი აიეტის ვაჟი აფსირტე.
სასახლის დანარჩენი ოთახები ეკავათ აიეტის ორ ასულს, ქალკიოპეს და მედეას და მოახლე ქალებს. აიეტის ასული მედეა ქალღმერთ ჰეკატეს ქურუმი იყო“.
სტრაბონი (ძვ.წ. 63-ახ.წ. 24):
„ჰენიოხების ქვემოთ მდებარეობს კოლხიდა, რომელიც მოთავსებულია კავკასიისა და „მოსხური მთების“ (მდინარეების ჭოროხის, მტკვრის, არაქსისა და ევფრატის წყალგამყოფ მთათა სისტემა: შედგებოდა არსიანის ქედის, შავშეთის ქედის, აჭარა-იმერეთის ქედის, ერუშეთის მთიანეთის, ნიალისყურის ქედის, სამსარის ქედის, ჯავახეთის ქედის, თრიალეთის ქედის, სოღანლუღის ქედის, კარგაფაზარის ქედის, ჩახირბაბის ქედის, ალაჰიუეკბერის ქედისგან) ძირებს შორის.
ჰენიოხების სანაპირო არის 1000 სტადიონი (178 კმ); შემდეგ მოდის დიდი პიტიუნტი, საიდანაც დიოსკურიამდე 360 სტადიონია (64 კმ). მითრიდატეს ისტორიკოსები, რომლებიც დიდ ნდობას იმსახურებენ ასახელებენ პირველად აქეელებს, შემდეგ ზიგებს, შემდეგ ჰენიოხებს, შემდეგ კერკეტებს, მოსხებს, კოლხებს, მათ ქვემოთ მცხოვრებ ფთიროფაგებსა და სოანებს და სხვა პატარა ხალხებს კავკასიისა. თავიდან სანაპირო როგორც ვთქვი ვრცელდება აღმოსავლეთით და მიმართულია სამხრეთისკენ, მაგრამ ბატიდან მცირედ უხვევს და შემდეგ მიემართება დასავლეთით, მთავრდება პიტიუნტთან და დიოსკურიადასთან; კოლხიდის მთელი ეს ტერიტორიები ეკვრის ზემოთნახსენებ სანაპიროს. დიოსკურიადას მოსდევს კოლხიდის დანარჩენი სანაპირო და მისი მიმდებარე ტრაპეზუნტის სანაპირო; შემდეგ ის გრძელდება თითქმის სწორი ხაზით პონტოს მარჯვენა მხარეს მიმართული ჩრდილოეთით“.
სკიდისე მოიცავდა ჭოროხის მარცხენა ნაპირზე აღმართულ ლაზისტანის, სოღანლის და კალკანის ქედებს. პარიადრი მოიცავდა თანამედროვე ჯანიკის, გირესუნის, გიუმუშჰანეს, კოპის, მოსჯინის, სივრიდერესა და აკდაღის ქედებს; თუმცა ზოგჯერ ფარავდა სკიდისეს და მოსხური მთების იმ ნაწილს რომელიც აგრძელებს პარიადრეს და მოიცავდა ჩახირბაბის, კარგაფაზარის, სოღანლუღის, ალაჰიუეკბერის ქედებს.
„ტავრის მთიანეთში არის მთა ტრაპეზუნტი, თანამოსახელე იმ ქალაქისა, რომელიც ტიბარანიასა (შავიზღვისპირა ქართული ტომის - ტიბარენების მხარე) და კოლხიდასთან მდებარეობს. ეს სანაპირო აღმოსავლეთისაკენ მიემართება და სამხრეთს უყურებს. ნელ-ნელა დასალეთისაკენ შემობრუნდება და პიტიუნტთან და დიოსკურიასთან სრულდება: კოლხიდის ეს ადგილები ხომ დასახლებულ სანაპიროს ესაზღვრება. დიოსკურიის შემდეგ დანარჩენი სანაპირო კოლხიდისაა და მის მომდევნო ტრაპეზუნტთან მნიშვნელოვან მოხრილობას ქმნის, შემდეგ პირდაპირ მიემართება, ქმნის მარჯვენა გვერდს პონტოსას.
დიოსკურია უბეში მდებარეობს და მთელი ზღვის უკიდურესი აღმოსავლეთი პუნქტი უჭირავს მასზე. ამბობენ, რომ ისაა ევქსინის უშორესი ადგილი და უკიდურესი სანაოსნოდ. დიაოსკურიადა დევს უბეზე, ფაზისიდან არანაკლებ 600 სტადიონზე (106 კმ). დიოსკურია სავაჭრო ადგილია მის ზემოთ და გარშემო მცხოვრები ტომებისათვის. აქ იწყება პონტოსა და კავკასიის ზღვების დამაკავშირებელი სავაჭრო გზა. ერთთა აზრით, ქალაქში თავს იყრის 70 ტომი, ხოლო მეორენი ამბობენ სამასიო, თუმცა ესენი არაფრით ზრუნავენ სიმართლისათვის. ყველა ტომი განსხვავებულ ენაზე ლაპარაკობს, რადგან დაფანტულობის გამო შეურევლად ცხოვრობენ თავისი სიამაყისა და ველურობის მიზეზით. უმეტესობა სარმატია, ხოლო ყველგან კავკასიელები არიან. ესაა რაც შეეხება დიოსკურიას.
იბერიის ქვეყანაში ერთი არის კოლხურ ციხისიმაგრე სარაპანზე და მასთან არსებულ ვიწროებზე რომლებზედაც ფაზისი მოედინება. ფაზისი სწრაფი და ხმაურა მიემართება კოლხეთში. მასზე 120 ხიდით გადაისვლება მისი მიხვეულ-მოხვეულობის გამო. წყალდიდობისას ეს ადგილები სულ დახრულია მრავალი ნაკადულით. წარმოიქმნება ფაზისი ზემოთ მდებარე მთებში მრავალი წყაროსაგან, ხოლო დაბლობში ღებულობს სხვა მდინარეებს, რომელთა შორის არის ჰიპოსი და გლავკოსი; გავსებული და სანაოსნოდ გამოსადეგი ჩადის პონტოში (აღწერილი კარგად მიესადაგება ყვირილის ხეობის ზემო წელს, შორაპნიდან საჩხერის ჩათვლით, ვინაიდან ამ მონაკვეთზე არც ნაოსნობისთვის არის ხელსაყრელი პირობები, მრავალი პატარა მდინარეც უერთდება ყვირილას და საკმაოდ ხმაურიანიცაა იგი. სახელიც ხომ ამის გამო შეერქვა. ასე რომ სტრაბონის ფასისი არა სრულად რიონი, არამედ ყვირილა-რიონია).
ხოლო კოლხიდა მეტწილად ზღვასთან მდებარეობს. მასზე მიედინება დიდი მდინარე ფასისი (სტრაბონის ფასისი ყვირილადან იწყება. შესაბამისად რიონი რაჭის მთებიდან ვარციხემდე ფასის-რიონს არ ეკუთვნის. ამასვე ადასტურებს გეოგრაფი პტოლემაიოსი, რომელიც ფასისი შესართავს სარაკესთან ანუ შორაპანთან ახლოს დებს. მართალია ამ შემთხვევაში ძირულა გამოდის, თუმცა გვიდასტურებს იმას რომ ანტიკურ ხანის ავტორთა უმეტესობას რიონი სწორედ ყვირილა-ძირულადან დაწყებული ეგონათ), რომელსაც სათავე არმენიაში აქვს (სტრაბონი აქ იმეორებს ერატოსთენეს აზრს, ერატოსთენე კი ფასისში ჭოროხს გულისხმობს. სხვაგან სტრაბონი გვამცნობს რომ ფასის-რიონის სათავე იბერიის მთებშია, რაც უკვე ყვირილადან მის დაწყებას უნდა გულისხმობდეს), რომელიც იერთებს გლავკოსსა (სტრაბონის ცნობით – 1. გლავკოსი ფაზისის მიმდებარე მთებიდან ჩამოდის. 2. ფაზისი დაბლობში ღებულობს სხვა მდინარეებს რომელთა შორის არის ჰიპოსი და გლავკოსი. ამ უმთავრესი მომენტიდან გამომდინარე ვერც ყვირილა და ვერც ძირულა გლავკოსად ვერ ჩაითვლება, რადგან შორაპნის სანახებს კოლხეთის დაბლობად ვერ მივიჩნევთ. ამდენად უფრო სარწმუნოა, რომ გლავკოსი იყოს დღევანდელი რიონი უფრო ზუსტად კი რიონის მონაკვეთი რაჭის მთებიდან ვარციხემდე, ე.ი. რიონ-ყვირილის შერთვამდე.) და ჰიპოსს (ცხენისწყალი) მახლობელი მთებიდან გამომდინარეთ. ფაზისზე აღმა ცურვა შეიძლება სარაპანამდე (შორაპანი) – რომელიც ციხე-სიმაგრეა, მაგრამ შეუძლია დაიტიოს ქალაქის მთელი მოსახლეობა. აქედან ფეხით, საურმე გზით ოთხ დღეში მიისვლება მტკვრამდე. ფაზისზე მდებარეობს მისი მოსახელე ქალაქი, კოლხთა სავაჭრო ადგილი, გარშემორტყმული მდინარით, ტბითა და ზღვით. ცურვას ფაზისიდან ამისომდე (დღევ. სამსუნთან) და სინოპამდე ცურვით 2-3 დღე სჭირდება, რადგან აქაური სანაპიროები დატბორილია, ხოლო მდინარეთა შესართავები ჭაობიანი.
ქვეყანაში კარგი ნაყოფები იცის, გარდა თაფლისა, რომელიც მეტწილად მწარეა. მოიპოვება აგრეთვე გემთსაშენისთვის საჭირო ყოველი მასალა, რადგან აქ მრავალი ტყეა და მდინარეებითაც ჩამოაქვთ, ამუშავებენ ბლომად სელს, კანაფს, ცვილსა და ფისს, ხოლო სელის დამუშავება განთქმულიც არის და ქვეყნის გარეთაც კი გააქვთ.
მოსხების ქვეყანაში ზემოთ ნახსენებ მდინარეებთან ახლოს მდებარეობს ფრიქსეს დაარსებული ტაძარი ლევკოთეა (უნდა ყოფილიყო დღევანდელი სოფელი კოთელიას ადგილზე. იგი კი ჯავახეთში, ახალქალაქის რაიონში, ახალქალაქიდან 15 კმ-ზე მდებარეობს) და მისი სამისნო, სადაც აკრძალული იყო ვერძის მსხვერპლად შეწირავა, რადგან სწორედ ვერძმა ჩამოიყვანა ფრიქსე. ერთ დროს ეს უმდიდრესი სალოცავი გაძარცვულ იქნა ჯერ ფარნაკეს, მოგვიანებით კი მითრიდატე პერგამონელის მიერ.
თუ როგორი სახელგანთქმული იყო ძველად ეს ქვეყანა, ამას მითები ცხადყოფენ, რომლებიც მოგვითხრობენ იაზონის ლაშქრობაზე, რომელიც მოვიდა მიდიამდე, და ამაზე უწინ კი ფრიქსეს ლაშქრობაზე. შემდგომმა მეფეები ფლობდნენ სკეპტუხიებად დაყოფილ ქვეყანას, თუმცა მათი კეთილდღეობა მცირე იყო. როდესაც მითრიდატე ევპატორის ძალაუფლება გაძლიერდა, კოლხიდა დაექვემდებარა მის ბატონობას. ამიერიდან მეფე თავისი სამეგობრო წრიდან მუდმივად გზავნიდა პირებს კოლხიდის მმართველად. ამ მართველებს შორის იყო მოაფერნე – ჩემი დედის მამის ძმა. კოლხიდიდან მეფე იღებდა ყველაზე მეტად ფლოტისთვის საჭირო მასალებს. მითრიდატეს დამხობის შემდეგ მისი იმპერია დაიშალა. ბოლოს კოლხიდას დაეუფლა პოლემონი, ხოლო მისი სიკვდილის შემდეგ პოლემონის ცოლი პითოდორიდა, რომელიც იყო დედოფალი კოლხების, ტრაპეზუნტისა და ფარნაკიის ქალაქების და მათ ახლოს მდებარე ბარბაროსთა ოლქების.
მოსხების ქვეყანა, სადაც მდებარეობს ლევკოთეას ტაძარი, იყოფა სამ ნაწილად: ერთ ნაწილს აკონტროლებს კოლხები, მეორეს ფლობს იბერები, მესამეს ფლობს არმენები. იბერიაში არის პატარა ქალაქი (ფრიქსეს ქალაქი) – თანამედროვე იდეესა, კარგად გამაგრებული პუნქტი კოლხიდას საზღვართან. დიოსკურიადას ახლოს მიედინება მდინარე ხარესი (კელასური).
განიმყარა რა ძალაუფლება, მითრიდატე ევპატორი გახდა კოლხიდისა და ყველა ამ ქვეყნის მფლობელი, რომელიც დაუთმო მას სისიდის ძე ანტიპატრემ.
პომპონიუს მელა (ახ.წ. 15-60):
მოსინების მეზობლები – მაკროკეფალები (მაკრონები), ბექერები, ბუზერები (ბიძერები) – ნაკლებად ველურები არიან, თუმცა გამოირჩევიან მძიმე ხასიათით. ქალაქები აქ ცოტაა, ყველაზე დიდია კერასი (კერასუნტი) და ტრაპეზი (ტრაპეზუნტი).
აქ მდებარეობს ადგილი, სადაც ბოსფორიდან მომავალი ზღვის სანაპირო იცვლება მკვეთრი მოსახვევით. ეს არის პონტოს კლაკნილი სანაპიროს ყველაზე მკვეთრად მოხვეული კუთხე (ე.ი. უბე) მოყოლებული თრაკიის ბოსფორიდან. აქ ცხოვრობენ კოლხები. პონტოს ამ ადგილზე ჩაედინება მდინარე ფასისი, რომლის ახლოს მდებარეობს მისი მოსახელე ქალაქი, აშენებული თემისთაგორა მილეტელის მიერ. აქ არის ფრიქსეს ტაძარი და ჭალა (ოქროს ვერძის ტყავის ადგილსამყოფელი) სახელოვანი ოქროს საწმისის შესახებ ძველი თქმულებით.
პლინიუს უფროსი (ახ.წ. 23-79):
ტრაპეზუნტის სანაპიროს ახლოს მიედინება მდინარე პიქსიტი ტრაპეზუნტის აღმოსავლეთით (დღევ. ვიწეწყალი), რომელზეც არიან სანები-ჰენიოხები. შემდეგ მოდის მდინარე აბსარუსი (აფასაროსი, დღევ. ჭოროხი), რომლის შესართავთან არის იმავე სახელის ციხე-სიმაგრე, რომელიც ტრაპეზუნტისგან დაშორებულია 140 მილით (207,2 კმ). აბსაროსი სათავეს იღებს პარიადრეს მთებში და წარმოადგენს საზღვარს „დიდ არმენიასა“ და „მცირე არმენიას“ შორის.
აბსაროსთან ახლოს, მთებს გადაღმა იბერიაა, სანაპიროზე კი – ჰენიოხები, ამპრევტები, ლაზები, მიედინება მდინარეები აკამფსეონი (=აკამფსისი, მდ. ჭოროხის შესართავი ნაწილი), ისისი (დღევ. მდ. ნატანები), მოგრუსი (ან ნოგრუსი, ან ნიგერი, დღევ. მდ. სუფსა), ბათისი (ნიშნავს „ღრმა წყალს“, დღევ. ყოროლის წყალი), შემდეგ კოლხიდის ხალხი, ქალაქი მატიუმი (პტოლემეოსის მადიუმი, ქალაქი კოლხეთში), მდინარე და კონცხი ერთი და იგივე სახელით ჰერაკლეა (ბიჭვინთიდან ნოვოროსიისკამდე ტერიტორიაზე), პონტოს ყველაზე სახელგანთქმული მდინარე ფაზისი (მდ. რიონი).
ამ მდინარეს სათავე აქვს მოსხების ქვეყანაში და სანაოსნოა დიდი ხომალდებისათვის 38,5 მილზე (57 კმ), შემდეგ დიდ მანძილზე მცირე ხომალდებისათვის; მასზე გადასასვლელად მოწყობილია 120 ხიდი. მის ნაპირზე მდებარეობდა რამდენიმე ქალაქი, რომელთა შორის სახელგანთქმულია ტინდარიდა (?), კირკეიუმი, კინიუმი (გიენოსი?) და შესართავთან ფაზისი; მაგრამ განსაკუთრებით სახელმოხვეჭილი იყო ეია ზღვიდან 15 მილის (22,2 კმ) დაშორებით, იქ სადაც ფაზისს სხვადასხვა მხრიდან უერთდება მდინარეები – ჰიპოსი და კიანეოსი (ჰიპოსი და კიანოსი პტოლემეოსთან აფხაზეთის მდინარეებია - კოდორი და ღალიძგა. სტრაბონთან ჰიპოსი ფასისის შენაკადია და და ცხენისწყალი უნდა იყოს. რაც შეეხება პლნიუსს - მისთვის ჰიპოსის საპირისპიროდაა კიანოს, ხოლო ცხენისწყალის საპირისპიროდ მდინარე არარის. აი გლავკოს/რიონის საპირისპიროდ კი არის ხანისწყალი. სტეფანე ბიზანტიელი წერს: აია - კოლხთა ქალაქი, აშენებულია აიეტის მიერ, ზღვას დაშორებულია სამასი სტადიონით; მას ჩამოუდის ორი მდინარე: ჰიპპოსი და კვიანეოსი, რომლებიც მისგან ნახევარკუნძულს ქმნიან. პლინიუსს სხვა ბევრი მცდარი ცნობაც აქვს საქართველოს სხვადასხვა გეოგრაფიულ ტოპონიმთან დაკავშირებით, ამიტომ არ ღირს მის სიტყვებში სრული ჭეშმარიტების ძიება). ამჟამად არსებობს მხოლოდ სურიუმი (იგივე სურიონი, დღევ სოფ. ციხესულორი), რომელმაც სახელი მიიღო იმავე სახელის მდინარისგან (დღევ. მდინარე სულორი), რომელიც ამ ქალაქთან ერთვის ფაზისს, სადაც ის, როგორც ვთქვით, სანაოსნოა დიდი ხომალდებისათვის. ფაზისი იღებს აგრეთვე წყალს სხვა მდინარეებისგან, რომელთაგან გამორჩეულია თავისი მასშტაბურობით გლავკოსი (დღევ. მდ. რიონის მონაკვეთი რაჭის მთებიდან ვარციხემდე); ფასისის შესართავთან არის უსახელო კუნძული, აბსაროსიდან დაშორებულია 70 მილზე (103.6 კმ).
ფასისის შესართავიდან პონტოს სანაპიროების გაყოლებით არის კიდევ ერთი მდინარე ხარიენტი (ან ქარიენტი, ფსევდო სკილაქსის ხარიუსი, არიანეს ხარიენტი, პტოლემეოსის ხარიუსტი = დღევ. ხობის წყალი) და ხალხი – სალტიები, რომელთაც ადრე ეძახდნენ ფთიროფაგებს, შემდეგ სხვა ხალხი სანნები (აქ ტექსტში შესაძლოა შეცდომაა და სუანები უნდა ეწეროს), მდინარე ხობოსი (ან ქობოსი, = ფსევდო სკილაქსის ხორსის/ქორსის და დღევ. ენგურს) კავკასიონიდან სუანების (ანტიკური ავტორები სვანებს – სუანებს, ან სოანებს ეძახიან), მხარის გავლით მოედინება. შემდეგ მდინარე როანი (ჭურია, ენგურის სამხრეთით, ხობის რაიონში), ეკრიგტიკას მხარე (ეგრიკტიკა, ეგრისი), მდინარეები: სიგამა (ან სიგანია, ზიგანი, დღევ. ოქუმი), ტერსოსი (=არიანეს ტარსურა მოხე; დღევ. მოქვის წყალი), ასტელეფოსი (კოდორი), ხრისორროასი (დღევ. მდ. კელასური), აბსილების (=აფსილები) ტომი, სებასტოპოლისის ციხე-სიმაგრე (დიოსკურიადას აღმოსავლეთით) ფასისიდან 100 მილზე (148 კმ), სანიკების (სანიგების) ტომი, ქალაქი კიგნუმი (გიენოსი?) და მდინარე და ქალაქი პენიუსი (პიტიუნტი?). შემდეგ მოდის ჰენიოხების ტომები, რომლებიც გამოირჩევიან სხვადასხვა სახელით.
მათ ემიჯნება პონტოს მხარე კოლიკა, სადაც კავკასიის ქედი უხვევს რიპეის მთებისკენ, ერთი ბოლოთი ეშვება ევქსინისა და მეოტიდისკენ, ხოლო მეორეთი კასპიის ანუ ჰირკანიის ზღვისკენ. პონტოს აღმ. სანაპიროს დანარჩენი ნაწილი დასახლებულია ველური ხალხებით: მელანქლენებით, კორაქსებით, რომლებიც ცხოვრობენ კოლხების ქალაქ დიოსკურიასთან ახლოს, მდ. ანთემუნტთან (დღევ. გუმისთა); ახლა ეს ქალაქი მიტოვებულია, მაგრამ ის ისე მეტად ცნობილი იყო, რომ ტიმოსთენეს თქმით, იქ იკრიბებოდა 300 ეროვნების სხვადასხვა ენაზე მოლაპარაკე ადამიანი. და ამის შემდეგ ჩვენები (ე.ი. რომაელები) თავის საქმეებს აწარმოებდნენ 130 თარჯიმნის დახმარებით.
დიოსკურიადადან შემდეგი ქალაქია ჰერაკლია სებასტოპოლისიდან 70 მილზე (103,6 კმ). ამ ტერიტორიაზე ცხოვრობენ აქეელები, მარდები და კერკეტები (ჩერქეზთა წინაპრები), მათ უკან სერრი და კეფალოტომები (ნიშნავს თავის მკვეთავებს). ამ მხარის ყველაზე ბრწყინვალე ადგილი იყო უმდიდრესი ქალაქი პიტიუსი (პიტიუნტი, ბიჭვინთასთან), აწ გაძარცვული ჰენიოხების მიერ.
კოლხეთში მეფობს სავლაკი, აიეტის შთამომავალი, რომელმაც სამფლობელოდ მიიღო ვრცელი ქვეყანა; ამბობენ უამრავი ოქრო და ვერცხლი მოიპოვა მან სუანთა მიწებსა და საერთოდ ოქროს საწმისებით განთქმულ ქვეყანაში. დადიოდა ხმები, რომ მისი სასახლე ოქროს სვეტებით არის შემკული.
პომპეუსის ლაშქრობის დროს, მისი ბრძანებით შესწავლილ იქნა, რომ ინდოეთიდან შეიძლება შვიდ დღეში ჩასვლა ბაქტრიაში, მდ. ბაქტრთან, რომელიც ერთვის ოქსს. აქედან ინდური სავაჭრო საქონელი გადაქვთ კასპიის ზღვის იქით მდ. მტკვარზე და ხმელეთით (ე.ი. მდ. ფაზისის ანუ ყვირილა-რიონის გავლით) არა უმეტეს ხუთი დღისა მათ შეუძლიათ მიაღწიონ ქალაქ ფაზისს, რომელიც პონტოს ზღვას უერთდება“.
სწორედ ამ გზის (მტკვარი-ყვირილა-რიონი) გაყოლებაზე მდებარეობს ანტიკური ხანის და ადრე შუა საუკუნეების ნამოსახლარები, რომელთა არქეოლოგიური კვლევის დროსაც აღმოჩნდა შემოტანილი უცხოური ნაწარმი (კერამიკა, სამკაულები, მონეტები, ლითონის და მინის ჭურჭელი). ასეთი ნამოსახლარები მდ. რიონ-ყვირილას გაყოლებაზე აღმოჩენილია შორაპანში, ვარციხე-პატრიკეთში, ვანში, საყანჩიაში, ციხესულორში, შუამთაში, ფარცხანაყანევში, მთისძირში, დაბლაგომში, დაფნარში, საჯავახოში, პატარა ფოთში, ჭალადიდში, ფოთში (პალიასტომის ტბაზე) და სხვ.
ფასისის სავაჭრო-სამდინარო გზის ბოლო პუნქტი იყო პალიასტომზე მდებარე ქალაქი, რომლის შემდეგაც სავაჭრო კარჭაპები შავ ზღვაში გადიოდა კაბოტაჟური ცურვისათვის.
გეომორფოლოგების აზრით, პალიასტომის ტბა - ლაგუნაზღვიური რელიქტია. ძველად აქ მდ. რიონის ლიმანი იყო. სრულიად ბუნებრივია, რომ წინათ სწორედ ამ მოხერხებულ ლიმანში, რომლის ნაპირზედაც ქალაქ-ნავსაყუდელი მდებარეობდა, ხომალდები შემოსულიყო. ხომალდებიდან შემდეგ ტვირთი ბრტყელძირა სამდინარო კარჭაპებში გადაიტვირთებოდა და პალიასტომის გავლით ისინი მდინარე რიონზე ანდა ფიჩორზე აღმა აგრძელებდნენ სვლას.
კლავდიუს პტოლემაიოსი (ახ.წ. 90-170) ეყრდნობა რა ქრისტესშობამდელ წყაროებს კოლხეთში შემდეგ გეოგრაფიულ ობიექტებს ასახელებს:
დიოსკურია (71°10'-46°45'), მდ. ჰიპუსის (კოდორი) შესართავი (71°-46°30'), მდ. კიანეოსის (ღალიძგა) შესართავი (71°30'-46°10'), ნეაპოლისი (71°30'-46°15'), სიგანეუმი (დღევ. სოფ. გუდავა, 71°30'-45°45'), ქალაქი აია (72°-45°30'), მდ. ხარიუსტუსის (ხობი) შესართავი (72°-45°15'), მდ. ფასისის შესართავი (72°30'-45°), ქალაქი ფასისი (72°30'-44°45'). მეხლესუსი (74°30'-46°45'), მადია (74°15'-46°15'), სარაკე (შორაპანი, 73°-45°), სურიუმი (ციხესულორი, 73°20'-44°40'), ზადრისი (74°-44°40').
პტოლემაიოსი ასახელებს კოლხეთის რამდენიმე რეგიონს: ლაზი, მანრალი, ეკრიკტიკა.
პტოლემაიოსს კოლხეთის სამხრეთ საზღვარი შეცდომით მდ. ფასისი (რიონი) ჰგონია, ხოლო აფსაროსი (ჭოროხი) მისი აზრით სათავიდან შესართავამდე კაპადოკიის პონტოს ტერიტორიაზე მიედინებოდა, იქვე აქვს სათავე, ამავე მდინარის შენაკადს ლიკოსსაც (ოლთუ). პტოლემაიოსის ცნობით კოლხეთის ჩრდ. საზღვარი (75°-47°30') კორაქსების მთებზე გადიოდა, საიდანაც გამოედინებოდა მდ. კორაქსი (70°30'-47°).
აპიანე (ახ.წ. 100-180):
„კავკასიონიდან გადმომდინარე მრავალ ნაკადულს უჩინარი ოქროს ქვიშა ჩამოაქვს. ადგილობრივი მცხოვრებლები სქელმატყლიან ცხვრის ტყავს დებენ და აგროვებენ ქვიშას, რომელიც ამ ტყავებზე რჩება. ალბათ, ამგვარივე იყო აიეტის ოქროს საწმისიც“.
ახ.წ. VII ს-ის არმენიული გეოგრაფია ანტიკური ხანის (არაუგვიანეს ახ.წ. I საუკუნის) გეოგრაფიული წყაროებზე დაყრდნობით წერს: „კოლხეთი, რომელიც ეგერია, მდებარეობს პონტოს ზღვის აღმოსავლეთით, სარმატიის ახლოს, იბერიისა და დიდი არმენიის მომიჯნავედ. ეგერი იყოფა ოთხ მცირე მხარედ..., მანრილი; ეგრევიკა, რომელიც საკუთრივ ეგერია იქ მდინარე ფაზისია ამავე სახელწოდების ქალაქთან; ლაზივი და ჭანივი რომელიც ხალტიქია სადაც მდინარე მეგალუპოტამიაა. მას აქვს სხვა მდინარეებიც აკამფსისი (ჭოროხი) ანუ ვოჰი, რომელსაც სათავე დიდ არმენიაში აქვს. მას ხუთი ქალაქი აქვს: იგანი (?), კოტაი (ქუთაისი), როდოპოლოსი (ვარდციხე), ათენაი (ათინა-ფაზარი) და რიზუსი (რიზე) და რამდენიმე სხვა ემპორიუმი და ზღვისპირა ქალაქი, როგორიც ტრებიზონდი (ტრაპიზონი)“.
მანრილი=პტოლემაიოსის მანრალის და მოიცავდა ალბათ არგვეთსა და თაკვერს. ეგრევიკა=პტოლემაიოსის ეკრეკტიკას და მოიცავდა სამეგრელოსა და იმერეთს. ჭანივ-ქალდეა=ჭანეთ-ტრაპიზონის მხარეს, ხოლო ლაზივი=პტოლემაოისის ლაზის და მოიცავდა გურია-აჭარის მხარეს რიონიდან სამხრეთით - ჭოროხ-აჭარისწყლამდე. ლაზებს ახ.წ. I საუკუნიდან ახსენებენ პლინიუს უფროსი და მემნონი.
3. კოლხური სამოსახლოები
რომაელი არქიტექტორი მარკუს ვიტრუვიუსი (ახ.წ. I ს.) ზედმიწევნით აღწერს კოლხეთის კოშკურა-ძელებიანი ნაგებობების კონსტრუქციას: „კოლხეთში ხე-ტყის სიუხვის გამო მიწაზე ხის ძელებს აწყობენ, შემდეგომ გარდიგარდმო სხვა ძელებს ადებენ. ამგვარად იზღუდება ნაგებობის სივრცე. ოთხივე მხრივ შეკრული ძელების წყობით თანდათან ამოჰყავთ ძელების კედლები, აგებენ კოშკებს, ძელებს შორის ადგილებს, რომლებიც ძელების სიმრუდის გამო რჩება, ავსებენ ნაფოტებითა და თიხით. ამგვარადვე ამოჰყავთ პირამიდული გადახურვა, რომლის ძელებიც თანდათანობით მოკლდება. ასეთი გადახურვაა აქ დამახასიათებელი“.
ყველა კოლხური სამოსახლო მათ შორის საკუთრივ ცენტრალურ კოლხეთშიც კი წარმოადგენდა გამაგრებულ ადგილს ხის გალანითა და კოშკებით. მაგრამ ცალკეული ციხეები, რომლებშიც მოსახლეობა არ ცხოვრობდა უფრო დახვეწილი იყო. კედლის ნახევარი ძირიდან ქვით იყო ნაგები, ხოლო შემდეგ ხის მოკლე ძელები ჰქონდა ჩატანებული. კოშკები კი მთლიანად ხით იყო ნაგები და გადახურვა ჰქონდა ან სელის ან თივის (მაგ. საქორქიოს სიმაგრე).
ზოგიერთი სიმაგრე უფრო გაშლილ და დიდ გამაგრებულ დასახლებას წარმოადგენდა. არქეოლოგიური აღმოჩენებით დასტურდება გამაგრებული სამოსახლოები, რომლებიც საკმაოდ მასიურ დასახლებას წარმოადგენდნენ (ხანძრის გავრცელების მიხედვით).
ხის სიმაგრეები ძალზედ კარგ თავდაცვით საშუალებას წარმოადგენდა. ხე იოლად იწვის. არ არის გასაკვირი თუ მოწინააღმდეგე თავიდანვე მის დაზიანებას ეცდებოდა, მაგრამ როგორც ჩანს ამის საწინააღმდეგოდ კოლხებსაც ჰქონდათ შესაბამისი ოპერაციები და საშუალებები ამგვარი ქმედებების ლიკვიდაციისათვის. გამაგრებულ პუნქტებში იდგებოდნენ გამოცდილი მებრძოლები. ამგვარ სიმაგრეებში მათი რიცხვი მცირე იყო. ამიტომ შესაძლოა მტრის შემოსევის შემთხვევაში დამხმარე ძალებს სიმაგრეში მცხოვრები მოსახლეობიდან ივსებდნენ და ასე მოწინააღმდეგეს უფრო მრავალრიცხოვანი და უფრო მეტი ადამიანური რესურსით ებრძოდნენ.
კოლხური სიმაგრის კოშკი მორებისაგან შეკრულ ძლიერ სიმაგრეს წარმოადგენდა, რომელიც სამ სართულიან ნაგებობას წარმოადგენდა. მასზე ძირითადად შუბოსნები და მშვილდოსნები იყვნენ განლაგებულნი, რომლებიც მტერს შორიდანვე უქმნიდნენ საფრთხეს ისრებისა და შუბების გამოყენებით. კოშკების საძირკველი ქვით იყო ნაგები, ხოლო სახურავი თივით იყო გადახურული. კოშკს მეორე სართულზე დატანებული ჰქონდა პატარა საკმეველი. როგორც ჩანს იგი მშვილდოსნებისათვის იყო განკუთვნილი.
ნიშანდობლივია რომ დიდი ქალაქები ძალიან კარგად იყო განლაგებული ძველ კოლხეთში. მაგალითისათვის ავიღოთ ქალაქი ვანი. მას ძვ. წყაროებში სავარაუდოდ სურიუმი ეწოდება. იგი იყო კოლხეთის ერთ-ერთი უმდიდრესი ქალაქი და წარმოადგენდა დიდი მნიშვნელობის სავაჭრო-ეკონომიკურ ფაქტორიას. რათქმაუნდა ასეთი მნიშვნელობის ქალაქი კოლხებს ძლიერად უნდა გაემაგრებიათ.
არქეოლოგიური მასალით დასტურდება ქალაქ ვანის ძლიერი თავდაცვითი სისტემა. აღმოჩნელილია ქვის მასიური გალავნები, რომლებიც მაღალ დონეზეა დაპროექტებული. ქალაქს გარს ერტყა მასიური ქვის გალავანი, რომელშიც კოშკები იყო ჩატანებული. ასევე კარიბჭესთან აღმოჩენილია სპეციალური სათავსო, რომლიდანაც მტერს ადუღებულ ზეთს ასხამდნენ თავზე. ვანში ნაპოვნია როგორც ადგილობრივი კოლხური იარაღ-საჭურველი ასევე ბერძნული ჰოპლიტების იარაღ-საჭურველი და მათი სამარხებიც კი. როგორც ჩანს ქალაქი ადგილობრივი ასევე ბერძნულ ყაიდაზე აგებული გარნიზონით კერძოდ ბერძენი ჰოპლიტებითაც ყოფილა დაკომპლექტებული რაც გარნიზონის ბრძოლისუნარიანობას ძალზედ აამაღლებდა.
ქალაქი ძალზედ კარგად იყო დაცული სასიმაგრო სისტემებით. როგორც ჩანს ქალაქი მართლაც ეკონომიკური და ცხოვრების დონით მაღალ დონეზე იდგა და საკუთარი ქალაქის დაცვაზეც ფიქრობდა. ქალაქი ვანი კოლხეთის მეფეს ემორჩილებოდა და ქვეყნის სავაჭრო-ეკონომიკური, პოლიტიკური და რელიგიური მნიშვნელობის ქალაქი იყო.
ვანში ასევე აღმოჩნდა ბალისტების ყუმბრები, რომელიც აქ მის გამოყენებას ადასტურებს როგორხ ჩანს ბალისტები კოშკებზე იყო განლაგებული და მისი თავდაცვის შემადგენელ ნაწილს წარმოადგენდა.
4. „დიდი ბერძნული კოლონიზაცია“ და კოლხეთის სამეფო
ძვ.წ. VIII-VII საუკუნეებიდან ბერძნებმა დიდი საკოლონიზაციო მოძრაობა წამოიწყეს. იმ დროს ბერძნებს ერთიანი სახელმწიფო არ ჰქონდათ. ბალკანეთის ნახევარკუნძულის სამხრეთ ნაწილი, ეგეოსის ზღვის კუნძულები და მცირე აზიის დასავლეთ სანაპირო დაფარული იყო ბერძნული დამოუკიდებელი ქალაქ-სახელმწიფოებით პოლისებით, რომელთა შორის გამორჩეულები იყო ათენი, სპარტა, კორინთო, თებე, მილეტი და სხვ.
ბერძნული პოლისი აერთიანებდა მთავარ ქალაქსა და მის მიმდებარე ტერიტორიას, სადაც თავისუფალი მოქალაქეებიც ცხოვრობდნენ. ამ პოლისებმა ხმელათაშუა და შავი ზღვის სანაპიროზე დაიწყეს ახალი ქალაქების - კოლონიების დაარსება. კოლონიების დამაარსებელ ასეთ პოლისებს მეტროპოლიები (დედაქალაქები) ეწოდება.
კოლონიზაციას ბევრი მიზეზი ჰქონდა: პოლისებში მოსახლეობის სიჭარბე, შესაბამისად ახალი მიწების ათვისების აუცილებლობა და ეკონომიკური ფაქტორი: პოლისებს წარმოებული საკუთარი ჭარბი პროდუქცია უნდა გაესაღებინათ და იმავდროულად შემოეტანათ ის ნედლეული, რომელიც მათ ქალაქში არ მოიპოვებოდა. ბერძენი ავტორები ხშირად ხმარობენ ტერმინ სტენოხორიას შევიწროებას. პოლისი ვეღარ იტევდა და ვერ აკმაყოფილებდა ჭარბ მოსახლეობას პროდუქციით, ვეღარ ასაქმებდა მას. კოლონიზაციის მეორე მიზეზი იყო შიდა კონფლიქტები სხვადასხვა საზოგადოებრივ დაჯგუფებას (ძირითადად არისტოკრატიასა და დემოსს) შორის, რომლებიც ხშირად სამოქალაქო ომამდეც მიდიოდა. ამისაგან თავის აცილების ერთ-ერთი გზა იყო უმცირესობაში მოხვედრილ ჯგუფს უნდა დაეტოვებინა ქვეყანა. მას შემდეგ, რაც ახალ საცხოვრებელ მიწების მაძიებელი ბერძნები ტოვებდნენ ქალაქს, ისინი კარგავდნენ უკან დაბრუნების უფლებას.
ბერძნები პოლისებს აარსებდნენ შემდეგი პირობების გათვალისწინებით: ქალაქი ადვილი მისადგომი უნდა ყოფილიყო ზღვიდან, დაცვა უნდა ყოფილიყო ადვილი, ქალაქის გარშემო უნდა ყოფილიყო ნოყიერი მიწები, ქალაქში უნდა ყოფილიყო მუდმივი წყალი. ასეთი ადგილის პოვნა ძნელი იყო და ამიტომ ისინი ხშირად უპირისპირდებოდნენ ადგილობრივ მოსახლეობას.
როგორი იყო დამოკიდებულება მეტოპოლიასა და კოლონიას შორის? ზოგან მეტროპოლია კოლონიაზე ძლიერ კონტროლს ახორციელებდა, ზოგან კი კოლონიები დროთა განმავლობაში სრულ დამოუკიდებლობას აღწევდნენ და თავად ხდებოდნენ პოლისები. იქ, სადაც კოლონია ძლიერი სახელმწიფოს ტერიტორიაზე (მაგ., ეგვიპტეში) იქმნებოდა, ეს ახალშენი პოლიტიკური და სამხედრო აქტივობით ვერ გამოირჩეოდა, ხოლო იქ, სადაც მოსახლეობა გავითარების დაბალ საფეხურზე იმყოფებოდა, კოლონია წამყვან პოლიტიკურ ძალად იქცეოდა.
რა აერთიანებდა ამ დაქსაქსულ ბერძნულ სამყაროს? 1. ბერძნული ენა; 2. საერთო რელიგია; 3. კულტურა. ამიტომ ჩამოყალიბდა მსოფლმხედველობა ელინი (ბერძენი) და დანარჩენი, უცხო სამყარო ბარბაროსი. კოლონიებს საბერძნეთიდან წმინდა ცეცხლი მოჰქონდათ და თაყვანს სცემდნენ იმავე ღმერთების პანთეონს. კოლონიები ინარჩუნებდნენ მეტროპოლიის ინსტიტუტებს, ტრადიციებს. კოლონია ზოგჯერ მთლიანად დამოუკიდებელი ხდებოდა, და საკუთარ მეტროპოლიასაც კი უპირისპირდებოდა, როგორც ეს მოხდა კორკირსა და მეტროპოლია კორინთოს შორის, რაც პელოპონესის ომი საბაბად იქცა. დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ ხშირად კოლონიები თავად ხდებოდნენ მეტროპოლიები (ქალაქ-სახელმწიფოები რომლებიც აარსებდნენ კოლონიებს). მათ ჰქონდათ თავიანთი სახელმწიფო წყობილება, ჭრიდნენ საკუთარ ფულს. მეტროპოლიასთან კოლონიებს აკავშირებდა საერთო რელიგიური კულტი.
კოლონიზაცია გეოგრაფიული თვალსაზრისით შემდეგი ძირითადი მიმართულებებით წარიმართა: 1) აღმოსავლეთის (მცირე აზია და ახლო აღმოსავლეთი), 2) სამხრეთის (ეგვიპტე, ჩრდილოეთ აფრიკის სანაპირო), 3) დასავლეთის (იტალია, სამხრეთ საფრანგეთი და აღმოსავლეთ ესპანეთი), 4) ჩრდილოეთის (ადრიატიკა, მაკედონია) და 5) ჩრდილო-აღმოსავლეთის (შავიზღვისპირეთი). კოლონიზაციის პერიოდში დაარსებულ დასახლებებს დღემდე შემორჩათ ბერძნული სახელები: მასილია (მარსელი), ნეაპოლი, სირაკუზი, ბიზანტიონი, ხერსონესი და სხვ.
ძვ.წ. VI ს-დან ბერძნებმა შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე არაერთი ახალშენი დააარსეს. მაგალითად ფაზისი (ქალაქ ფოთთან), გიენოსი (ქალაქ ოჩამჩირესთან), დიოსკურია (ქალაქ სოხუმთან). ასევე ბერძნული დასახლება უნდა ყოფილიყო ქობულეთ-ფიჭვნარის რაიონში, რასაც ადასტურებს არქეოლოგიური მასალა. დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული კოლონიებიდან, თუ ყველა არა, დიოსკურია და ფაზისი მაინც მილეტის დაარსებული უნდა იყოს. ყველაზე მნიშვნელოვანი ბერძნული კოლონია იყო ფაზისი. მის დაწინაურებას ხელს უწყობდა „დიდი აბრეშუმის გზად“ წოდებული სავაჭრო გზა, რომელიც იწყებოდა ინდოეთიდან. ეს გზა მიუყვებოდა მდინარე ამურდარიას, კასპიის ზღვას და მდინარე მტკვრით ლიხის ქედამდე აღწევდა, შემდეგ მდინარე ფაზისით (რიონით) შავ ზღვამდე, ქალაქ ფაზისამდე და აქედან უკვე ბერძნული სამყაროსკენ მიემართებოდა.
კოლხეთის სანაპიროზე დაარსებული ახალშენები აღმოცენდა იქ, სადაც უკვე არსებობდა ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ შექმნილი დასახლებები. კოლონიების მოსახლეობის ეთნიკური შემადგენლობა რომ შერეული იყო, ნათლად მეტყველებს არქეოლოგიური მასალები. აქედან გამომდინარე, დაპირისპირება კოლონისტებსა და ადგილობრივ მოსახლეობას შორის არ იყო ისეთი მწვავე, როგორც ჩრდილოეთ შავიზღვისპირეთში, სადაც ბერძნული კოლონიები (პანტიკაპეიონი, ოლვია, ხერსონესი) იძულებული გახდნენ გაერთიანებულიყვნენ და შეექმნათ ბოსფორის სამეფო. ეს ბერძნული ახალშენები ადგილობრივ მოსახლეობაზე გაბატონდნენ. დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე აღმოცენებული კოლონიები კი განსხვავებულ გარემოში აღმოჩნდნენ. მათ არა თუ ვერ შეძლეს გაბატონებულიყვნენ ადგილობრივ მოსახლეობაზე, არამედ თვითონ მოექცნენ კოლხეთის სახელმწიფოსა და ადგილობრივი მოსახლეობის გავლენის ქვეშ.
ბერძნები კოლხეთთან ვაჭრობას დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდნენ. საბერძნეთიდან შემოჰქონდათ ქსოვილები, ხორბალი, ხელოსნობის ნაწარმი, სამკაულები, ჭურჭელი ზეთის ხილი, ზეითუნის ზეთი, ფერადი მინა, ნელსაცხებლები და ფუფუნების სხვა საგნები. შემოჰქონდათ ასევე მაღალი ხარისხის ღვინო. ღვინო ბერძნებს, ალბათ, თავისთვის ესაჭიროებოდათ, რადგან საქართველო ღვინის უძველესი სამშობლოა და ღვინის აქ სავაჭროდ შემოტანა ნაკლებად სავარაუდოა. საქართველოდან გაჰქონდათ სელი და სელის ნაწარმი, ზეთი (მას საკვები, სანათი და სამკურნალო დანიშნულება ჰქონდა), ბეწვეული, ტყავეული, გემის სამშენებლო ხე-ტყე, აგრეთვე ხის ძვირფასი ჯიშები, მაგალითად ბზა. გაჰქონდათ ოქრო, რკინა, თაფლი, ფისი, ცვილი. გაჰყავდათ მონებიც.
ბერძენი და სპარსელი ვაჭრების საშუალებით მსოფლიო ვაჭრობაში ჩაბმული კოლხეთი ძვ. წ. VI-IV საუკუნეებში პოლიტიკური და ეკონომიკური აყვავების ხანას განიცდის. ამ პერიოდში იჭრებოდა პირველი ქართული ფული ე. წ. „კოლხური თეთრი“ (ვერცხლის მონეტები). მასთან ერთად ქვეყანაში მოქმედებდა სპარსული „დარიკები“, ბერძნული და მაკედონური მონეტები.
ბერძნული კოლონიები დიდ გავლენას ახდენდნენ კოლხეთის კულტურულსა და სოციალურ-ეკონომიკურ ცხოვრებაზე. მათი მეშვეობით კოლხეთი უკავშირდებოდა ბერძნულ სამყაროს, რომელიც იმ დროს ყველაზე მაღალგანვითარებული და მოწინავე იყო. კოლხეთს ურთიერთობა ჰქონდა ჩრდილოეთ შავიზღვისპირეთთანაც (ყირიმში აღმოჩენილია კოლხური მონეტები), შავი ზღვის სამხრეთ სანაპიროზე არსებულ კოლონიებთან, მცირე აზიის ქალაქებთან. ისეთი შორეული ქვეყნებიდანაც კი, როგორიც იყო ეგვიპტე და სირია, კოლხეთში შემოჰქონდათ სხვადასხვა ნაკეთობა.
ახლა მოკლედ მიმოვიხილოთ დღევანდელი საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული ბერძნული კოლონიები.
ფასისი
ფასისს პირველად წყაროებში ჰეკატეოს მილეტელი (ძვ.წ. VI) იხსენიებს, მაგრამ უცნობია თუ იყო ქალაქი თუ უბრალოდ დასახლება. ფსევდო სკილაქსი (ძვ.წ. IV) ჩამოთვლის აღმ. შავიზსღვიპირეთის დასახლებებს და მათ შორის ახსენებს: „პოლისი დიოსკურიადა, ბერძნული პოლისი გიენოსი (ოჩამჩირესთან) პოლისი ფასისი“. ჰერაკლიდეს (ძვ.წ. IV) ცნობით „ფასისი დააარსეს მილეტელებმა. ისინი სტუმართმოყვარენი არიან, ისე რომ ამარაგებენ მათ ვისაც გემები ეღუპებათ, 3 მნას (300 დრაჰმას) აძლევენ“. არისტოტელეს (ძვ.წ. IV) ცნობით „აღმ. შავიზღვისპირეთში მილეტელებმა დააარსეს ბრწყინვალე ქალაქები. შემდეგ ისინი ყველანი უკან მილეტში გაიქცნენ“. სტრაბონის (ძვ.წ. I ს.) ცნობით „ფაზისზე მდებარეობს მისი მოსახელე ქალაქი, კოლხთა სავაჭრო ადგილი, გარშემორტყმული მდინარით, ტბითა და ზღვით. ცურვას ფაზისიდან ამისომდე (დღევ. სამსუნთან) და სინოპამდე ცურვით 2-3 დღე სჭირდება, რადგან აქაური სანაპიროები დატბორილია, ხოლო მდინარეთა შესართავები ჭაობიანი“. პომპონიუს მელას (ახ.წ. I ს.) ცნობით „პონტოს ამ ადგილზე ჩაედინება მდინარე ფასისი, რომლის ახლოს მდებარეობს მისი მოსახელე ქალაქი, აშენებული თემისთაგორა მილეტელის მიერ. აქ არის ფრიქსეს ტაძარი და ჭალა (ოქროს ვერძის ტყავის ადგილსამყოფელი) სახელოვანი ოქროს საწმისის შესახებ ძველი თქმულებით“.
არქეოლოგიური გამოკვლევით ფასისი ძვ.წ. VII-VI ს-ის მიჯნაზე უნდა დაარსებულიყო და ამ დროს მცირე დასახლება იყო. პირველი ბერძნული იმპორტი კოლხეთში 615-604 წლებით თარღდება. მილეტელების დაინტერესება კოლხეთით გამოწვეული იყო ლიდიასთან მისი დაპირისპირებით. ლიდია მილეტისთვის ოქროს მთავარი მიმწოდებელი იყო და ალბათ სწორედ კოლხეთს უნდა ჩაენაცვლებინა იგი.
ძვ.წ. VI ს-ის ბოლოს ფასისი ძალიან ძლიერდება და ამ დროისთვის იგი საკმაოდ მნიშვნელოვანი სავაჭრო ცენტრი არის. ფასისელები ძვ.წ. VI-V ს-ის მიჯნაზე სავაჭრო ურთიერთობას ამყარებენ უკვე მილეტის მოკავშირე ქიოსთან, ლესბოსთან და შესაძლოა ათენთანაც (ყოველ შემთხვევაში მილეტელთა შუამდგომლობით მაინც). ათენთან აქტიური პირადი ურთიერთობა იწყება V ს-ის შუა ხანებიდან, როდესაც იგი საბერძნეთის უძლიერესი პოლისი ხდება.
ძვ.წ. V ს-ის დასაწყისში მილეტი სპარსელებმა გაანადგურეს, რასაც უნდა მოჰყოლოდა ფასისის დამოუკიდებელ პოლისად გარდაქმნა, რომელიც მეგობრულ ურთიერთობაში იმყოფება კოლხეთის სამეფოსთან, რადგან უკანასკნელისთვის იგი საერთაშორისო ვაჭრობაში მონაწილეობის ინსტრუმენტია. ფასისელებს ჰყავთ საკუთარი ხელისუფლება (არისტოტელე ახსენებს ფასისის პოლიტეიას), ჭრიან საკუთარ მონეტებს, ქმნის ქალაქის მფარველი ღვთაებების ტაძრებს (ფასისში დასტურდება აპოლონისა და არტემიდას კულტები და მათი სახელობის ტაძრები), ითვისებს მოსაზღვრე მიწებს, აარსებს მცირე ზომის ახალშენებს (ბოლტუნოვას აზრით პიტიუნტი ფასისელებმა ან დიოსკურიელებმა დააარსეს. რაც შეეხება ხობისწყალთან არსებულ ანტიკურ სუბკოლონიას ის დიდი ალბათობით სწორედ ფასისელების დაარსებული უნდა იყოს)...
პატარა დასახლების დიდ ქალაქად ქცევასთან ერთად იცვლება მისი მოსახლეობის ეთნიკური ვითარება. არქეოლოგიური მასალებით დგინდება, რომ V-IV საუკუნეებში ფასისში თანადათან უფრო მეტი კოლხი ცხოვრობს და პარალელურად სულ უფრო მცირდება ბერძნების რაოდენობა.
ჰიპოკრატე 430-410 წლებში დაწერილ ტრაქტატში აღგვიწერა ფასისი მხარე როგორც ჭაობიანი ქვეყანა (იხილეთ ზემოთ). მოგვიანებით სტრაბონიც აღნიშნავდა: „ფასისის შესართავთან, კოლხეთის სანაპირო არის ქვიშიანი და დაჭაობებული დაბლობი“.
ამ ნაწყვეტიდან ჩანს, რომ მდ. რიონ-ფასისის ქვემო წელის მოსახლეობა სპეციალურ სავაჭრო პუნქტში, ფასისის ემპორიონში დადიოდა. ჰიპოკრატეს ამ ნაწერიდან აგრეთვე, თითქოს, ისიც ჩანს, რომ ფასისის დელტაში მდებარე ადგილი (თუკი ის ქ. ფასისია) ადგილობრივი მოსახლეობის სავაჭრო პუნქტია (წყაროში - ÎმპØრიონ) და არა ბერძნული ტიპის ქალაქი, პოლისი. საერთოდ კი ვაჭრობის კონცენტრირება სპეციალურ ადგილებში პროტოურბანისტულ ცენტრზე მიგვანიშნებს. შესაძლოა, რომ ბერძნების მოსვლის შემდეგ, აქედან სავაჭრო საქონლის დისტრიბუციაც ხდებოდა (მაგ. სიმაგრის და საერთოდ მდ. რიონის გაყოლებით ნამოსახლარებზე დადასტურებული ანტიკური, იმპორტული ნაწარმი), რაც მეტ-ნაკლებად მუდმივმოქმედი ბაზრის გაჩენას გულისხმობს. ეს კი ქალაქური დასახლების ერთ-ერთი ნიშანია. მდ. ფასისის შესართავთან როცა ბერძნები გამოჩნდნენ, აქ პროტოურბანისტული ცენტრი ფასისი უკვე იყო (გავიხსენოთ, აქ გვიანბრინჯაო-ადრერკინის ხანის ნამოსახლარები). ბერძნებმა ეს პუნქტი აღიქვეს როგორც ქალაქი და სავაჭრო ცენტრი (ემპორიონი). ბერძნებმა ამ სავაჭრო დასახლებასთან დაამყარეს კონტაქტი და დროთა განმავლობაში აქვე გაჩნდა ბერძნული დასახლებაც. ადგილობრივ მოსახლეობასთან ამ კონტაქტების ძირითადი მიზანი ადგილობრივი ნედლეულის გატანა იყო; სანაცვლოდ კოლხეთში სხვადასხვა ფუფუნების საგნები (ნატიფი კერამიკა, სამკაულები, ლითონის ჭურჭელი, ნელსაცხებლები და ა.შ.) შემოჰქონდათ. ეს კი ძვ.წ. V ს-ის შემდგომი წერილობითი და არქეოლოგიური წყაროებით დასტურდება. ამდენად, ზღვის სანაპიროზე ემპორიონების წარმოქმნა უცხოელების და ადგილობრივების საერთო ინტერესებში შედიოდა. ფასისში გახსნილი და დაარსებული ბერძნების ახალშენი დროთა განმავლობაში ადგილობრივ მოსახლეობასთან კონტაქტების შედეგად სიმბიოზს და ცვლილებებს განიცდიდა. ეს ცვლილებები დიდად იყო დამოკიდებული ადგილობრივ ბიოგეოგარემოზე და სოციოგარემოზე. ძვ.წ. III ს-დან, კოლხეთის სამეფოს დაშლის მერე ქ. ფასისი თანდათან ანტიკურ ქვეყნებსა და შიდა კოლხეთს შორის ბუფერულ, ეთნიკურად შერეულ, პოლისური ტიპის ქალაქად ტრანსფორმირდა, რომელსაც ალბათ თავისი სასოფლო ტერიტორიაც ჰქონდა. ამასთან დაკავშირებით საყურადღებოა ქ. ფასისის შესახებ ჰერაკლიდეს ცნობა ფასისის პოლიტიაზე, რომელიც აქ გარკვეული წესწყობილების არსებობას გულისხმობს. მნიშვნელოვანია აგრეთვე შედარებით V ს-ის ანონიმი ავტორის „პერიპლუსში“ დაცული ცნობები, სადაც ფასისთან ერთად, კონტექსტში, ნახსენებია კავკასიის იბერები. შემდგომ აღნიშნულია: „მდინარის შესასვლელთან, ფასისის მარცხენა ნაპირზე, მოთავსებულია მილეტელთა მიერ დაფუძნებული ელინური ქალაქი ეგრეთ წოდებული ფასისი, რომელშიაც, როგორც ამბობენ, თავს იყრის სამოც სხვადასხვა ენაზე მოლაპარაკე ხალხი. მათ რიცხვში, გადმოცემით, იმყოფებიან ინდოეთიდან და ბაქტრიიდან მოსულებიც“. მაგრამ, ქ. ფასისის შესახებ ეს რამდენადმე შემაჯამებელი წერილობითი წყარო, ეტყობა ძვ.წ. III ს-ის შემდგომ პერიოდს ეხება.
ძვ.წ. II ს-ის ბოლოს ფასისი და მთლიანად კოლხეთი მითრიდატ ევპატორმა დაიპყრო. 40 წლის შემდეგ პონტოელები რომაელებმა შეცვალეს. მაშინ ქალაქს ირგვლივ შემოვლებული ჰქონდა ხის გალავანი, მაგრამ რომაელებს ეს გალავანი დაუნგრევიათ და მის ნაცვლად ქალაქისათვის ქვის გალავანი შემოუვლიათ. რომაელი მოხელე არიანეს (ახ.წ. II ს.) ცნობით „ფაზისში რომ შედიხარ, მარცხნივ აღმართულია ქალღმერთ ფასიანეს ქანდაკება. გარეგნობის მიხედვით ის ჰგავს რეას, რადგან ხელში წიწილა უჭირავს აგრეთვე მისი სავარძლის წინ წვანან ლომები და თვით ის ზის როგორც ფიდიასის ქანდაკება ათენის მეტროონში. აქ უჩვენებენ „არგოს“ რკინის ღუზას. არა მგონია, რომ იგი ძველი იყოს, თუმცა სიდიდით არ ჰგავს ახლანდელ ღუზებს და მოყვანილობითაც განსხვავდება, მაგრამ, მაინც, ვფიქრობ, რომ გვიანდელ ხანას უნდა ეკუთვნოდეს. აქვე მაჩვენეს მე ქვის ძველი ღუზის ნაჭრები, რომლებიც უფრო მეტად შეიძლება მივიჩნიოთ არგოს ღუზის ნაშთად. რაიმე სხვა ძეგლი, იაზონის მითებში მოხსენებული, აქ არ იყო. თვით ციხესიმაგრე რომელშიც თავსდება ოთხასი რჩეული მეომარი, მე მეჩვენა მეტად მიუდგომლად ადგილის ბუნების მიხედვით, უშიშროების თვალსაზრისით მეტად მოხერხებულ ადგილზე მოთავსებულად აქ მომსვლელთათვის. ორმაგი თხრილი ერტყმის კედელს. ორივე ფართოა. წინათ კედელი თიხისა იყო და ხის კოშკები იდგა მასზე, მაგრამ ახლა კედელი კოშკები გამომწვარი აგურისაგანაა გაკეთებული. საძირკველი მისი მყარია, ზედ სამხედრო მანქანებია დადგმული. ერთი სიტყვით, ყოველმხრივ იმდაგვარადაა მოწყობილი, რომ ვერავინ მიუახლოვდეს ბარბაროსთაგან და რომ ალყის საფრთხე არ მოელოდეს ციხის დამცველთ ხოლო, რადგან ნავსაყუდელი უშიშარი თავშესაფარი უნდა ყოფილიყო ხომალდთათვის, საიმედო უნდა გამხდარიყო აგრეთვე ციხის გარშემო მდებარე სხვა ადგილებიც; რომლებიც დასახლებულია სამსახურიდან გადამდგარი სამხედრო პირებით და ვაჭრებით. გადავწყვიტე, რომ ციხის კედლის გარშემო არსებული ორმაგი თხრილიდან გამეყვანა მდინარემდე. სხვა თხრილი, რომელიც გარს შემოუვლიდა ნავსადგურს და ციხის კედლის გარედ მდგომ სახლებს“.
დიოსკურია
დღესდღეობით მიჩნეულია, რომ ძველი დიოსკურია მდებარეობდა სოხუმის ყურეში მდენარე ბესლეთის შესართავთან, სოხუმის ციხესა და სასტუმრო „რიწასთან“. ასევე ყოფილ ოლღას ქუჩაზე აღმოჩენილი ძეგლები ანტიკური წყაროების დიოსკურიას უკავშირდებიან, ხოლო წითელ შუქურასთან, გუად-იხუზე და სოხუმის მთაზე გამოვლენის ძეგლებს ქალაქის გარეუბნებად მიიჩნევენ.
აღნიშნულ რაიონში პირველი დასახლება მილეტელ ბერძნებს სოფელ ეშერაში (სოხუმიდან 13 კმ-ზე) ძვ.წ. VII-VI საუკუნეების მიჯნაზე უნდა შეექმნათ. ამ დროისთვის ბერძნების მიზანი ოქროს მოპოვება იყო. VI საუკუნის შუა ხანებიდან მილეტელთა ინტერესის არეალი გაფართოვდა და ახალმა კოლონისტებმა უკვე დღევ. სოხუმის ყურის ათვისება დაიწყეს. აქაურ კოლონისტთა პირველი მიზანი გემთსაშენი ხე-ტყის ძიება იყო. ძვ.წ. V საუკუნეში დიოსკურიაში უკვე ათენელი კოლონისტები გამოჩნდნენ, რომელთა აქტიურობის შედეგად ეს ორი დასახლება გაერთიანდა ერთ დიდ ქალაქად - დიოსკურიად.
ძვ.წ. IV საუკუნის შუა ხანებიდან დოსკურიაში იწყება საკუთარდამღიანი ამფორების (თიხის ვიწროყელიანი ორყურა დიდი ჭურჭელი ღვინის, ზეთის და სხვა სითხის შესანახად.) წარმოება. ამ პერიოდიდან ქალაქის მთების შემოგარენში ვითარდება მევენახეობა და მეღვინეობა. ამის დამადასტურებელია სოხუმის ციხესთან ძვ.წ. IV-III საუკუნეების ფენებში ნაპოვნი ყურძნის წიპწები, რომლებიც განეკუთვნება ქართული ყურძნის უძველეს ჯიშს - კაჭიჭს. ღვინოსთან ერთად დიოსკურიელები ექსპორტზე აგზავნიდნენ ნიგოზს, ატამს, თაფლს. ძვ.წ. III საუკუნიდან დიოსკურიის კერამიკულ ქურებში უკვე სამშენებლო კრამიტიც იწარმოება.
ეკონომიკურ აღმავლობასთან ერთად ქალაქი სასოფლო მიწების ხარჯზეც იზრდება. ევსტათეს კომენტარებში, რომელიც დიონისეს დაურთო, მოხსენიებულია „დიოსკურიის ხორა“.
ფსევდო სკილაქსის ცნობით ძვ.წ. IV საუკუნის შუა ხანებში დიოსკურია კოლხეთის ტერიტორიაზეა და დასავლეთიდან ესაზღვრებიან ველური ხალხები - კოლები, კორაქსები და შემდეგ ჰენიოხები. აღნიშნული სიტუაცია ქალაქის მცხოვრებთ თავდაცვითის სისტემების აგებაზე აფიქრებდა. ძვ.წ. IV-III ს-ის წარწერაში მოხსენიებულია კოშკი, რომელიც როგორც ჩანს თავდაცვითი ნაგებობა იყო. თავდაცვით ბრძოლებზე უნდა მიგვითითებდეს ქალაქის სამარხებში დიდი რაოდენობით საბრძოლო იარაღის აღმოჩენაც.
ძვ.წ. II საუკუნიდან ჰენიოხების თავდასხმების გამო დიოსკური ნელნელა სუსტდება. საუკუნის ბოლოს კი საერთოდ მითრიდატეს იმპერიაში ექცევა კოლხეთთან ერთად.
სტრაბონის ცნობით „დიოსკურია უბეში მდებარეობს და მთელი ზღვის უკიდურესი აღმოსავლეთი პუნქტი უჭირავს მასზე. ამბობენ, რომ ისაა ევქსინის უშორესი ადგილი და უკიდურესი სანაოსნოდ. დიაოსკურიადა დევს უბეზე, ფაზისიდან არანაკლებ 600 სტადიონზე (106 კმ). დიოსკურია სავაჭრო ადგილია მის ზემოთ და გარშემო მცხოვრები ტომებისათვის. აქ იწყება პონტოსა და კავკასიის ზღვების დამაკავშირებელი სავაჭრო გზა. ერთთა აზრით, ქალაქში თავს იყრის 70 ტომი, ხოლო მეორენი ამბობენ სამასიო, თუმცა ესენი არაფრით ზრუნავენ სიმართლისათვის. ყველა ტომი განსხვავებულ ენაზე ლაპარაკობს, რადგან დაფანტულობის გამო შეურევლად ცხოვრობენ თავისი სიამაყისა და ველურობის მიზეზით. უმეტესობა სარმატია, ხოლო ყველგან კავკასიელები არიან. ესაა რაც შეეხება დიოსკურიას“.
პომპონიუს მელას ცნობით ჰენიოხებს უკვე გაენადგურებინათ პიტიუნტი და დიოსკურიაც მათ ტერიტორიაზეა.
პლინიუს უფროსის უკვე იხსენიებს რომაელების დაარსებულ ციხე-სიმაგრე სებასტოპოლისს, რომელის დიოსკურიას მახლობლად არის აგებული. რაც შეეხება თვითონ დიოსკურიას: „პონტოს აღმ. სანაპიროს დანარჩენი ნაწილი დასახლებულია ველური ხალხებით: მელანქლენებით, კორაქსებით, რომლებიც ცხოვრობენ კოლხების ქალაქ დიოსკურიასთან ახლოს, მდ. ანთემუნტთან (დღევ. გუმისთა); ახლა ეს ქალაქი მიტოვებულია, მაგრამ ის ისე მეტად ცნობილი იყო, რომ ტიმოსთენეს თქმით, იქ იკრიბებოდა 300 ეროვნების სხვადასხვა ენაზე მოლაპარაკე ადამიანი. და ამის შემდეგ ჩვენები (ე.ი. რომაელები) თავის საქმეებს აწარმოებდნენ 130 თარჯიმნის დახმარებით“.
ამას არქოლოგიური მონაცემებიც ადასტურებს: ძვ. წ. III-II სს-ის კულტურულ ფენასთან შედარებით, ძვ. წ. I - ახ. წ. I ს-ის დასაწყისის ფენა მეტად სუსტადაა გამოკვეთილი და მხოლოდ ცალკეული ფრაგმენტებითაა წარმოდგენილი, ხოლო I ს-ის ფენა მცირერიცხოვანი კერამიკული ნიმუშებითაა წარმოდგენილი.
გიენოსი
ანტიკური ქალაქი გიენოსი დღევ. ქალაქ ოჩამჩრესთან ახლოს არსებობდა. როგორც არქეოლოგიური მასალებით დასტურდება გიენოსი მილეტელებს 540 წლამდე უნდა დაეარსებინათ მდინარე ჯიკუმურის შესართავთან. თუმცა მისი აღმავლობა 513-494 წლებს შორის დაიწყო. გიენოსს უნდა აღნიშნავდეს პომპონიუს მელას კიკნოსი (ბერძნულად ნიშნავს გედს) და პლინიუსის კიგნუმი.
ო. ლორთქიფანიძემ შეისწავლა გიენოსი და დაასკვნა, რომ გიენოსის მოსახლეობა ხის სახლებსა და მიწურებში ცხოვრობდა თხრილით გარშემოვლებულ პატარა ბორცვებზე (სულ ასეთი სამი ბორცვია). როგორც ჩანს ქალაქის მთავარი ფუნქცია ვაჭრობა იყო. ზაფხულში ბაზარი ცოცხლდებოდა, ბერძნები მოდიოდნენ, თავიანთ საქონელს ადგილობრივებს უცვლიდნენ და მიდიოდნენ. აქედან საქესპორტოდ კი მთავარი საქონელი ხე-ტყე იყო, რომლითაც მდიდარი იყო გიენოსის ირგვლივ ტერიტორია. როგორც ჩანს ქალაქის აქ დაარსების მთავარი მიზეზი სწორედ ეს იყო. ამას გარდა ადგილობრივები ბერძნებს აძლევდნენ ცვილსა და ფისს.
ძვ.წ. V საუკუნიდან აქაური ვაჭრობა ათენელთა ხელში იყო. ძვ.წ. IV ს-იდან კი ისევე როგორც დიოსკურიაში აქაც ვაჭრობის პრივილეგია სინოპელთა ხელთ გადადის. ამასთან ქალაქში იზრდება ადგილობრივთა რიცხვი. ძვ. წ. III საუკუნიდან გიენოსში ადგილობრივთა წარმოების პროდუქცია კიდევ უფრო ძლიერდება და შედეგად მან, ძირითადად კერამიკულმა თანდათანობით განდევნა იმპორტული. ამის მიზეზია ბერძნების თანდათანობითი კლება, თუმცა მცირე რაოდენობით ისინი II საუკუნეშიც მოდიან. ძვ.წ. II საუკუნის ბოლოს ქალაქი საბოლოოდ ქვეითდება და ქრება.
ფიჭვნარი
ფიჭვნარში (ქობულეთის ჩრდილოეთ უბანი) პირველად მილეტელები ძვ. წ. VI ს-ის მეორე ნახევარში გამოჩნდნენ. ძვ. წ. V საუკუნის შუა ხანებში აქ ატიკელები მოდიან, რის შემდეგაც ბერძნული მუდმივი დასახლება ჩნდება. ეგეოსისა და პონტოს ზღვებში გაბატონებული ათენი თავისი ძლიერების მთავარი წყაროს - საზღვაო ფლოტის უზრუნველყოფით იყო დაინტერესებული, რაც დიდი რაოდენობით მუხისა და ფიჭვის ტყეებს მოითხოვდა. სწორედ ამ დაინტერესებით ითვისებდნენ კოლხეთის სანაპიროებს ათენელები პირველ რიგში. ხეტყესთან ერთაფ ფიჭვნარელები ბერძნებს აწვდან იალქნებისთვის საჭირო ქსოვილს. ამასთან ფიჭვნარის გავლით ბერძნებს კოლხეთის არისტოკრატიისა და ადგილობრივი მდიდარი ბერძნებისთვის შემოაქვთ მაღალი ხარისხის ღვინო.
ფიჭვნარში მოსული კოლონისტები ადგილობრივებმა როგორც ჩანს მშვიდად და კეთილგანწყობით მიიღეს. ეს უნდა იყოს მიზეზი იმისა, რომ აქაურ სამარხებში საბრძოლო იარაღი პრაქტიკულად არაა აღმოჩენილი.
ძვ. წ. V საუკუნის ბოლოდან ათენის დასუსტებასთან ერთად სუსტდება ფიჭვნარის კავშირი ატიკასთან. სუსტება ღვინის იმპორტი. სამაგიეროდ აქტიურდება ურთიერთობა პონტოს ჰერაკლეასთან.
ძვ. წ. IV საუკუნის მეორე ნახევრიდან ფიჭვნარი საბოლოოდ წყვეტს პირდაპირ კავშირს საბერძნეთთან. ამიერიდან კერამიკულ ნაწარმს ადგილობრივი ბერძნები აწარმოებენ. სამაგიეროდ ინტენსიური სავაჭრო ურთიერთობა მყარდება სინოპთან და ამისოსთან.
ფიჭვნარში ანტიკური ნაქალაქარზე ერთმანეთის გვერდით არის კოლხური თემებისა და ბერძნული თემის ვრცელი სამაროვნები, იქვეა ელინისტური ხანის სამაროვნებიც. ანტიკური ქალაქის აკროპოლისი ნამჭედურის გორა ნამოსახლარზე მოუწყვიათ, იგი თხრილითა და ხის ზღუდით გაუმაგრებიათ. წინაანტიკური და ანტიკური ხანის ფენები წარმოდგენილია მდინარე ოჩხამურისა და მდინარე ჩოლოქის შესართავის ზოლში რამდენიმე ასეულ ჰექტარზე. ქალაქის ნავთსაყუდლის მოვალეობას მდინარეთა კალაპოტები ასრულებდა.
ძვ. წ. II ს-ის ბოლოს შავიზღვისპირა პოლისების დამოუკიდებლობის დაკარგვასთან ერთად შესუსტდა საგარეო ვაჭრობა ფიჭვნარში, რამაც მისი დასუსტება და დაცემა გამოიწვია.
პიტიუნტი/პიტიუსი/პენიუსი
მდებარეობდა თანამედროვე ბიჭვინთასთან, გაგრიდან 20 კმ-ზე, მდ. ბზიფის შესართავის აღმ-ით. პირველად იხსენიებს სტრაბონი: „სინდების ოლქისა და გეორგიპიის (სინდების დედაქალაქი) შემდეგ ზღვაზე მოდის სანაპირო აქეელების, ზიგების და ჰენიოხების, რომელიც მაღალმთიანია (ეს მთები კავკასიის მთების ნაწილია) და ღარიბია ნავსაგურებით. მათ სამხრეთით კი პიტიუნია“. „ჰენიოხების სანაპირო 1000 სტადიონია (178 კმ); შემდეგ დიდი პიტიუნტი, საიდანაც დიოსკურიამდე 360 სტადიონია (64 კმ)“. სტრაბონი ემყარებოდა ძვ. წ. II საუკუნის ბერძენი გეოგრაფის არტემიდორე ეფესელის ცნობას. ირკვევა, რომ ქალაქი აქ უკვე ელინისტურ ხანაში არსებობდა, თუმცა იმდროინდელი კულტურის ფენები ჯერჯერობით მიკვლეული არ არის.
პლინიუსის გვამცნობს: „დიოსკურიადადან შემდეგი ქალაქია ჰერაკლია სებასტოპოლისიდან 70 მილზე (103,6 კმ). ამ ტერიტორიაზე ცხოვრობენ აქეელები, მარდები და კერკეტები (ჩერქეზთა წინაპრები), მათ უკან სერრი და კეფალოტომები (ნიშნავს თავის მკვეთავებს). ამ მხარის ყველაზე ბრწყინვალე ადგილი იყო უმდიდრესი ქალაქი პიტიუსი (პიტიუნტი, ბიჭვინთასთან), აწ გაძარცვული ჰენიოხების მიერ“.
ძვ.წ. II საუკუნის ბოლოს ქალაქი მითრიდატე პონტოელმა დაიპყრო. შემდეგ ბოსფორის სამეფოში შევიდა. არიანეს დროს მასთან გადიოდა რომისა და ბოსფორის საზღვარი. ახ.წ. I საუკუნის შუა ხანებში პიტიუნტი ჰენიოხებმა სასტიკად გაძარცვეს და დაარბიეს. ახ.წ. II საუკუნის შუა ხანებიდან ქალაქი რომაელთა მმართვის ქვეშ გადავიდა, მათ შავიზღვისპირეთის გამაგრების სისტემაში ჩაერთო და ხელახალი სიცოცხლე შეიძინა.
* * *
ძვ. წ. VII-VI სს. ბერძნული ახალშენებით მოიფინა აგრეთვე შავი ზღვის დასავლეთი და ჩრდილოეთი სანაპიროებიც.
ბერძნული ახალშენების დაარსებამ უცილობლად მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა შავი ზღვისპირეთის მოსახლეობის ანტიკურ სამყაროსთან კულტურულ-ეკონომიური ურთიერთობის გაცხოველებაში და საერთოდაც, ხელი შეუწყო ამ ადგილებში სავაჭრო-ეკონომიური ცხოვრების დაწინაურებას და გარკვეულად დააჩქარა სოციალურ-ეკონომიური განვითარების პროცესი ადგილობრივ მოსახლეობაში.
მაგრამ ყველგან, რა თქმა უნდა, ეს ბერძნული ახალშენები ერთნაირ როლს არ ასრულებდნენ. ჩრდილოეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში, მაგალითად, მათ ეკონომიურთან ერთად, თავიდანვე მნიშვნელოვანი როლის შესრულება იწყეს ამ მხარის პოლიტიკურ ცხოვრებაშიც. ჩრდილოეთ შავიზღვიპირეთის ბერძნული ქალაქები, კერძოდ, ქმნიდნენ პოლიტიკურ კავშირს, რომელიც მალე საკმაოდ დიდ და ძლიერ სახელმწიფოში – ე. წ. ბოსფორის სამეფოში გადაიზარდა. მისი დედაქალაქი იყო პანტიკაპეა. ძვ. წ. V-II სს. ამ სამეფოს მართავდა სპარტოკიდების დინასტია. ისინი ძვ. წ. III ს-მდე იწოდებოდნენ პანტიკაპეის არქონტებად და ადგილობრივი დამორჩილებული ტომების მეფეებად. შემდეგში ორივე ამ ტიტულის შერწყმა მოხდა. ამ ბერძნულმა სახელწიფომ თავისი გავლენა განავრცო მეზობელ ადგილობრივ მოსახლეობაზე. ამ სამეფოში ბერძნებს გარდა შედიოდნენ სკვითები, სარმატები, სინდები, მეოტები და ა. შ. ბოსფორის სამეფოს მონათმფლობელური არისტოკრატია შედგებოდა არა მარტო ბერძნებისაგან, არამედ კულტურის მხრივ ძლიერ ელინიზირებული ადგილობრივი სატომო არისტოკრატიისაგანაც.
ანალოგიურ, თუმცა არა ესოდენ დიდი მასშტაბის როლს ასრულებდნენ ბერძნული ქალაქები სამხრეთ-აღმოსავლეთ შავიზღვიპირეთშიც. აქაც არსებობდა ბერძნული ქალაქების პოლიტიკური კავშირი სინოპის მეთაურობით. ეს კარგად ჩანს ქსენოფონტეს „ანაბასისიდან“. სინოპის ელჩები აფრთხილებენ ქალაქ კოტიორაში შესულ ბერძენ მოქირავნეებს, რომ არ დაარბიონ კოტიორელები, რადგანაც ისინი სინოპის კოლონისტები არიან – მათ მისცეს ეს მიწა-წყალი კოტიორელებს, როდესაც იგი „ბარბაროსებს წაართვეს“. ამისათვის კოტიორელები, ისევე როგორც კერასუნტისა და ტრაპეზუნტის მცხოვრებნი, მათ, სინოპელებს, ხარკს უხდიან, სამაგიეროდ, ეს უკანასკნელნი იცავენ ამათ ყოველგვარი შევიწროებისაგან და ა. შ.
მაგრამ ჩვენ არავითარი საბუთი არ მოგვეპოვება, რათა ვიფიქროთ, რომ ასეთივე როლს ასრულებდნენ დღევანდელი დას. საქართველოს სანაპიროზე აღმოცენებული ბერძნული ქალაქები, ვინაიდან ამ ქალაქებს არსებობა უხდებოდათ მნიშვნელოვნად განსხვავებულ გარემოში: სოციალურ-ეკონომიური და კულტურული განვითარების დონით აქაური მოსახლეობა ბევრად უფრო წინ იდგა, ვიდრე სამხრეთ-აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ შავიზღვისპირეთის ადგილობრივი მოსახლეობა. ეს უკანასკნელნი უცილობლად ჯერ ისევ გვაროვნული წყობილების პირობებში ცხოვრობდნენ, მაშინ, როდესაც დღევანდელ დას. საქართველოს მიწა-წყალზე უკვე ადრეკლასობრივი საზოგადოება და სახელმწიფო არსებობდა. აქ იყო ადგილობრივი საქალაქო ცენტრები, მაღალ დონეზე იდგა მიწათმოქმედება, მესაქონლეობა, მელითონეობა და ხელოსნობის ბევრი სხვა დარგი, განვითარებული იყო ვაჭრობა. ადგილობრივი მოსახლეობის პოლიტიკური და ეთნიკური კონსოლიდაცია უკვე საკმაოდ შორს იყო წასული. არსებული ადგილობრივი კოლხური გაერთიანება, ჩანს, საკმაოდ ძლიერი იყო, რადგანაც სპარსეთის აქემენიდმა მეფეებმა მისი უშუალო დამორჩილება და თავისი იმპერიის შემადგენლობაში შეყვანა ვერ შეძლეს. ამიტომაც გასაგებია, რომ აქ შექმნილმა ბერძნულმა სამოსახლოებმა რამდენადმე დამოუკიდებელი და მნიშვნელოვანი როლის შესრულება ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაში ვერ შეძლეს. პირიქით, ისინი ალბათ ადგილობრივი სახელმწიფოებრიობის ძლიერი გავლენის ქვეშ მოექცნენ და გადაიქცნენ მის სავაჭრო ცენტრებად. მართალია, არქეოლოგიურად საქართველოს ეს ზღვისპირა ბერძნული ქალაქები ჯერ არ არის საკმაოდ შესწავლილი, ზოგჯერ არც მათი ძირითადი კვარტალებია მიგნებული, მაგრამ ის, რაც მოპოვებულია ამ ქალაქების მიდამოებიდან, მკვლევართა აზრით, თვალნათლივ მიუთითებს ბერძნულთან ერთად ადგილობრივი კულტურული და ეთნიკური ტრადიციების მატარებელი ელემენტის სიძლიერეს. ეს ზოგიერთ მკვლევარს აფიქრებინებს, რომ თვით ამ ქალაქების ეკონომიურ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში მნიშვნელოვან როლს ადგილობრივი მოსახლეობა ასრულებდა, ისინი არ წარმოადგენდნენ წმინდა ბერძნულ ქალაქებს და ერთგვარად „შერეულ ხასიათს“ ატარებდნენ.
უმთავრესად ამ ზღვისპირა ბერძნული სამოსახლოების გზით ხორციელდებოდა კოლხეთის მოსახლეობის საკმაოდ ინტენსიური სავაჭრო-ეკონომიური ურთიერთობა ანტიკურ სამყაროსთან. ამასთანავე, ასეთი ურთიერთობა ჩანს არა მარტო საბერძნეთთან, არამედ ძველი სამყაროს სხვა რაიონებთანაც, მაგალითად სირიასთან, ეგვიპტესთან. განსაკუთრებით ინტენსიური უნდა ყოფილიყო ურთიერთობა ჩრდ. შავიზღვისპირეთის ბერძნულ ქალაქებთან, ბოსფორის სამეფოსთან. ამ ურთიერთობას ორმხრივი ხასიათი უნდა ჰქონოდა: ადგილი ექნებოდა არა მარტო იმპორტს იქიდან კოლხეთში, არამედ პირიქით, ბევრი რამ გავიდოდა ჩრდ. შავიზღვისპირეთში კოლხეთიდანაც. აღსანიშანვია, მაგალითად, რომ ყირიმში, ნიმფეის არქაული ტაძრის გათხრებისას, ძვ. წ. VI საუკუნის მეორე ნახევრის ფენაში აღმოჩნდა კოლხური პითოსების (დიდი ზომის ჭურჭლის) ნამტვრევები კოლხურ ვერცხლის მონეტებთან („კოლხურ თეთრთან“) ერთად. პანტიკაპეის ექსპედიციამ ამას წინათ აღმოაჩინა VI-IV სს. კოლხური ქვევრებისა და დერგების ფრაგმენტები. აქვე ნაპოვნია VI ს. ღია ტიპის იონური ჭრაქის ფრაგმენტი, რომელზედაც ამოკაწრულია წარწერა „კოლხოს“. ასევე ინტენსიური იყო სავაჭრო-ეკონომიური ურთიერთობა სამხრეთ-აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთის ბერძნულ ქალაქებთანაც.
ძვ. წ. VI ს. კოლხეთთან სავაჭრო-ეკონომიურ ურთიერთობაში აქტიურ როლს ასრულებდნენ იონიური სავაჭრო-სახელოსნო ცენტრები. აქაური ნაწარმი (უპირატესად კერამიკა – საოჯახო ან ამფორები – ღვინის, ზეითუნის ზეთის, მარცვლეულის და სხვ. პროდუქტების გადასატანად განკუთვნილი დიდი ზომის ჭურჭლები) ნაპოვნია ბათუმის, ქობულეთ-ფიჭვნარის, ფოთის მიდამოების ნამოსახლარებზე და კოლხეთის შიდა რაიონებში. შინასაოჯახო კერამიკის ერთი ნაწილი კუნძულ როდოსის, სამოსის სახელოსნოების პროდუქციაა. ეს პროდუქცია შავიზღვისპირეთში, მათ შორის კოლხეთში, მილეტის გზით მოედინებოდა. ამფორებში სჭარბობს ქიოსური, აგრეთვე ლესბოსური ნაწარმი. იონიურ ნაწარმთან ერთად, ძვ. წ. VI ს. ბოლოდან კოლხეთში შემოაქვთ აგრეთვე ატიკური პროდუქციაც (ქობულეთ-ფიჭვნარი, ბათუმი, ფაზისის მიდამოები); ეს ნაწარმი, ეტყობა, გზას იკვლევს აგრეთვე კოლხეთის შიდა რაიონებში და აქედან აღმოსავლეთ საქართველოშიც კი. ამ ცოტა ხნის წინ წარმოებული გათხრების დროს სოფ. ხოვლეში (კასპის რაიონი) აღმოჩნდა ატიკური შავფიგურიანი კილიკის ფრაგმენტი. ძვ. წ. V ს. პირველ ნახევარში შესაძლებელია, ბერძენ-ირანელთა ომიანობის გამო, კოლხეთის ურთიერთობა ანტიკურ სამყაროსთან ერთგვარად სუსტდება, თუმცა ამ დროის იმპორტის ცალკეული ნიმუშები მოგვეპოვება ქობულეთ-ფიჭვნარიდან, ვანიდან. V საუკენის მეორე ნახევარსა და IV ს. კი ეს ურთიერთობა მეტად ინტენსიური ჩანს. ატიკური იმპორტი უმთავრესად ათენიდან მოემართება. სათანადო მასალა დიდი რაოდენობითაა ნაპოვნი როგორც ზღვისპირა ზოლში (ქობულეთ-ფიჭვნარი, კოხი, ურეკი – აჭარაში, ფაზისის მიდამოები, ოჩამჩირე, სოხუმი და მისი მიდამოები, გუდაუთა), ისე კოლხეთის შიდა რაიონებში (რიონ-ყვირილას მაგისტრალზე: ვანი, დაბლაგომი, ჭოგნარი, იხვთისი, საჩხერე, ქუთაისი, მთიანი რაჭა). დას. საქართველოდან ეს იმპორტული ნივთები შიდა ქართლშიც აღწევდა: ატიკური შავლაკიანი ჭურჭლის ფრაგმენტი ნაპოვნია სოფ. რუსთავში (მდ. ფრონეს ხეობაში). ამ დროს ვრცელდება კოლხეთში აგრეთვე ატიკური ტიპის ბრინჯაოს მუზარადები (კოხი, სოხუმის მიდამოები, ქუთაისი). ძვ. წ. V ს. მეორე ნახევრიდან კოლხეთში გზას იკვლევს კუნძულ თაზოსის პროდუქციაც (ამფორები). ამფორებით მაღალი ხარისხის ღვინო შემოჰქონდათ, ხოლო ლეკითოსებით – ნელსაცხებელი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ თაზოსის პროდუქციით ვაჭრობაში საშუამავლო როლს აგრეთვე ათენიც ასრულებდა. კვლავ ძლიერია ამ დროს ქიოსური ნაწარმის იმპორტიც (ამფორები), რომელიც აგრეთვე ათენის კონტროლის ქვეშ უნდა ყოფილიყო. ამავე ხანაში კოლხეთში ბერძნული სავაჭრო ცენტრების გზით შემოდის ეგვიპტისა და სირიის სახელოსნოების ნაწარმიც (ფერადი მინისა და პასტის მძივები, ნელსაცხებლები). როგორც ვხედავთ, ანტიკური იმპორტის ძირითად ნაწილს ფუფუნების საგნები (ძვირფასი ჭურჭელი, ღვინო, ნელსაცხებლები, სამკაულები) შეადგენდა. კოლხეთიდან ექსპორტში, ანტიკური ხანის მწერლებთან დაცული ცნობების მიხედვით, დიდი ადგილი უნდა სჭეროდა ხე-ტყეს. კოლხური ხე-ტყე გემთმშენებლობისათვის განთქმული იყო. ამავე მიზანს ემსახურებოდა ფისისა და ცვილის ექსპორტიც, რომლებიც კოლხეთში უხვად მოიპოვებოდა; გაჰქონდათ აგრეთვე ავეჯის დასამზადებლად საჭირო ძვირფასი ჯიშის ხე-ტყე; შესაძლებელია წაეღოთ ოქროც (ბერძნულ ტრადიციაში ეს ქვეყანა, განსაკუთრებით კოლხეთის ჩრდილო მთიანი მხარე – სვანეთი, ოქროს სიუხვით იყო ცნობილი), აგრეთვე (განსაკუთრებით სამხრეთ კოლხეთიდან) რკინა. განთქმული იყო ანტიკურ სამყაროში კოლხური ხოხობიც, რომელსაც ფაზისის სახელის მიხედვით φαιαυοζ („ფაზიური“) ეწოდა. განთქმული იყო ძველიდანვე და უეჭველია ექსპორტის საგანი უნდა ყოფილიყო აგრეთვე კოლხური სელიც. ამის საბუთს იძლევა ჯერ კიდევ ჰეროდოტეს, ხოლო შემდეგ სტრაბონის ცნობა კოლხეთიდან სელის ექსპორტის შესახებ. სელთან ერთად უნდა გაეტანათ სელის ზეთიც, რომელსაც საკვები, სანათი და სამკურნალო დანიშნულება ჰქონდა.
შავიზღვისპირეთის ქვეყნები, როგორც ცნობილია, წარმოადგენდნენ აგრეთვე მონების ექსპორტის ერთ-ერთ მთავარ ცენტრს. მონები გაჰყავდათ, როგორც ჩანს, კოლხეთიდანაც. ანტიკურ წყაროებში არაერთხელ ვხვდებით კოლხი მონების მოხსენიებას. ასე მაგალითად, ათენის სასამართლოს აღმასრულებელთა მიერ ძვ. წ. 415-414 წლებში შედგენილ ვინმე კეთისიდორეს მონების სიაში იხსენიება კოლხი მონა, რომელიც 153 დრაქმად არის შეფასებული. საყურადღებოა აგრეთვე ამ მხრივ ბერლინში დაცული და ატიკაში ნაპოვნი თიხის ჭურჭელი – ჰიდრია წარწერით κoολχος mεποihσευ („კოლხმა გამაკეთა“), რომელიც VI ს. მეორე ნახევრით თარიღდება. ათენში ნაპოვნ ერთ-ერთ ამფორაზე კი გაკეთებულია წარწერა Εmξθ[ο] ς πσησε [x] κολχος γ[γρχ] σθν („ევქსითეოსმა გამაკეთა (და) კოლხმა მომხატა“. აქაც ითვლება, რომ საქმე გვაქვს ატიკაში მცხოვრებ კოლხ მონასთან. ათენში ნაპოვნ ერთ-ერთი საფლავის ქვაზე კი იხსენიება კოლხი ქალი ვინმე Εροpun.
საინტერესო ცნობას გვაწვდის ბერძენი მწერალი ქსენოფონტე, რომელმაც ძვ. წ. 401 წ. სპარსელი უფლისწულის მიერ დაქირავებულ ბერძენთა 10-ათასიან ლაშქართან ერთად სამხრეთ კოლხეთის მიწებზე გადაიარა. როდესაც ბერძნები მაკრონების მიწა-წყალს მიადგნენ, მათ მაკრონების ხმამაღალი ლაპარაკი შემოესმათ. ერთ-ერთმა მეომარმა ბერძენთა ლაშქრიდან, წინათ ათენში მონად ნამყოფმა, ქსენოფონტეს განუცხადა, რომ მას ესმის ეს ენა, ეტყობა, წარმოშობით იგი აქაურია და შეუძლია მოლაპარაკება აწარმოოს მაკრონებთან. მართლაც, ქსენოფონტეს ნებართვით, მან წარმატებით გაუბა საუბარი მაკრონებს. ეტყობა, ეს ბერძენი მეომარი – მაკრონი ჯერ კიდევ ბავშვობაში ტყვედ ჩაუვარდათ მეზობელ ტომებს, რომელთაც იგი ბერძენ კოლონისტებს მიჰყიდეს და ასე მოხდა იგი მონად ათენში.
გარე სამყაროსთან კოლხეთის სავაჭრო-ეკონომიური ურთიერთობის ინტენსიურობაზე ლაპარაკობს აგრეთვე ადრეანტიკური ხანის ანტიკური მონეტების მრავლად აღმოჩენა კოლხეთში. ვანში ჯერ კიდევ 1895 წ. ნაპოვნი იქნა კუნძულ სამოსის ძვ. წ. VI ს. ოქროს სტატერი. დასავლეთ საქართველოში აღმოჩენილია აგრეთვე პანტიკაპეური და სინოპური მონეტები (ქობულეთის განძი), ქიზიკის ძვ. წ. 550-475 წლების ელექტრონის მონეტები – ქიზიკინები (ქობულეთ-ფიჭვნარი), რომლებიც ათენის მეშვეობით ვრცელდებოდა, ძვ. წ. IV ს. ათენური ტეტრადრაქმები (მწვანე კონცხი, სოხუმი) და სხვ. ზემოთ უკვე აღნიშნული იყო, რომ საკუთრივ კოლხური მონეტებიც არის აღმოჩენილი კოლხეთის საზღვრებს გარეთ (ყირიმში – ნიმფეის ტაძრის ნანგრევებში, აგრეთვე ქერსონესში, სოჭის რაიონში, ტრაპეზუნტის მიდამოებში, რამდენიმე ეგზემპლარი აღმოჩენილია ქართლშიც – არმაზში და სხვ.).
საკუთრივ დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე ეს კოლხური ვერცხლის მონეტა ნაპოვნია ათასობით, ხშირია აქ მათი განძები. ესაა მცირე ზომის ვერცხლის მონეტა, რომლის ერთ მხარეზე ადამიანის თავია გამოსახული, მეორეზე კი – ხარის, უფრო იშვიათად ლომის. მონეტებს, როგორც წესი, რაიმე დამწერლობის ნიშანი არ ახლავს, მხოლოდ ზოგიერთზე გვხვდება ასოები MO, A, O, ან Ф. ყველაზე ხშირია MO-ასოებიანი მონეტები (საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში ასეთები ათზე მეტია), სხვა სახის წარწერიანი მონეტები სულ თითო ეგზემპლარის სახითაა მოღწეული. კოლხური მონეტები გავრცელებულია ძირითადად სოხუმსა და ბათუმს შორის მდებარე ტერიტორიაზე, ე. ი. სწორედ ძვ. წ. VI-IV სს. კოლხური გაერთიანების ფარგლებში და მოჭრილია ძირითადად სწორედ ამ პერიოდში. თვით მონეტებზე მოცემული გამოსაულებების კავშირი ადგილობრივ კულტურულ-რელიგიურ წარმოდგენებთან, აგრეთვე ამ მონეტების უფრო მეტად გავრცელება კოლხეთის შიდა რაიონებში, ვიდრე ზღვისპირა ზოლში, მკვლევართ აფირებიებს, რომ მათ კოლხეთის სახელმწიფო ხელისუფლება ჭრიდა. ქ. ხონში ნაპოვნ განძში მონეტის ერთ-ერთი ეგზემპლარი დამზადების პროცესში მყოფი ჩანს (ერთი მხარე გლუვი აქვს), რაც თითქოს აგრეთვე მათ ადგილობრივ დამზადებაზე მეტყველებს. მეორე მხრივ არის ასეთი მოსაზრება, რომ ეს მონეტები ალბათ ზღვისპირა ბერძნულ ქალაქებშია მოჭრილი. ასეა თუ ისე, ეჭვი არ შეიძლება შევიტანოთ იმაში, რომ ამ სახის მონეტები შინაურ, კოლხეთის ბაზარს ემსახურებოდა. ზღვისპირა და შიდა რაიონების ერთიანობა ამ შემთხვევაში კიდევ ერთი საბუთია იმისა, რომ ზღვისპირა ბერძნული სამოსახლოები კოლხეთის ამეფოს ორგანულ შემადგენელ ნაწილს წარმოადგენდა, მისი რიგითი სავაჭრო ცენტრები იყო.
ამრიგად, მონეტის ინტენსიური მიმოქცევა დამახასიათებელია ადგილობრივი კოლხური საზოგადოებისათვის და სოციალურ-ეკონომიურად აგრეთვე მის დაწინაურებაზე მიგვითითებს. იგი გულისხმობს სასაქონლო წარმოებისა და ვაჭრობის მაღალ განვითარებას, ვაჭართა პროფესიული (ადგილობრივი თუ უცხოური, ბერძნული წარმომავლობის) ფენის არსებობას და ა. შ., რაც ერთ-ერთი საბუთია იმისა, რომ ამ დროს კოლხური საზოგადოება, კოლხეთის დაბლობზე არსებული პოლიტიკური ერთეული კლასობრივ, სახელმწიფოებრივ ერთეულს წარმოადგენდა.
დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე, ბერძნული ახალშენების გარდა, არაერთი ადგილობრივი ქალაქია კიდევ დადასტურებული. კერძოდ ქ. ვანის, სამტრედიის რაიონის სოფ. დაბლაგომის და საჩხერის რაიონში, სოფელ საირხის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი ნაქალაქარები. ისინი უკვე ჩვ.წ-მდე VIII საუკუნიდან წარმართულ რელიგიურ ცენტრებს წარმოადგენდნენ და VII-VI საუკუნეებიდან ეკონომიკურ და პოლიტიკურ ცენტრებად ჩამოყალიბდნენ. აღსანიშნავია ის, რომ ვანის ნაქალაქარზე დადგენილია უწყვეტი ცხოვრება ძვ.წ-ის VIII საუკუნიდან I საუკუნის შუახანებამდე. I ს. კოლხეთის მნიშვნელოვანი რელიგიური და პოლიტიკური ცენტრი გახლდათ შესანიშნავი არქიტექტურითა და მრავალდარგიანი ხელოსნური წარმოებით. აქ აღმოჩენილი მრავალრიცხოვან ნაგებობათა ნაშთები, კლდოვან დედაქანში გამოკვეთილი სამსხვერპლოები, მდიდრული სამარხები თვალნათლივ წარმოაჩენენ სოციალური და კულტურული განვითარების მაღალ დონეს. ვანში პროფესიონალ ხელოსანთა ძლიერი სკოლა არსებობდა, რომელიც საუკუნეების მანძილზე ურთულესი ტექნიკური ხერხების გამოყენებით უნიკალური კოლხური სტილის ოქრომჭედლობის უბრწყინვალეს ნიმუშებს ქმნიდა.
კოლხეთი, როგორც ანტიკური წყაროებიდან ჩანს ეწოდებოდა ტერიტორიას პიტიუნტიდან (ბიჭვინთა) და მდ. ბზიფიდან სარაპანამდე (დღევანდელი შორაპანი) და ლიხის ქედამდე; კავკასიონიდან არსიანისა და ლაზისტანის ქედებამდე და სამხრეთ-აღმოსავლეთ შავიზღვისპირა ზოლი ტრაპიზონ-კერასუნტ-ვაკფიკებირამდე. კოლხების გარდა ამ რეგიონში სხვა ტომებიც სახლობდნენ, მაგრამ გაბატონებული მდგომარეობა კოლხებს ეკავათ. კოლხეთი ამ შემთხვევაში პოლიტიკური მნიშვნელობითაც იხმარება და აღნიშნავს ქვეყანას, რომელიც კოლხებს ემორჩილებოდა.
კოლხეთი დაყოფილი იყო სკეპტუხიებად. (კოლხეთის ადმინისტრაციულ დაყოფაზე მიუთითებს ურარტული წყაროებიც.). სკეპტუხიები ეთნო-ტომობრივი მხარეები იყვნენ. შესაბამისად მათი მეთაური ადგილობრივი მოსახლეობის ლიდერი და ე. წ. მეფისნაცვალი იყო და არა პირდაპირ დანიშნული მოხელე. ანალოგიური სისტემის უნდა იყოს ფარნავაზის საერისთავოები. სკეპტუხიები შემდეგი იყო: კორაქსების ქვეყანა, კოლიკა, სუანების ქვეყანა, მანრალი (მანრილი, მოიცავდა მოგვიანო ხანის არგვეთსა და თაკვერს), ეკრიკტიკა/ეგრივიკა (მოიცავდა მოგვიანო ხანის სამეგრელოსა და იმერეთს), ლაზი (მოიცავდა ისტორიულ გურიას რიონიდან ჭოროხ-აჭარისწყლამდე), ბიძერთა მხარე, ეკექეირების მხარე, ბექეირიადა, მაკრონთა ქვეყანა კალკანის ქედიდან შავ ზღვამდე.
ძვ.წ. VI-IV საუკუნეებში კოლხეთი კარგად განვითარებული ქვეყანაა. ძალიან მაღალ დონეს მიაღწია რკინის მეტალურგიამ. რკინის დამუშავება კოლხებმა ძვ. წ. IX საუკუნიდან დაიწყეს, ხოლო VIII საუკუნიდან რკინის იარაღები (კავი, თოხი, საბრძოლო იარაღები) ნელ-ნელა ცვლის სპილენძს იარაღებს. რკინის სახნისების გამოყენებამ კიდევ უფრო განავითარა მიწათმოქმედება. დიდი ადგილი ეჭირა მარცვლეულის მოყვანას. მრავლად აღმოჩენილი ქვევრები მიუთითებს მევენახეობა-მეღვინეობის დაწინაურებაზე. განვითარების უაღრესად მაღალ საფეხურზე იდგა ოქრომჭედლობა. ამის გამო ბერძენი და რომაელი ავტორები ხშირად იყენებდნენ ეპითეტს - ოქრომრავალი კოლხეთი.
საწარმოო ძალთა განვითარება, მეურნეობის ყველა დარგის (მიწათმოქმედება, ხელოსნობა და სხვ.) დაწინაურება, ფულადი მიმოქცევის ინტენსიურობა და სხვ., რა თქმა უნდა, ხელს უწყობდა კოლხეთის საზოგადოების შიგნით ქონებრივი დიფერენციაციის გაღრმავებას. აკად. ბ. კუფტინს მიაჩნდა, რომ მკვეთრად გამოხატული ქონებრივი დიფერენციაცია შეიმჩნევა ამ დროის კოლხეთში არა მარტო ქალაქური, არამედ სოფლური ტიპის დასახლებულ პუნქტებშიც. ამის მანიშნებლად მიაჩნიათ მკვეთრი განსხვავება სამარხეულ ინვენტარში სიღარიბე-სიმდიდრის მიხედვით. ნიშანდობლივია აგრეთვე განსაკუთრებით მდიდრულინვენტარიანი სამარხების აღმოჩენა. ადრეანტიკური ხანის გასაოცარი სილამაზის ძვირფასი სამკაულები მოგვცა, კერძოდ, ვანში წარმოებულმა არქეოლოგიურმა გათხრებმა.
კოლხეთის სამეფო ადრეკლასობრივი სახელმწიფო იყო. საზოგადოების ზედაფენა მცირერიცხოვან მონებს გარდა ექსპლუატაციას უწევდა რიგით მეთემეთა – თავისუფალ თუ ნახევრად თავისუფალ მიწადმოქმედთა ფართო მასებს. რა თქმა უნდა, ასე დაწინაურდა ძირითადად ცენტრალური კოლხეთის, კოლხეთის ბარის მოსახლეობა. კოლხეთის ჩრდილოეთ და სამხრეთ მთიანეთში მცხოვრებნი კი უმთავრესად კვლავ გვაროვნული წყობილების პირობებში განაგრძობდნენ ცხოვრებას არა მარტო ამ დროს, არამედ დიდხანს ამის შემდეგაც.
* * *
ძვ.წ. IV საუკუნიდან კოლხეთის სამეფო დასუსტებას იწყებს. ამის ერთ-ერთი მიზეზი საბერძნეთში მიმდინარე სამოქალაქო ომების შედეგად ბერძნული პოლისების დასუსტება იყო, რის გამოც შეწყდა საბერძნეთის პირდაპირი კავშირები კოლხებთან და შედეგად კოლხეთის კავშირები ხმელთაშუაზღვისპირეთთან, რომლის შუამავალი სწორედ საბერძნეთის პოლისები იყვნენ. მეორე მიზეზი იყო სკვითუ-სარმატული ტომების ახალი შემოსევები, რომლის შედეგად უკვე ძვ.წ. IV საუკუნის შუა ხანებისთვის კოლხეთის ჩრდ. ტერიტორიაზე (ჩხალთის, კოდორის და შესაძლოა ნაწილობრივ ეგრისის ქედებზე) დასახლდნენ მელანქლაინები, გელონები და ბუდინები. ბუნებრივია ეს პროცესი უმტკივნეულოდ არ ჩაივლიდა. შედეგად თანამედროვე აფხაზეთის ტერიტორიაზე კოლხეთის სამეფოს მხოლოდ ზღვისპირა ვიწრო ზოლი (დაბლობი) დარჩა დიოსკურიიდან მოყოლებული. კოლხეთის მეფისგან დამოუკიდებლობა უნდა მოეპოვებინათ კორაქსებს, კოლებს და სვანებს.
ძვ.წ. 334-326 წლებში მაკედონიის მეფე ალექსანდრე III-მ აზიის დიდი ნაწილი დაიპყრო და უზარმაზარი იმპერია შექმნა. მისმა სარდალმა აზომ დაახლ. 322 წ. დალაშქრა კავკასია და ქართლში გაბატონდა. მის წინაშე ქედი მოიხარა კოლხეთმაც. შედეგად კიდევ უფრო დასუსტებულმა კოლხეთმა პოზიციები დათმო შავიზღვისპირეთშიც. აქ მისი საზღვარი შეჩერდა ჭოროხზე, ბიძერებმა, ბექირებმა და ზღვისპირა მაკრონებმა კოლხეთისგან დამოუკიდებლობა მოიპოვეს. რაც შეეხება ეკექეირების ტერიტორიას, იგი ძვ.წ. III დასაწყისში ქართლის სამეფომ დაიპყრო და კლარჯეთის საერისთავოში გააერთიანა.
323 წელს ალექსანდრე გარდაიცვალა და იმპერია მრავალ ახალ - ელინისტურ სახელმწიფოდ დაიშალა. შედეგად კოლხეთს ახალი პოლიტ-ეკონომიკური პარტნიორები გაუჩნდა. ახალ გავლენის სფეროში მოქცევამ კოლხურ ფულზეც იქონია გავლენა. ძვ. წ. III საუკუნიდან ფაქტიურად შეწყდა კოლხური თეთრის მოჭრა და მისი ადგილი ალექსანდრე მაკედონელისა და დიადოქოს ლისიმაქეს ოქროს სტატერების მინაბაძებმა დაიკავა (ისინი კოლხეთში იჭრებოდა), რაც უეჭველად ადასტურებს იმ ფაქტს, რომ ამ პერიოდის კოლხეთის ელინისტური სახელმწიფოების გავლენის ქვეშ არის მოქცეული. ლისიმაქეს ოქროს მონეტების უძველესი მინაბაძები, რომელიც კოლხეთშია აღმოჩენილი, ძვ. წ. III ს. ეკუთვნის. ორ ასეთ მონეტაზე არის წარწერა: „მეფე აკესისა“ (βασιλγως Αιου). ერთი ამ მონეტათაგანი ნაპოვნია ტრაპეზუნტის რაიონში, მეორე – სოფ. კინჩხაში (ხონის რ-ნი). პროფ. დ. კაპანაძის აზრით, აქ იხსენიება ძვ. წ. III ს. კოლხეთის ერთ-ერთი მეფე.
ელინისტური ეპოქა, როგორც ცნობილია, იმდროინდელ მსოფლიოში სავაჭრო-ეკონომიურ ურთიერთობათა დიდი აღმავლობის ხანაა. ამ ურთიერთობაში აქტიურად ებმება ელინისტური სამყაროს პერიფერიებიც კი. ურთიერთობა მყარდება შორეული აღმოსავლეთის ქვეყნებთანაც (ინდოეთი, ჩინეთი) და, როგორც, ანტიკური ავტორები გვამცნობენ ერთი საერთაშორისო სავაჭრო გზა, რომელიც ამ ურთიერთობას ემსახურებოდა, საქართველოზეც გადიოდა.
ელინისტურ სამყაროსთან კოლხეთის გაცხოველებული სავაჭრო-ეკონომიური ურთიერთობის მოწმობაა ამ დროის უცხოური მონეტების მრავლად აღმოჩენა დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე. მხოლოდ სვანეთის სხვადასხვა პუნქტში აღმოჩენილია ალექსანდრე მაკედონელის 340-მდე ოქროს სტატერი; ისინი ნაპოვნია აგრეთვე ქობულეთ-ფიჭვნარში, ვანში, ზუგდიდის მიდამოებში, გულრიფშში; ქუთაისში აღმოჩნდა ალექსანდრე მაკედონელის ტეტრადრაქმა; ნაპოვნია აგრეთვე ლისიმაქეს ოქროს სტატერები (გულრიფში, ეკი, სვანეთი), მისივე ვერცხლის მონეტები (ვანი, ბათუმის მიდამოები), „ახალი სტილის“ ათენური ტეტრადრაქმები (სოხუმი, ვანი), მითრიდატეს ოქროს სტატერი (ქუთაისი) და ტეტრადრაქმები (სოხუმის მიდამოები, ვანი), მითრიდატეს ხანის ამისოს საქალაქო მონეტები (მაიაკოვსკის მიდამოები, ვანი, სოხუმი), კაპადოკიის მონეტები (ვანი), ტიგრან II-ის ტეტრადრაქმა (ჭიათურა, ზუგდიდის მიდამოები), ოლბიის დრაქმა (ბორი), ქერსონესის მონეტა (ბიჭვინთა). საკუთრივ კოლხეთში ამ დროს იჭრებოდა ლისიმაქეს ოქროს სტატერის მინაბაძები. ძვ. წ. III-I სს. ლისიმაქეს ოქროს სტატერები სავაჭრო მონეტის როლს ასრულებდნენ შავიზღვისპირეთში.
იმპორტული საქონელი ამ დროის კოლხეთში ძირითადად მცირე აზიიდან შემოდიოდა. ხმელთაშუაზღვისპირეთთან და ატიკასთან ძველებური ინტენსიური ურთიერთობა აღარ ჩანს. მცირე აზიიდან კოლხეთთან ინტენსიური სავაჭრო-ეკონომიური ურთიერთობა უნდა ჰქონოდა, პირველ ყოვლისა სამხრეთ-აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთის ცენტრებს, კერძოდ სინოპეს. სინოპე და ამისო განსაკუთრებით განთქმული იყვნენ ზეითუნის ზეთის ექსპორტით, რომელსაც მომხმარებელთა ფართო წრე ჰყავდა შავიზღვისპირეთის ბერძნულ და ელინიზირებულ მოსახლეობაში. კოლხეთის ნამოსახლარებზე პოულობენ სინოპური კერამიკის (უმთავრესად ამფორები, აგრეთვე ლუთერიები და კრამიტი) ნიმუშებს. იგი გავრცელებული ჩანს კოლხეთის როგორც სანაპირო, ისე შიდა რაიონებში (გონიო, ქობულეთი-ფიჭვნარი, ბათუმის ციხე, ფოთის მიდამოები, ქარიეტა, ოჩამჩირე, სოხუმი და მისი მიდამოები, ეშერი, გურიანთა, ბუკისციხე, ერგეთა, ქვალონი, დაბლაგომი, ვანი და მისი მიდამოები, ჭოგნარი). აღმოჩენილია აგრეთვე ჰერაკლეას ამფორათა ფრაგმენტები (ბათუმის მიდამოები, ქობულეთი-ფიჭვნარი, ოჩამჩირე, სოხუმი). ნაპოვნია აგრეთვე ქ. ბიზანტიონის და ეგეოსური ცენტრების (თაზოსი, როდოსი) ნაწარმიც. ინტენსიური ჩანს ურთიერთობა აგრეთვე მცირე აზიის დიდ სავაჭრო-სახელოსნო ცენტრებთან: პერგამონთან და სამოსთან (აქედან შემოდის ძირითადად სუფრის ჭურჭელი – შავი და წითელლაკიანი კერამიკა). აქაური კერამიკა ძალზე ფართო ტერიტორიაზეა გავრცელებული კოლხეთის ზღვისპირა და შიდა რაიონებში, მათ შორის რიონ-ყვირილას (ფაზისის) სავაჭრო მაგისტრალის გასწვრივ განლაგებულ სამოსახლოებზე (აქედან იგი გზას იკვლევს აღმ. საქართველოშიც – უფლისციხე, მცხეთა). დამახასიათებელია, რომ ანტიკური ტიპის სავაჭრო-სატრანზიტო ჭურჭლის კეთებას ადგილობრივაც იწყებენ. ყურადღებას იქცევს. კოლხური კერამიკის ნიმუშების აღმოჩენა ჩრდ. შავიზღვისპირეთის ცენტრებში და სხვ. ელინისტური ტრადიციების დანერგვას ადგილი აქვს ხელოსნობის სხვა დარგებშიც: საფეიქრო წარმოებაში (ე. წ. ვერტიკალური საქსოვი დაზგის ფართოდ გამოყენება), ხუროთმოძღვრება-ქალაქთმშენებლობაში (ვანის, დაბლაგომის მასალები) და სხვ.
ძვ. . II აუკუნიდან მცირე აზიაში ასპარეზზე გამოდის პონტოს სამეფო, რომელიც იწყებს მეზობელთა დამორჩილებას. მის შემადგენლობაში აღმოჩნდა ხალიბების, ტიბარენებისა და მოსინიკების მიწები, აგრეთვე სინოპე და კოტიორა. პონტოს დახმარებით მისმა მოკავშირე „მცრე არმენიამ“ დაიპყრო ტრაპიზონი და მაკრონთა მიწა.
ამავე ხანებში სუსტდება ქართლის სამეფო, რომელსაც მნიშვნელოვან ტერიტორიებს (ტაოს, სპერს, პარხალს, არტაანს, კოლას, გოგარენეს) ართმევს „დიდი არმენიის სამეფო“. დიდი არმენია იპყრობს აგრეთვე კარენიტსა და დექსენეს. უეჭველია ამით ისარგებლებდა კოლხეთის სამეფოც, რომელიც სავარაუდოდ „დიდი არმენიის" მოკავშირე უნდა ყოფილიყო.
ძვ.წ. 179 წელს მცირე აზიის ჩრდ. ნაწილში საზღვრების დასადგენად ერთად იკრიბება მცირე აზიისა და სამხრეთ კავკასიის ყველა პოლიტიკური ლიდერი და მათ შორს იმყოფება აზიიდან იმყოფება დიდი არმენიის მეფე არტაშესი და კოლხეთის მეფე აკუსილოხი (ამაზე უფრო დაწვრილებით ცალკე თავში ვისაუბრებთ), რაც მიგვანიშნებს იმ ფაქტზე, რომ ამ დროისთვის კოლხეთის სამეფო კვლავ მნიშვნელოვან სახლმწიფოს წარმოადგენს აღნიშნულ რეგიონში. როგორც ჩანს მან მოახერხა ქართლის განდევნა შავიზღვისპირეთიდან და აღადგინა გავლენა ბიძერებსა ბექირებზე ვიდრე მდინარე მანაოზ ჩაიმდე (ძვ. ჰისოსი). სხვა შემთხვევაში მცირე აზიის ჩრდ. ნაწილში საზღვრების დადგენის საკითხებზე მოსალაპარაკებლად კოლხეთის მეფეს არავინ მიიწვევდა.
კოლხეთის სამეფო აღნიშნულ პერიოდში გაძლიერებაზე უნდა მეტყველებდეს ძვ. წ. II ს-ის შუა ხანებიდან ადგილობრივი ფულის მოჭრის აღდგენა. ნაპოვნია 6 ვერცხლის მონეტა რომლებიც კოლხური თეთრის ტიპთან ახლო დგას. ოთხ მათგანზე ერთ მხარეზე მოთავსებულია მეფის თავის გამოსახულება გასხივოსნებული გვირგვინით, მეორე მხარეზე – ხარის თავი. შემორჩენილია აგრეთვე წარწერის ნაშთები: Βασι... Σαυλ... ორ დანარჩენ ეგზემპლარზე კიდევ Βα... Σαυ. უკვე ა. გუტშმიდი ამ მონეტებს მიაწერდა კოლხეთის ლეგენდარულ მეფე სავლაკს, რომელსაც პლინიუსი ახსენებს. კ. გოლენკო და დ. კაპანაძე თავიანთ ნაშრომებში ამ მონეტების კოლხურობას გვისაბუთებენ (იხ. მასზე გამოსახულებათა სიახლოვე კოლხურ თეთრზე და კოლხეთის მეფე არისტარქეს მონეტების გამოსახულებებთან, სიახლოვე კოლხურ მონეტებთან წონით, სოხუმის რაიონში კოლხურ თეთრთან ერთად აღმოჩენა და სხვ).
კოლხეთის აღმასვლამ ამჯერად დიდხანს არ გასტანა. ძვ. წ. 105 წლიდან კოლხეთი წინა აზიის უძლიერესმა მმართველმა მითრიდატე VI პონტოელმა დაიპყრო. ეს უკვე სხვა ისტორიაა და ცალკე თავში ვისაუბროთ.
























კოლხური ოქროს ნაკეთობები
















































































































Комментариев нет:

Отправить комментарий