воскресенье, 4 сентября 2016 г.

მუშქები – მოსხები – კაპადოკიელები

მუშქების (ასურულ და ურარტულ წყაროებში Muškaia, Mušku, Mus(a)kai, Muški) შესახებ ყველაზე მეტს ასურული წყაროები მოგვითხრობენ, რადგან გაძლიერებული ასურეთის სახელმწიფო მუდმივად ცდილობდა მათ დამონებას.
. დიაკონოვი აღიარებს რომ ქართველურენოვან მესხ-ტომის აღსანიშნავად გამოყენებული ბერძნული წყაროების ეთნონიმი Μόσχοι, ფონეტიკური თვალსაზრისით ზუსტად შეესატყვისება ასურულ-ურარტულ Muški-. ფორმა mosx- >musx- ქართული ეთნონიმის Mesx-ის ზანური შესატყვისია და ამ უკანასკნელთან ერთად masx-ფორმიდან უნდა იყოს წარმომდგარი.
სხვადასხვა მონაცემებით დასტურდება მუშქების კავშირი ჩრდილო-ანატოლიური წარმომავლობის მქონე კაშქებთან, რაც უნდა მიგვანიშნებდეს, რომ მათ მსგავსად მუშქებიც მდ. ტიგროსის სათავის მხარეში, მდ. ევფრატის მარჯვენა ნაპირიდან იქნებოდნენ გადასულები.
როგორიც არ უნდა ყოფილიყო მუშქების შემდგომი ისტორია, ნიშანდობლივია, რომ ძვ. . II ათასწლეულის გვიანი ხანებისა და I ათასწლეულის პირველი ნახევრის ძველაღმოსავლურ წყაროებში მოხსენიებულ მუშქებს, ძვ. . I ათასწლეულის შუახანების ძველ ბერძენ ავტორთა თხზულებებში ენაცვლებიან ცენტრალური ანატოლიის ჩრდილოეთ ნაწილში მოსახლე მოსხები, რომლებიც, თავის მხრივ, ძვ. . და ახ. . მიჯნაზე უკვე ისტორიული სამხრეთ საქართველოს ტერიტორიაზე არიან დადასტურებულნი.
დაახლ. 1165 წელს მუშქების ერთი ნაწილმა გადალახა ევფრატი და ტიგროსი და ასურეთის ვასალური სამეფოები ალზი (ურარტულად ალზი(ნი), აზირა(ნი), ხეთურად ალშე  მდებარეობდა მდ. მურატის ხეობის შუა ნაწილში) და ფურუკუზი (ფურულუმზი, მდ. მურატის, ქვემო წელზე. ეკვროდა ალზის სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან და ამავე დროს ვანის ტბის სამხრეთ-დასავლეთით იყო. ორივე სუბართუს მხარის ქვეყანა იყო) დაიპყრო და თავიანთ ახალ საცხოვრისად მოაწყო. ასურეთის მეფე აშურ-დან I-მა (11791133), რომელიც კასიტების ბაბილონთან ომით იყო დაკავებული და სამეფოს ცენტრების უსაფრთხოებაზე ფიქრობდა  მუშქების საქციელზე თვალი დახუჭა. ბაბილონთან ომითა და არსებული საზღვრების შენარჩუნებით იყო დაკავებული აშურ-რეშ-ში I-იც (11331115). მისმა მემკვიდრე ტიგლათფილესერ I-მა (11151077) კი პოლიტიკა შეცვალა და მოღვაწეობის დიდი ნაწილი ჩრდილოეთით მოწყობილ ლაშქრობებს დაუთმო, რომლის დროსაც ხშირად უწევდა ქართველურ ქვეყნებთან და ტომებთან ომები.            
ტიგლათფილესერ I მოგვითხრობს:
ჩემი მეფობის დასაწყისში 20000 მუშქი და მათი 5 მეფე, რომლებმაც უკვე 50 წელია რაც დაიპყრეს ქვეყნები ალზი და ფურუკუზი, რომელთაც ადრე მიჰქონდათ ხარკი ჩემი უფალი აშურისადმი (ვერცერთმა მეფემ ვერ დაამარცხა ისინი პირისპირ ბრძოლაში), ირწმუნეს თავიანთის სიძლიერე, დაეშვნენ მთებიდან და დაიპყრეს ქვეყანა ქათმუხი (ქუთმუხი, ქუმუხი, ანტიკური კომაგენე. მუშქები დაიძრნენ ფურუკუზიდან სამხრეთით, გადალახეს ტიგროსის ზემო წელი). მე შევკრიბე საბრძოლო ეტლები და მეომრები, გადავლახე რთული ადგილი მთა ქაშიარი, შევებრძოლე ქათმუხის ქვეყანაში მათ 20000 მეომარსა და 5 მეფეს, დავამარცხე, მათი გვამები მიმოვფანტე, როგორც აზვირთებულმა ტალღამ, ძლევამოსილ შეჯახებაში. მათი გვამებით დავფარე მთელი ხეობა მთის მწვერვალებამდე, თავები მოვკვეთე და დავალაგე როგორც ხორბლის გორები; მათი ქონება და სიმდიდრე სრულიად ხელთ ვიგდე. 6000 მათი მებრძოლი, რომლებიც გაექცნენ ჩემს იარაღს, მომეხვიეს ფეხებზე, მე მივიღე და ჩავთვალე ჩემი ქვეყნის ხალხში“.
აშკარად ჩანს, რომ საქმე ეხება გადმოსახლებულ ხალხს და არა ლაშქარს. ისინი ქათმუხიში, მთელი თავისი ავლა-დიდებით ჩამოსახლებულან. უეჭველია, რომ საქმე ეხება იმ ხალხს, რომელმაც მცირე აზიაში თარეში იწყო მისივე მონაწილეობით მომხდარ ხეთების სამეფოს დამხობის შემდეგ.
მუშქებს არ დაუპყრიათ ქათმუხი მთლიანად, არამედ მხოლოდ მისი პატარა ნაწილი, რათა იქ დასახლებულიყვნენ. ამას ადასტურებს ის ფაქტი, რომ მუშქების დამარცხების შემდეგ ტიგლათფილესარი სასტიკი ბრძოლით იპყრობს ქათმუხს მთლიანად.
ძვ.. 883 წლის ივლის-აგვისტოში ასურეთის მეფის აშურნასირაფალის (884-859) არმია გავიდა ნინევიიდან ჩრდილოეთისკენ ნიბურისა (დღევ. ჯუდი დაღი, მდ. ტიგროსის მარცხენა ნაპირზე, ჯეზირენ იბნ ომარის საპირისპიროთ) პაცატას მთების მიმართულებით. ქალაქები ატკუნ (უატკუნ, ატკანა), უშხუ (დღევ სოფ. შახ, 12 კმ-ზე ჯეზირენ იბნ ომარის აღმოსავლეთით), პილაზი და 20 მახლობელი დასახლება დაიპრეს და გადაწვეს. შემდეგ ასურელები გადავიდნენ ტიგროსზე დაშევიდნენ ქათმუხის ქვეყანაში. აქ ქათმუხისა და მუშქების ქვეყნიდან მოიტანეს ხარკი: ბრინჯაოს ჭურჭელი, მსხვილფეხა და წვრილფეხა პირუტყვი და ღვინო. ქათმუხიდან ასურელებმა მოუხვიეს სამხრეთით და შევიდნენ მდ. ხაბურის ხეობაში.
ამ ცნობიდან ჩანს, რომ მუშკები ამ დროს მისდევენ მეცხოველეობას, მეღვინეობას და ბრინჯაოს წარმოებას. მადნეულობის დამუშავებისა და ღვინის დაყენების ცოდნა, მეტადრე კი ქალაქების არსებობა ამტკიცებს, რომ იმ დროს მუშკებს დაწინაურებული მოქალაქობრივი ცხოვრება ჰქონდათ. ხალხი ძლიერი იყო და ასურეთის ღირსეულ მეტოქედ ითვლებოდა. ტიგლათფილესარიცა და სარგონიც მოწმობენ, ვერც ერთს მეფეს ჩვენზე წინათ მუშკები ვერ დაემარცხებინა და ჩვენ წინაპრებს არ ემორჩილებოდნენო; ასურეთის ორსავე ბატონს თავიანთი გამარჯვება დიდ საკვეხურ საქმედ და ღვაწლად მიაჩნდათ.
მუშქების აქტიური ხსენება აღმოსავლურ წყაროებში უკვე ძვ. . VIII საუკუნეში ხდება. თუ XII საუკუნეში მუშქებმა თავის გავლენა გაავრცელეს ალზიში, ფურულუმზში და ქათმუხშიამჯერად VIII საუკუნეში მათი გავლენა ყიზილ ირმაქის აუზიდან სირიამდე და კელკით-ჩაიდან მალათიას რაიონამდე. ამ დროისთვის მისი სამხრეთ მეზობლებია ხეთების სამეფოს დანგრევის შედეგად წარმოქმნილი ქვეყნებიხათის ქვეყანა, ტაბალი, კუმანუ (დედაქ. მელიდ-მალათია), მათ სამხრეთით კილიკიასა და ჩრდ. სირიაშიკუე, გურგუმი, ქარხემიში. სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან აღნიშნულ ქვეყნებს უტევდა ასურეთი. მუშქებს კი აღმოსავლეთიდან ესაზღვრებოდა ურარტუ. დასავლეთიდან და ჩრდ. დასავლეთიდან მუშქებს ემეზობლებოდა კაშქები, რომლებსაც ხეთების სამეფოს განადგურების შემდეგ ჰალისის აუზის აღმოსავლეთ ნაწილი დაეჭირათ. ჩრდილოეთიდან მუშქების მეზობელი იყო ხალიბების ქვეყანა ხალიტუ. თავს მხრივ ხალიტუ სამხრეთდან ემეზობლებოდა დიაოხ-ტაოხ-ხაოიების ქვეყანას.
მუშქების მთავარი მტერი ამ ხანებში ასურეთისა და ურარტუს იმპერიები და მომთაბარე კომერიელები იყვნენ.
ასურეთმა მცირე აზიაში შეღწევა IX საუკუნის შუა ხანებიდან დაიწყო: ასურეთის მეფე სალმანასარ III-ის (859824) ანალებში ნათქვამია, რომხათის ქვეყანა დავიპყარი მის ბოლო ზღვრამდე, მელიდის ქვეყანა (ანტიკ. მელიტენე, დღევ. მალათიას მხარე), ქვეყნები დაიაენი და სუხმუ (თანამედროვე ერზურუმის დასავლეთით, მაზგირთსა და ერზინჯანს შორის), არზაშკუნი, არამე ურარტუელის დედაქალაქი, ქვეყნები გილზანუ და ხუბუშქია, ტიგროსის სათავიდან ევფრატის სათავემდე, ზამუას ქვეყნის ზღვიდან (ე.ი. ხმელთაშუა ზღვიდან), რომელიც მდებარეობს მის შიგნით, ქალდეის ქვეყნის (სამხრეთ შუამდინარეთში) ზღვამდე (.. სპარსეთის ყურემდე) დავაჩოქე ჩემს ფეხებთან“. ხათის ქვეყანაში ამ დროისთვის იგულისხმება ხეთების სამეფოს დაშლის შედეგად, მცირე აზიის აღმ. ნაწილში, მდებარე პატარა სამეფო მუშკებისა და ტაბალის მეზობლად.
ერთხანს ასურეთი კვლავ დასუტდა და მცირე აზიიის ხალხებმა ამოისუნთქეს, თუმცა ტიგლათფილესარ III-ის (745727) რეფორმებმა ქვეყანა ისევ რეგიონის ფლაგმანად აქცია.
743 წელს ტიგლათფილესარმა ურარტუს წინააღმდეგ ომი წამოიწყო, რომელმაც 9 წელს გასტანა და სარდურ II-ის სასტიკი მარცხით დასრულდა. 734 წლისთვის ურარტუმ სამფლობელოების მნიშვნელოვანი ნაწილი დაკარგა.
ამის შემდეგ ასურეთის მეფეები ტიგლათფილესარ III (745727) და სარგონ II (აქადურად შარ-უკინ; 722705)სხვა ქვეყნების დაპყრობით იყვნენ დაკავებული და ურარტუსთვის აღარ ეცალათ. ამით ისარგებლა რუსა I-მა (734714) და ქვეყნის აღმშენებლობისათვის იღწვოდა. მან რამდენიმე ლაშქრობა მოაწყო ურარტუს სამხრეთით და სევანისპირა ქვეყნების დასაპყრობად.
(ძვ.წ. 717 წელს) ასურეთის წინააღმდეგ სამხედრო კოალიცია ჩამოაყალიბდა, რომელშიც მუშკების მეფე მითა, ტაბალის მეფე ამბარისი და ქარხემიშის მეფე პიზირისა შევიდნენ. სარგონმა დაასწრო, დაიპყრო ქარხემიში, მოკლა მისი უკანასკნელი მეფე პისირისა, შემდეგ კი მის საშველად მომავალი მითა დაამარცხა და აიძულა უკან გაბრუნებულიყო. ამის შემდეგ ამბარისმა თავი ვასალად ცნო და დიპლომატიური ქორწინებით (სარგონის ასული შეირთო) განამტკიცა კავშირი ასურეთთან.
სარგონ II-ის წარწერები მოგვითხრობენ:
ჩემი მეფობის მეხუთე წელს (ძვ. . 717 .) პიზირისა ქარხემიშელმა დაარღვია დიდი ღმერთებისადმი მიცემული აღთქმა და მუშქთა მეფე მითა მტრულად განაწყო ასურეთის წინააღმდეგ. ხელი აღვმართე მათ წინააღმდეგ, განვდევნე ისინი, მოვიტაცე ოქრო-ვერცხლი, მისი სასახლის მთელი ქონება და ქარხემიშის ხალხი, მასავით ცოდვილი, განძეულობით ტყვედ ვიგდე და ასურეთს გავგზავნე. ჩემთვის დავიტოვე 50 ეტლი, 200 სული გამწევი პირუტყვი, 2000 კაცი...
(ძვ. . 715 .) ასურეთის წინააღმდეგ რამდენიმე მხარე (მიდია, მანა და სხვ.) აჯანყდა. აჯანყებულთა შორის იყვნენ მუშქებიც. სარგონ II-ის სიძე ამბარისი, ტაბალის მეფემ სამხედრო კავშირი დაამყარა მუშქთა მეფე მითასთან და ურარტუს მეფე რუსასთან. მითას ჯარები თავს დაესხნენ ასურეთის დაქვემდებარებულ მხარე კუეს (იგივე ხიავა; ხეთურენოვანი სამეფო აღმ. კილიკიის ტერიტორიაზე), შტურმით აიღეს მისი სიმაგრეები: ხარრუა, უშნანის, ქალაქი აბ..., ურ... და სხვები. მუშქების რაზმებმა შეუტიეს ასურულ სიმაგრე ხილაკკუს.
სარგონი სასწრაფოდ ამოქმედდა და რიგრიგობით დააჩოქა მანასა და ურარტუს მეფეები, შემდეგ ცეცხლითა და მახვილით გაუსწორდა მიდიელთა დასახლებებს. ბოლოს კი კუეს მხარისკენ დაიძრა მუშქებთან საომრად. მითამ ვერ გაბედა ასურელებთან პირდაპირ შებრძოლება, უბრძოლველად დათმო კუეს ყველა დასახლება და თავისი სამეფოს საზღვრებში დაბრუნდა. მაგრამ სარგონმა მისი დევნა განაგრძო და მუშქების საზღვარი გადალახა. მაშინ მითა იძულებული გახდა ბრძოლა მიეღო. ბრძოლის შედეგი უცნობია, თუმცა სავარაუდოთ ასურელებს უნდა მოეგოთ, მაგრამ როგორც ჩანს გამარჯვება დამაჯერებელი არ იყო და მოწინააღდეგეები დაზავდნენ. სარგონი მოგვითხრობს: „დავიპყარი ქალაქებიჰარუა და უშნანიზი, ხელთ ვიგდე კუეს მხარის ციხე-სიმაგრენი, რომელთაც მუშქთა მეფე მითა ფლობდა. მოვიხვეჭე ნადავლი... ვსდიე მითას, მუშქთა მეფეს მის ვრცელ ტერიტორიაზე, კუეს მხარის ციხე-სიმაგრეებამდე  ჰარუასა და უშნანიზამდე, რომელთაც იგი დიდხანს ფლობდა, და აღარ გავაჩერე ის თავის ადგილებში“.
(ძვ. . 714 წელს) სარგონ II მთელი ძალებით დაიძრა ურარტუსკენ. ჯერ მისი ვასალური ქვეყანა მანა დაიპყრო, შემდეგ მოულოდნელად დაესხა თავს ურმიის ტბასთან მდებარე რუსას ჯარებს და გაანადგურა, შემდეგ აიღო ურარტუს წმინდა ქალაქი მუსასირი. ურარტუელთა პანიკური გაქცევის შემდეგ ასურელები ქვეყნის სიღრმეში შეიჭრნენ. მაშინ რუსა I-მა სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულა. ურარტუს ახალმა მეფე არგიშთი II- (714685) თავი ასურეთის ვასალად ცნო.
ამ წარმატებით გათამამებულმა სარგონმა ძვ. . 713 წელს ამბარისი დაამხო და ტაბალი ასურეთის პროვინციად აქცია.
(ძვ. . 713 წელს) „ამბარის ტაბალელს, რომელიც მამამისის, ჰულის ტახტზე დავსვი, ცოლად შევრთე ასული ჩემი და ჰილაკუს (.. კილიკია) მხარე ვუბოძე, რომელიც უწინ არასდროს ყოფილა მის მამა-პაპათა სამფლობელო. ამით დიდად განვავრცე მისი ქვეყანა; მან კი უღალატა თავის მოვალეობას და დესპანი წარგზავნა ურარტუს მეფე რუსასა და მუშქთა მეფე მითასთან.
ამბარისი მოადგა ჩემი ქვეყნის საზღვრებს. შევიპყარ მისი მამისეული სახლის მთელი საგვარეულო, მისი ქვეყნის თავკაცნი, ხელთ ვიგდე 100 ეტლი და ყველაფერი ასურეთს წარვგზავნე. ასურელები, რომლებიც ჩემს ბატონობას აღიარებდნენ, მე იქ დავასახლე, დავუდგინე მათ ჩემი ნდობით აღჭურვილი პირი, ოლქის უფროსი და დავუწესე მათ ხარკი და გადასახადი“.
აქ აშკარად ლაპარაკია ასურელთა მასიურ დასახლებაზე მცირე აზიის ტერიტორიაზე (და მიუხედავად იმისა, რომ მსგავსი ცნობები პრაქტიკულად არ გვაქვს შემონახული, სისულელე იქნება იმის მტკიცება, რომ ეს ერთჯერადი ფაქტი იყო), რადგან მათ სარგონი უნიშნავს ოლქის უფროსსა და ამას გარდა უწესებს ხარკ-გადასახადებს. ასეთი ღონისძიებები გამართლებული და საჭირო შეიძლებოდა ყოფილიყო მხოლოდ მრავალრიცხოვანი მოსახლეობის მიმართ. ეს იყო, ასე ვთქვათ, ორგანიზებული ჩამოსახლება ასურელებისა (იგივე სირიელების) მცირე აზიის მიწაზე და წარმოადგენდა ოფიციალურ სახელმწიფოებრივ აქტს.
აქ ასევე ხაზგასმულია, რომ ასურელი კოლონისტები სახლდებიან ტაბალის (და, ალბათ მუშკებისაც) ტერიტორიაზე, იმ ტომთა მიწაწყალზე, რომლებიც ავტოხთონები იყვნენ.“.
ხორსაბადის თიხის კასრების წარწერებში ჩამოთვლილია სარგონის დაპყრობილი ხალხები: „მის მკლავთა ძლიერებამ დაიპყრო ჰაშმარიდან შიმახპატემდე აღმოსავლეთით გადაჭიმული მიდია, ზიმირის ქვეყანა, ელიმის ქვეყანა, მითამბანის ქვეყანა, ფარსუას ქვეყანა, მანას ქვეყანა, ურარტუს ქვეყანა, კაშქუს ქვეყანა, ტაბალის ქვეყანა მუშქუს ქვეყნამდე“. იქვე სხვა წარწერა მოგვითხრობს: „მოვინადირე როგორც თევზნი იავნები (ძველ აღმოსავლეთში ბერძნებს ჯერ იავანებს ეძახდნენ, შემდეგ იონიელებს), რომლებიც ჩამავალი მზის შუაგულში არიან და წავართვი სიმდიდრე კაშქუს, ტაბალის და ჰილაკუს ქვეყნებს. უკუვაგდე მუშქუს ქვეყნის მეფე მითა.
ამიერიდან ტაბალები ისტორიულ წყაროებში ქრებიან. სამაგიეროდ ბიბლიაში ხშირად ახსენებენ მეშეხის გვერდით თობელებს. მეშეხი აშკარად მესხებს უნდა გულისხმობდეს, ხოლო თობელი ტაბალებს. იოსებ ფლავიუსი ბიბლიერი ტექსტის ანალიზისას აღნიშნავს: თობელმა დააფუძნა თობელები, რომლებსაც ახლა იბერები ეწოდებათ“. აღნიშნულის და ტაბალის ტიბართან მსგავსების გამო ისტორიკოსები თვლიან, რომ ტაბალებმა ასურელებისა და კიმერიელების ზეწოლის შედეგად შეიცვალეს საცხოვრისი, შავიზღვისპირეთში გადასახლდნენ და ტიბარენებად იქცნენ. ამ საკითხს ჰყავს მოწინააღმდეგეებიც; თუმცა ამ თავში ეს საკითხი ჩვენი კვლევის მიზანი არ არის და მასზე სხვა დროს გავაგრძელოთ საუბარი.
როგორც ჩანს ასურეთმა ამჯერადაც ვერ მოახერხა მოსხების ქვეყნის დაპყრობა, რადგან 709 წელს სარგონი მასთან ისევ აწარმოებს ომს. სარგონმა მუშქების სამეფოს წინააღმდეგ გაგზავნა კუეს მხარის მმართველი ურიკკი, რომელმაც დაიკავა მითას რამდენიმე ციხე-სიმაგრე, ხელთ იგდო ტყვეები და მრავალრიცხოვანი ნადავლი. კიმერიელებისა და ასურელებისგან შევიწროვებულმა მითამ ბოლოსდაბოლოს ცნო თავი ასურელთა ვასალად და მიართვა ხარკი.
იმავ წელს მითამ შეიპყრო კუეს მხარის მმართველი ურიკკი, რომელიც ურარტუს მეფესთან მიდიოდა ანტიასირიული კოალიციაზე მოსალაპარაკებლად და გადასცა ასურეთის ელჩებს. ამით გახარებულმა სარგონმა მითა თავის მეგობრად და მოკავშირედ გამოაცხადა.
ურარტუ ხელახლა იწყებს გაძლიერებას რუსა II-ის (685639) მმართველობის პირველ ხანებში, როდესაც იპყრობენ მუსხებსა და მათ მეზობელ ხალხებს, რაშიც დიდი წვლილი კიმერიელთა საბრძოლო დანაყოფებმა ითამაშეს: „ქალები წამოვიყვანე მტრული ქვეყნიდან... ხალხი ქვეყნების მუშქინის, ხათეს (ესაზღვრებოდა მუშქებს სამხრეთიდან და შეიქმნა ხეთური სახელმწიფოების გაერთიანებით), ხალიტუს (ისტორიკოსების აზრით ეს ქვეყანა ხალიბებისაა), ... ეს ციხე-სიმაგრე და მის ირგვლივ მდებარე ქალაქები შემოვიერთე“. ურარტუს ბატონობა მუშქებზე მხოლოდ 3 წელს (676673) გასტანა.
673 წელს მუშქების მხარის დიდი ნაწილი ამჯერად ასურეთმა დაიპყრო, რამაც ყოფილი მტრები გააერთიანა და ერთხანს ურარტუ და მუშქები ტაბალთან და კიმერიელებთან ერთად ასურეთის წინააღმდეგ ერთად იბრძოდნენ.
ურარტუელების, კიმერიელებისა და ასურელების გამუდმებული თავდასხმების შედეგად მუშქ/მოსხების ერთი ნაწილი გაიჟლიტა, მეორე ნაწილმა კი ცენტრალურ ანატოლიაში გადაინაცვლა და მოგვიანებით სპარსეთის იმპერიაში მეცხრამეტე სატრაპიაში გაერთიანდა.
VII საუკუნის შუა ხანებიდან მოყოლებული ერთი საუკუნის მანძილზე უცხოურ (ასურულ და ურარტულ) წყაროებში მუშქების შესახებ ცნობები წყდება.
ასურბანიფალის დროს (669627) ასურეთი უკანასკნელად ავიდა სიძლიერის მწვერვალზე. კიმირიელებისა და მიდიელებისგან შევიწროვებული ურარტუს მეფე სარდურ III (639625) ასურეთის ვასალი ხდება.
ასურბანიფალის სიკვდილის შემდეგ ასურეთიც ქაოსმა მოიცვა. ამით ისარგებლა მიდია-ბაბილონის კოალიციამ და 609 წელს ასურეთის იმპერია დაიპყრო.
ძვ. . 585 წელს არსებობა შეწყვიტა ურარტუმაც და იგი მიდიის იმპერიის ნაწილი გახდა.
ძვ.. VI -ის შუა ხანებში მიდია სპარსეთის აქემენიდური იმპერიის ნაწილი გახდა. იმპერიის დამაარსებელმა კიროსმა თითქმის მთელი წინა აზია დაიპყრო. ძვ.. VI -ის ბოლოს საპარსეთის მეფე დარიოსის ადმინისტრაციული რეფორმის შედეგად მუშკები თავიანთ მეზობლებთან ერთად სპარსეთის იმპერიის მეცხრამეტე სატრაპიაში იქნენ შეყვანილნი. აღმ. მცირე აზიის უდიდეს ნაწილის სპარსელებმა კრებითი გეოგრაფიული სახელი „კაპადოკია“ უწოდეს რაც „ლამაზი ცხენების ქვეყანას“ ნიშნავს. ამიერიდან მუშქების შთამომავალ მოსხებზე უკვე ბერძენი ისტორიკოსები მოგვითხრობენ.
ჰეკატეოს მილეტელი (550476):
მოსხები კოლხური ტომია; მატიენების მეზობლად მოსახლ“.
ჰეროდოტ(484425):
„მოსხებს თავზე ის მუზარადები ეხურათ. პატარა ფარები და შუბები ჰქონდათ, ხოლო შუბის წვერები გრძელი იყო. ლაშქრობდნენ ტიბარენები, მაკრონები და მოსინოიკები, რომლებიც მოსხებისავით იყვნენ აღჭურვილნი. მათ მეთაურობდნენ და განაგებდნენ შემდეგი პირებიმოსხებსა და ტიბარენებს  არიომარდოსირომელიც დარიოსისა და პარმისის შვილი იყო, ეს უკანასკნელი კი სმერდისის შვილი იყო, კიროსის შვილისა. მაკრონებსა და მოსინოიკებს (მოსინიკებს) განაგებდა არტაიკეტესი, რომელიც ჰელესპონტის სესტოსს მეურვეობდა.
მოსხებს, ტიბარენებს, მაკრონებს, მოსინოიკებს და მარებს შეწერილი ჰქონდათ 300 ტალანტი. ესაა მეცხრამეტე სატრაპია“.
ჰეკატეოსის ცნობას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს იმ თვალსაზრისით, რომ იგი იძლევა მოსხების კოლხური ტომის კაპადოკიაში, მის ჩრდილოეთ ნაწილში, ლოკალიზების საშუალებას, ვინაიდან თვით ჰეკატეოსის სხვა ცნობით, მატიენების ქალაქი ჰიოპეგორდიების მეზობლად მდებარეობს და აქაური ხალხი ისეთსავე ტანსაცმელს ატარებს, როგორსაც პაფლაგონიელები. აშკარაა, რომ მოსხების მეზობელ მატიენებში იგულისხმებიან გორდიონელი ფრიგიელებისა და პაფლაგონიელების მახლობლად მცხოვრები დასავლეთის მატიენები. ჰეკატეოს მილეტელის ზემოთ მოყვანილი ფრაგმენტების ჰეროდოტეს იმ ცნობასთან შეპირისპირებით, რომლის მიხედვითაც მატიენები ცხოვრობდნენ მდ. ჰალისის (ყიზილ-ირმაკი) მარჯვენა ნაპირზე, ხოლო მდინარის მეორე ნაპირი ფრიგიელებს ეკავათ და რიგი სხვა მონაცემების გათვალისწინების შედეგად  რომელთა შორის აღსანიშნავია ჰეროდოტესავე ცნობები მატიენების, პაფლაგონიელების, ლიგიების, მარიანდინების და სირიელების ერთნაირი საბრძოლო აღჭურვილობისა და მატიენებისა და პაფლაგონიელების ერთი წინამძღოლის მეთაურობით გაერთიანების შესახებ, აგრეთვე, I . პირველი ნახევრის რომაელი მოღვაწის პომპონიუს მელას მიერ ტიბარენების გვერდითმატიანებისმოხსენების ფაქტი . ხაზარაძემ გამოთქვა მოსაზრება, რომ დასავლელ მატიენებს უნდა სჭეროდათ ტერიტორია მდ. ჰალისის რკალის შიგნით, თანამედროვე ქალაქების, ჩორუმ-ზილე-თოქათის სამხრეთითა და დასავლეთით, დიდი კაპადოკიის უკიდურეს დასავლეთ ოლქში, ხოლო მოსხებს  ქალაქების თოქათ-კოიულჰისარ-გიუმიუშჰანეს სექტორი. სავსებით ვიზიარებთ (. ქავთარაძე) რა . ხაზარაძის მოსაზრებას მატიენების დიდი კაპადოკიის უკიდურეს დასავლეთ ოლქში განსახლების შესახებ, ამავე დროს არადამაჯერებლად მიგვაჩნია მისი ვარაუდი მატიენების აღმოსავლეთის მიმართულებით . თოქათამდე გავრცელების თაობაზე. პომპონიუს მელას მიერ მატიანებისა და ტიბარენების ერთმანეთის გვერდით მოხსენიება არ არის აუცილებელი მათ უშუალო მეზობლობაზე მეტყველებდეს, ხოლო ჰეკატეოსისა და ჰეროდოტეს ცნობების შეჯერება თითქოს სწორედ მოსხების განსახლებაზე უნდა მიგვანიშნებდეს მატიენებსა და ტიბარენებს შორის. სავსებით დასაშვებია, ტერიტორია ჩორუმსა და თოქათს შორის მოსხებს სჭეროდათ, მით უფრო, რომ . გიუმიუშჰანეს დასავლეთით, როგორც ჩანს, მოსინიკებს უნდა ეცხოვრათ. ძვ. . IV . ავტორის ფსევდო სკილაქსისპერიპლუსისცნობით, მოსინიკები სანაპირო ზოლის გარდა მთებშიც ცხოვრობდნენ. რაც შეეხება მატიენების საცხოვრისს, იგი ზემოთ მოყვანილი ცნობების და აგრეთვე . ხაზარაძის მიერვე შენიშნული იმ ფაქტის გათვალისწინებით, რომგორდფუძის შემცველი ტოპონიმები დასტურდებიან დიდი ფრიგიის იმ სექტორში, რომელიც დასავლეთიდან უშუალოდ აკრავს მდ. ჰალისის აუზს, საფიქრებელია თავსდებოდეს ქალაქების ჩორუმისა და კირშეჰირის „შემაერთებელი ხაზისა“ და მის დასავლეთით მდებარე მდ. ყიზილ-ირმაკს შორის.
ამდენად მეცხრამეტე სატრაპიაში შემავალ მოსხებში ნაგულისხმევი იქნებოდნენ არა „მოსხური მთებისა“ და ისტორიული მესხეთის ბინადარნი, არამედ ცენტრალური ანატოლიის ჩრდილოეთ რაიონებში, ტიბარენების მეზობლად მოსახლე მოსხები. ვინაიდან მოსხების ადგილსაცხოვრისი, მათ შესახებ არსებული ყველაზე ადრეული ძვ. წ. I ათასწლეულის შუა ხანების – ცნობების თანახმად, ცენტრალურ ანატოლიაში მდებარეობდა, უფრო ადრე, ძვ. წ. II ათასწლეულის გვიან ხანებში, ტიგროსის ზემო წელსა და ევფრატს შორის მდებარე მხარეში ალზი-ფურულუმზიში, „ხეთური ქვეყნის“ ხალხებთან კაშქ-აბეშლაელებთან და ურუმეელებთან ერთად შეჭრილი მუშქებიც, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, შესაძლოა, შემდეგდროინდელი მოსხების კერიდან ცენტრალური ანატოლიიდან ყოფილიყვნენ გადმოსახლებულები. ამ ტომების წინასაცხოვრისის ლოკალიზების შესაძლებლობას ცენტრალური ანატოლიის ჩრდილოეთ ნაწილში, გარდა ხეთური წერილობითი წყაროების მონაცემებისა (რომელთა მიხედვით ეს მხარე ქასქების სამშობლოს წარმოადგენდა), ალბათ უნდა მოწმობდეს ის გარემოებაც, რომ ალზი-ფურულუმზის მხარეში მდებარეობდნენ ერგანი-მადენის სპილენძის საბადოები, ამას კი ჩრდილოეთ ანატოლიის მეტალურგი ტომების მისაზიდად გარკვეული მნიშვნელობა ექნებოდა.
ძვ. წ. IV საუკუნიდან მოყოლებული ანტიკური ავტორები მესხებს მცირე აზიაში აღარ ახსენებენ. სტრაბონის ცნობით კი მოსხური ქვეყნის ერთი ნაწილი აქვთ კოლხებს, მეორე – იბერებს და მესამე – არმენიელებს. ანტიკური მწერლების ცნობით, მცირე კავკასიონის ერთ-ერთ განშტოებას „მოსხური მთები“ ეწოდება. აქედან გამომდინარე ნათელი ხდება ის ფაქტი, რომ ძვ. წ. IV საუკუნეების პირველ ნახევარში, რომ მესხების ნაწილმა იცვალა საცხოვრისი და სამხრეთ კავკასიაში გადმოინაცვლა.
სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს მიწა-წყალზე შემოღწეული მცირეაზიელი მუშქები (მესხები), ჩანს, აქტიურ როლს ასრულებენ ამ მხარის პოლიტიკურ ცხოვრებაში და მას თავის სახელსაც აძლევენ (მოსხების/მესხების ქვეყანა – სამცხე (სამესხე). შემდეგში მესხები აქედან კიდევ უფრო ჩრდილოეთით გავრცელდნენ. მესხური სამოსახლონი უნდა გაჩენილიყო როგორც დასავლეთ, ისე აღმოსავლეთ საქართველოში. ერთ-ერთი ასეთი მესხური სამოსახლო გაჩნდა ალბათ დღევანდელი მცხეთის ტერიტორიაზეც, რადგანაც თვით ეს სახელი მესხების სახელიდან უნდა იყოს წარმოებული (მცხეთა, შდრ. სა-მცხე). ამასთანავე, ასეთი სატომო სახელის მატარებელი დასახლებული პუნქტის არსებობა მიგვითითებს, რომ იგი უცხო, არამესხური მოსახლეობის წიაღში უნდა გაჩენილიყო.
მცირე აზიელი მუშქები ხეთური კულტურულ-რელიგიური ტრადიციების მატარებელი ხალხი იყო. ჩანს, მათ მეტად აქტიური როლი შეასრულეს აღმოსავლურქართული სახელმწიფოებრიობის ჩამოყალიბებაში. ამიტომ მოხდა, რომ იბერიის სამეფოს ოფიციალური პანთეონის სათავეში ხეთურ-მცირეაზიული სახელების მქონე ღმერთები აღმოჩნდნენ. მთავარი ღმერთი იბერიისა არმაზი იგივე ხეთური „არმასი“ უნდა იყოს (მთვარე, მთვარის ღვთაება), რომლის კულტიც ანტიკურ ხანაში ღვთაება მენის კულტით შემოინახა, თუმცაფიქრობენ, რომ მცირე აზიის ზოგიერთ მხარეში იგი ისევ ძველ სახელწოდებას Armas-ს ატარებდა. მთვარე, როგორც აკად. ივ. ჯავახიშვილმა დაამტკიცა მდიდარი ეთნოგრაფიული მასალის საფუძველზე, წარმართობისდროინდელ ქართველთა უმთავრესი ღმერთი უნდა ყოფილიყო. ძველი იბერიის პანთეონის მეორე უმთავრესი ღვთაება იყო ზადენი. ამ უკანასკნელის სახელიც ხეთურ-მცირეაზიული ჩანს: მას უკავშირებენ ლუვიელთა ღვთაება სანდონის (სანთაშის) სახელს. გამოთქმულია აგრეთვე აზრი, წარმართული მცხეთის ღვთაებების გაცისა და გას (გაიმის) კავშირის შესახებ მცირეაზიულ ღვთაებებთან ატისთან და კიბელესთან.
ისიც საინტერესოა, რომ იბერიის სამეფოს დედაქალაქის ორი უმთავრესი ციხე-სიმაგრე სწორედ ამ ღვთაებათა სახელებს ატარებდა: არმაზციხე (დღევანდელი ბაგინეთი, ზაჰესის წყალსაცავის პირდაპირ, მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე) და ზადენციხე (სოფ. წიწამურთან). დამახასიათებელია, რომ მცირეაზიული წარმოშობის სახელწოდებები უმკვიდრდება არა მარტო შიდა ქართლის მიწა-წყალზე აღმოცენებულ ციხე-ქალაქებს, არამედ დასავლეთ საქართველოს აღმოსავლეთ რაიონებში წარმოშობილ ზოგ ამგვარ ცენტრსაც. ამ მხრივ საყურადღებო ჩანს ციხე-ქალაქ დიმნას სახელი, რომლის აგება ქართლის სამეფოს დამაარსებელ ფარნავაზს მიეწერება. დიმნას ადგილსამყოფელს დღევ. მაიაკოვსკის მახლობლად ამ რამდენიმე წლის წინ მიაგნო ივ. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ექსპედიციამ. ეს სახელი უკვე ხეთების ხანაში ფართოდ ბოგინობს მცირე აზიის ჩრდილო-აღმოსავლეთ პერიფერიაზე [ხეთ. Timnia, Tamnia, Tumana; შდრ. ასურ. Tumme (Tumni-დან ?); ანტიკური დომანა სატალადან ტრაპეზუნტისაკენ მიმავალ გზაზე, ჭოროხის სათავის მახლობლად, პარიადრის მთის სამხრეთით]. შეიძლება დავასახელოთ აგრეთვე ლაზიკის სამეფოს არსებობის პერიოდში დასავლეთ საქართველოში, დღევანდელ სოფ. ტოლებთან (გურიაში, საჯავახოს მიდამოებში) დამოწმებული ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ცენტრის „ტელეფისის“ სახელწოდება, რომელსაც ხეთურ ღვთაება „ტელეფინუს“ სახელს უკავშირებენ. აქედან ჩანს, რომ მცირეაზიული ელემენტის პოლიტიკური ჰეგემონობა ვრცელდება მესხეთსა, შიდა ქართლსა და, სხვათა შორის, აგრეთვე დასავლეთ საქართველოს აღმოსავლეთ ნაწილზეც. ეს ის ტეორიტორიებია, სადაც მიმდინარეობდა ადგილობრივი ქართის, სპერის და მცირეაზიიდან შემოღწეული მესხური ელემენტის წიაღში აღმოსავლურ-ქართული (ქართლის, იბერიის) სახელმწიფოს ჩამოყალიბება. კალთებთან და სხვ.
როგორც ჩანს მცირე აზიიდან მოსული მესხების ნაწილი აფხაზეთის ტერიტორიაზეც უნდა დასახლებულიყვნენ, რაზეც შემდეგი ცნობები მეტყველებს:
ჰელანიკე მითელენელი (ძვ.წ. V ს.): „კერკეტების ზემოთ ცხოვრობენ მოსხები და ხარიმატები, ხოლო ქვემოთ ჰენიოხები, ზემოთ კი – კორაქსები“.
პალეფატე აბიდოსელი (ძვ. წ. IV ს.) „კერკეტებს ემიჯნებიან მოსხები, და ხარიმატები ფლობენ პართენიოსს (დღევ. კოჯა ირმაკი) ევქსინის პონტომდე“.
სტრაბონი (ძვ.წ. 63–ახ.წ. 24):
„მითრიდატეს ისტორიკოსები, რომლებიც დიდ ნდობას იმსახურებენ ასახელებენ პირველად აქეელებს, შემდეგ ზიგებს, შემდეგ ჰენიოხებს, შემდეგ კერკეტებს, მოსხებს, კოლხებს, მათ ქვემოთ მცხოვრებ ფთიროფაგებსა (გირჩისმჭამელები) და სოანებს (სვანები) და სხვა პატარა ხალხებს კავკასიისა“.
მოსხ-მესეხ-მესხ ტერმინთან დაკავშირებით საინტერესოა ჩრდილოკავკასიურ ენათა მონაცემები: პ. უსლარისა და ა. დირის ცნობებით, დაღესტნურ ენათა სამყაროში ქართველების აღსანიშნავად იყენებენ ტერმინს მოსოქი/მუსექი; იგი მიემართება, აგრეთვე, წოვა-თუშებსაც.
მესხები და კაპადოკიელები
კაპადოკია, როგორც გარკვეული ტერიტორიის გეოგრაფიული სახელი, პირველად იხსენიება ბეჰისტუნის სპარსულენოვან წარწერებში, რომლებიც შექმნილია მეფე დარიოსის (ძვ.წ. 522–486) ბრძანებით:
„მეფე დარიოსი ამბობს: აი ქვეყნები, რომლებიც მერგო და აჰურამაზდას სურვილით მათი მეფე ვიყავი: პერსიდა, სუზიანა, ბაბილონი, ასურეთი, არაბეთი, ეგვიპტე, ზღვათა მიწები, სარდი, იონია, მიდია, არმენია, კაპადოკია, პართია, დრანგიანა, არიია, ხორეზმია, ბაქტრია, სოგდიანა, განდარა, სკვითია, სატაგიდია, არახოზია, მაკა, სულ 23 ქვეყანა.
მეფე დარიოსი ამბობს: როცა ბაბილონში ვიყავი, ეს ქვეყნები განმიდგნენ: პერსიდა, სუზიანა, მიდია, ასურეთი, ეგვიპტე, პართია, მარგიანა, სატაგიდია, სკვითია.
მე წავედი საკას მიწაზე... ტიგროსზე გადავედი, მე დავხოცე საკა... სხვები შეიპყრეს ტყვედ და მომგვარეს შებოჭილნი; მე გავაკვირვე ისინი... მე წავიყვანე ტყვედ მათი ბელადი და სხვა ბელადი დავაყენე ჩემი სურვილით. მაშინ ქვეყანა გახდა ჩემი“.
აკადემიკოსმა ბ.ბ. სტრუვემ ეს ტექსტი ასე აღადგინა: «Говорит Дарий царь: вместе с войском саков я пошел к стране саков, которая за морем, эта шапку острой носит. Затем я корабельный мост близко к морю [имеется в виду Аральское море] восстановил на его месте. От этого корабельного моста прошел я страну и я саков сильно разбил, одну часть я схватил, другая часть связанной была приведена ко мне и их первого, наибольшего из них Скунха по имени, его они захватили и привели ко мне. Там другого наибольшим сделал я, как моя воля была. Затем страна стала моей».
ამავე პერიოდშია შექმნილი დარიოსის ნაკშირუსტამის წარწერაში, სადაც ასევე იხსენიება კაპადოკია:
„აჰურამაზდას სურვილით მემორჩილება ქვეყნები, რომლებიც მე მივიღე, პერსიდას გარდა. მე ვარ მათი ბატონი; მათ მოაქვთ ხარკი ჩემთვის. მე რასაც ვეუბნები, ისინი ასრულებენ. ჩემი კანონი მათთვის სახელმძღვანელოა; ესენია მიდია, სუზიანა, პართია, არიია, ბაქტრია, სოგდიანა, ხორასმია, დრანგიანა, არახოზია და სატაგიდა, განდარა, ინდოეთი, ხუმავარგელი სკვითები, წვეტიანქუდიანი სკვითები, ბაბილონი, ასურეთი, არაბეთი, ეგვიპტე, არმენია, კაპადოკია, სარდი, იონია, ზღვის იქეთა სკვითები (ალბათ იგულისხმება არალის ზღვა), სკუდრა, იონიელები, პუტი, კუში, მაკსიი, კარკა (ანუ კარია)“.
უკვე აღვნიშნეთ რომ გეოგრაფიულ არეალს ჰალისიდან სირიამდე და შავი ზღვიდან კილიკიამდე სპარსელებმა უწოდეს „კაპადოკია“, ანუ „ლამაზი ცხენების ქვეყანა. ჯერ კიდევ ასურეთის მეფე ასურბანიფალი (668–627) აღნიშნავდა, რომ „ტაბალს ხარკად მათი ქვეყნის სასიქადულო მაღალი ცხენები დავუწესეთო“. ტაბალები კი კაპადოკია-კილიკიის სასაზღვრო რაიონებში ცხოვრობდნენ.
აღწერს რა პონტოს კაპადოკიის ქ. ამასიის მიდამოებს სტრაბონი, ამბობს, რომ „ეს მიდამოები ხელსაყრელია ცხენებისა და სხვა პირუტყვის მოსაშენებლად“.
ისტორიკოსი ა. რაონიჩი ამ საკითხზე წერს: „მეცხენეობა განვითარებული იყო კაპადოკიაში ჯერ ისევ ხეთების სამეფოს დროიდან და მას თვალსაჩინო ადგილი ეკავა ამ მხარის მეურნეობაში“.
კაპადოკია სპარსეთის მეფეს ყოველწლიურად ფულად გადასახადებს გარდა აძლევდა 1500 ცხენს, 2000 ჯორს, 50000 ცხვარს. (ჩრდ. კაპადოკიის უძველესი მცხოვრები ტიბარენები ძველი ავტორების მიერ ცხვარმრავლობით იყვნენ ცნობილნი. მაგ. ა. როდოსელი გვამცნობს: „ხალიბების მახლობლად ცხოვრობენ ცხვრებით მდიდარი ტიბარენები“.)
კაპადოკიის მოწყობაზე ცნობებს გვაწვდის სტრაბონი: კაპადოკია იყოფა მრავალ ნაწილად, რომელთაც განიცადეს ბევრი ცვლილება. კაპადოკიელები საუბრობენ ერთ ენაზე და არიან ისინი, რომელთაც სამხრეთიდან ესაზღვრება ე.წ. კილიკიური ტავრი; აღმოსავლეთიდან – არმენია, კოლხიდა და მათ შორის ტერიტორიაზე მცხოვრები სხვადასხვა ენაზე მოსაუბრე ხალხები; ჩრდილოეთიდან – ევქსინის პონტო ჰალისის შესართავამდე; დასავლეთიდან – პაფლაგონიელები და გალატების ტომები, რომელთაც დასახლებული აქვთ ფრიგია ლიკაონებისა და კილიკიელების მხარემდე და კლდოვანი კილიკია.
კაპადოკია წაართვეს მაკედონელებმა უკვე ორ სატრაპიად გაყოფილი. მაკედონელებმა დაუშვეს ნაწილობრივ თავისი სურვილით, ნაწილობრივ სურვილის წინააღმდეგ სატრაპიების სამეფოებად ქცევა. ერთერთ ამ სამეფოთაგან მაკედონელებმა უწოდეს საკუთრივ „კაპადოკია“ და „კაპადოკია ტავრთან“, აგრეთვე „დიდი კაპადოკია“, მეორეს კი „პონტო“, თუმცა სხვები უწოდებენ მას პონტოს კაპადოკიას.
პონტოს სამეფოზე ცალკე თავში დეტალურად ვისაუბრებთ; რაც შეეხება კაპადოკიის სამეფოს, იგი დაყოფილი იყო 10 სასტრატეგოდ. 5 სასტრატეგო იყო ტავრში – მელიტენა, კატაონია, კილიკია, ტიანიტიდა და გარსავრიტიდა; დანარჩენი ხუთი იყო – ლავიანსენა, სარგარავსენა, სარავენა, ხამანენა და მორიმენა.
რადგან ისტორიულ წყაროებში ჰეროდოტეს შემდგომი დროიდან მცირე აზიაში აღარ სჩანან მოსხები და ტაბალები, ისტორიოგრაფიაში ჩათვალეს, რომ კიმერიელების შემოსევების შედეგად მათი ნაწილი გაიჟლიტა, ნაწილი კი ჩრდილოეთით დაიძრა და ე.წ. მოსხურ მთებში და შავი ზღვის სანაპიროებზე დასახლდა. მათი ადგილი კი თითქოს სპარსულმა ტომებმა კაპადოკიელებმა დაიკავესო (არადა არცერთი წყარო არ ადასტურებს კაპადოკიელი ეთნო ჯგუფის არსებობას).
ამ დროს ჰეროდოტე პირდაპირ ამბობს, რომ, „კიმერიელთა შემოსევა არ იყო სახელმწიფოთა დაპყრობა, არამედ მხოლოდ მტაცებლური თარეში“.
კურტ ბიტელმა, არქეოლოგიური ნაშთების მიხედვით დაადგინა, რომ „კიმერიელების შემოსევის შემდეგ, ჰალისის ორივე მხარეს მდებარე ქალაქები განვითარებასა და აყვავებას განიცდიან, შეუწყვეტლივ აგრძელებენ რა წინამორბედი ხანის კულტურას და რომ მოსახლეობის რამე მნიშვნელოვან ცვლილებას ადგილი არ ჰქონია. სპარსელების მიერ დაპყრობის (546 წ.) შემდეგ, მცირე აზიაში განვითარება მშობლიურ ნიადაგზე გაგრძელდა და აქა არ მოჩანს არც სპარსელთა ჩამოსახლება, არც აქემენიდთა რაიმე გავლენა“.
მართლაც, ჩვენ არ მოგვეპოვება რამე დამადასტურებელი ცნობა იმის შესახებ, რომ აქემენიდებს კაპადოკიად წოდებულ რეგიონში, რომელიმე ხალხი ჩამოესახლებინოთ (აქემენიდებს არასდროს არცერთი ხალხი არ გადაუსახლებიათ). ძვ.წ. VI–V ს-ში ე.წ. დიდ კაპადოკიაში ძირითადად მოსხები ცხოვროდბენ. ამის დამადასტურებელი უნდა იყოს ისიც, რომ სტრაბონი არერთხელ იმეორებს „კაპადოკიაში მცხოვრებნი ერთ ენაზე საუბრობენ და არ შეიჩნევა განსხვავება ზნეჩვეულებებშიო“.
იოსებ ფლავიუსი (ახ.წ. 37–100 წლ.) თავის ნაწარმოებში „იუდაებრივი სიტყუა დასაბამობა“ შენიშნავდა: „თობელმა დააფუძნა თობელები, რომლებსაც ახლა იბერები ეწოდებათ; მოსოხენები დაფუძნებული არიან მოსოხის მიერ, ახლახან მათ კაპადოკიელები ეწოდათ, ხოლო ძველი მათი სახელწოდების ნიშანიც ემჩნევათ; რამეთუ მათ აქვთ დღესაც ქალაქი მაზაკა/მასახა (შემგომი კესარია, დღევ. კაისერი), მაჩვენებელი იმაათთვის, ვისაც აზროვნების უნარი აქვს, რომ ოდესღაც ასე ეწოდებოდა მთელ ტომს“.
იგივეს იმეორებს ევსტათი ანტიოქელი (280–360), იპოლიტე პორტელი (ახ.წ. III ს.) თეოდორიტე კვირელი (ახ.წ. IV ს.) სტეფანე ბიზანტიელი (ახ.წ. VI ს.), კონსტანტინე პორფიროგენეტი (ახ.წ. X ს.) და სხვა ბიზანტიელი ისტორიკოსები. თვით დიდი ქართველი მოღვაწე ექვთიმე მთაწმინდელი (963-1028) თავის ერთ თხზულებაში, რომელიც ნაწილობრივ ნათარგმნი და ნაწილობრივ ორიგინალურია და ეყრდნობა რა ბიზანტიელი მოღვაწის მაქსიმე აღმსარებლის (ახ.წ. VII) შრომას „Questiones Thalassium“-ს, ჩამოთვლის რა ძველ ქართველ ტომებს (ჰერნი, მეგრელნი, ტიბარელნი, ხალიბელნი, მოსინიკელნი, კოლხელნი...) მესხების ნაცვლად ახსნის გარეშე, პირდაპირ სვამს კაპადოკიელებს. აქედან აშკარა ხდება, რომ მცირე აზიელი მესხები არსად გამქრალან, უბრალოდ მათი სახელი გადაფარა კაპადოკიელებმა. თვით ექვთიმეც ზოგადად განმარტავს ბოლოში: „ხოლო სახელები ამათ ნათესავთა, უკეთუ რომელთამე აწ არა ესრეთ ეწოდების, ვითარცა აქა წერილს არს ნუ გიკვირთ, რამეთუ ჟამთა სიგრძემან სახელნი მრავალნი შეცვალნა“.
უკვე აღვნიშნეთ, რომ ქართლის სამეფოს ცივილიზაციის შექმნელნი სასპერ-იბერებთან ერთად მოსხები იყვნენ. ყველაფერი ზემოთქმულიდან გამომდინარე ბუნებრივად გამოიყურება, თუ რატომ მოიპოვეს ასეთი გავლენა კაპადოკიელმა წმინდანებმა – გიორგიმ და ნინომ ქართულ ქრისტიანულ კულტურაში.
                                                                      *      *      *
რუსმა მეცნიერმა ი.მ. დიაკონოვმა დაუკავშირა ერთის მხრივ ფრიგია და მიზია (ძვ. ბერძნ. Μυσία, ლათ. Mysia) და მეორეს მხრივ მუშქების მეფე მითა და ფრიგიელთა ლეგენდარული მეფე მიდასი და შეცდომით დაასკვნა, რომ მუშქები იგივე ფრიგიელები იყვნენ. შედეგად დიაკონოვმა მუშქების მოღვაწეობა ორ ნაწილად გაჰყო. მისი აზრით ძვ.წ. XII–IX საუკუნეებში ევფრატის აუზში მცხოვრებნი იყვნენ აღმ. მუშქები, ხოლო VIIIVII საუკუნეებში კილიკიაში ცხოვრობდნენ დასავლეთ მუშქებიო. სხვა ფაქტებს, რომ თავი დავანებოთ, ამ აზრის მცდარობას ისიც ადასტურებს, ფრიგიელებს აღმ. მცირე აზიაში არასდროს უცხოვრიათ. დიაკონოვის ამ თეორიას ბუნებრივია ჩაეჭიდა ბევრი არმენიელი ისტორიკოსი, ამოვიდნენ რა იქიდან რომ ბერძნული წყაროებით ფრიგიელებს არმენიელები უკავშირდებიან, დაასკვნეს, რომ მუშქები არმენიული ხალხი იყვნენ (ასევე გულუბრყვილოდ ამტკიცებენ ისინი ხურიტული სამეფოების და მათ შორის ურარტუს არმენიულობას, მიუხედავად იმისა, რომ ამისი დასამტკიცებელი არცერთი რეალური არგუმენტი არ აქვთ და დიდი ალბათობით არმენიელები აღმ. მცირე აზიაში ძვ.წ. VIIVI საუკუნეებში გამოჩნდნენ. სხვათაშორის ზოგმა ქართველმა ისტორიკოსმაც გაიზიარა მუშქების ფრიგიელებთან იგივეობა, სურდა რა ამით ინდოევროპელი ფრიგიელების ქართველობა დაემტკიცებინა).
ბოლო პერიოდში მუშქების ისტორიის მითვისება ქურთმა ისტორიკოსებმა დაიწყეს, ცდილობენ რა ქურთული ტომებისა და ქალაქების სახელებით დაამტკიცონ, რომ მუშქების საცხოვრისი არა კაპადოკიაში, არამედ ისტორიული ქურთისტანის ტერიტორიაზე იყო.




Комментариев нет:

Отправить комментарий