среда, 21 сентября 2016 г.

ტიბარენები, მოსინიკები, შკვითინიები, მარები, მაკრონები, დრილები, ამარანტები.

    ძვ.. VII–VI საუკუნეებში ახლო აღმოსავლეთის ეთნო-პოლიტიკურ რუკაზე დიდი ცვლილებები ხდება. განადგურდა ასურეთის, ბაბილონისა და ურარტუს იმპერიები, რომელთა ადგილი ჯერ მიდიამ, შემდეგ კი აქემენიდურმა სპარსეთმა დაიკავა. შავი ზღვისპირეთის კოლონიზაცია მოახდინეს ძველმა ბერძნებმა, რასაც მოჰყვა აღნიშნული რეგიონის ელინიზაცია. ასეთ ვითარებაში იშლება დიდი ქართველური გაერთიანებებიქასქები, ხალიბები და მუშქები და მათ ადგილს მრავალი პატარა ქართველური ეთნო-ტომი იკავებს.
1. ტიბარენები
რას მოგვითხრობს წყაროები ტიბარენების შესახებ?
ჰეროდოტე (ძვ.წ. 484425): „მოსხებს, ტიბარენებს, მაკრონებს, მოსინოიკებს და მარებს შეწერილი ჰქონდათ 300 ტალანტი. ესაა XIX სატრაპია. (1 ტალანტი 60 მინა ანუ 2,4 კგ ოქროს ან ვერცხლს უდრის).
მოსხებს თავზე ხის მუზარადები ეხურათ. პატარა ფარები და შუბები ჰქონდათ, ხოლო შუბის წვერები გრძელი იყო. ლაშქრობდნენ ტიბარენები, მაკრონები და მოსინოიკები, რომლებიც მოსხებისავით იყვნენ აღჭურვილნი. მათ მეთაურობდნენ და განაგებდნენ შემდეგი პირები: მოსხებსა და ტიბარენებს არიომარდოსი, რომელიც დარიოსისა და პარმისის შვილი იყო, ეს უკანასკნელი კი სმერდისის შვილი იყო, კიროსის შვილისა. მაკრონებსა და მოსინოიკებს განაგებდა არტაიკეტესი, რომელიც ჰელესპონტის სესტოსს მეურვეობდა“.
ქსენოფონტე (ძვ.წ. 427355): „მოსინიკების (რომლებიც ძვ. კერასუნტ-ვაკფიკებირის დასავლეთით ცხოვრობდნენ) ქვეყნის გავლის შემდეგ ელინები მივიდნენ ხალიბებთან. ხალიბები მცირერიცხოვანი ხალხია, რომლებიც ძირითადად რკინის წარმოებით ირჩენს თავს და ემორჩილებიან მოსინიკებს.
აქედან ელინები მივიდნენ ტიბარენებთან. მათი ქვეყანა შედარებით უფრო ვაკე ადგილია და მისი ზღვისპირას განლაგებული დასახლებები სუსტად დაცულია. ელინთა სარდლებს სურდათ თავს დასხმოდნენ ადგილობრივებს და მიეცათ მათი სახლები ჯარისკაცებისთვის საძარცვავად, რის გამოც პირველ ჯერზე უარი უთხრეს ტიბარენთა ელჩებს საჩუქრების მიღებაზე, მაგრამ როდესაც მსხვერპლშეწირვა ჩაატარეს და მისი შედეგები განიხილეს, დარწმუნდნენ, რომ ღმერთებს ომი არ სურთად. ამიტომ ელინებმა ტიბარენთა საჩუქრები მიიღეს, 2 დღის მანძილზე მშვიდობიანად გაიარეს მათი ქვეყანა და ჩავიდნენ ბერძნულ ქალაქ კოტიორაში, რომელიც წარმოადგენდა სინოპის კოლონიას ტიბარენთა ქვეყანაში. როგორც კოლონია კოტიორა სინოპს ხარკს უხდიდა, საპასუხოდ კი სინოპი მას მტრებისგან თავის დაცვაში ეხმარებოდა.
კოტიორას მოსახლეობა სტუმრებს არასტუმართმოყვრულად დახვდა. არც ბაზარი გაუმართეს და არც საჩუქრები უძღვნეს. ამასთან მალე ჩამოვიდა სინოპის წარმომადგენელი, რომელმაც ქსენოფონტეს მოსთხოვა აეხსნა თუ რისთვის მოვიდნენ ამ ქალაქში. როდესაც უკანასკნელმა ყველაფერი აუხსნა, მასპინძლებმა ნება მისცეს ქალაქში დარჩენილიყვნენ.
ქსენოფონტეს რაზმი კოტიორაში 45 დღე (5 აპრილი18 მაისი) დარჩა და ამ ხნის მანძილზე საკვებს ძირითადად პაფლაგონიელებისგან ყიდულობდნენ. შემდეგ გემები იშოვეს და შინისკენ ზღვით გაემართნენ“.
ფსევდო სკილაქსი (ძვ.. IV .): „მაკროკეფალების შემდეგ არიან მოსსინიკები, რომელთა ტერიტორიაზეა ზეფირიოსის (ზეფფრე, თანამ. კაიკ-ლიმანი) ნავსადგური, ელინური პოლისი ხოირადესი (ჰეკატეოსის ცნობით ხოირადესი მოსინიკთა ქალაქია. როგორც ჩანს ბერძენმა კოლონისტებმა ეს სანაპირო ქალაქი წაართვეს მოსინიკებს და ბერძნულად აქციეს) და კუნძული არეია (არესის კუნძული, თანამ. გირესუნ-ადა). ისინი ცხოვრობენ მთებში.
მოსინიკების შემდეგ არიან ტიბარენები, შემდეგ კი ხალიბები, რომელთა ტერიტორიაზეა დახურული პორტი გენეტი (იასუნის კონცხსა და ჩამის კონცხს შორის), ელინური პოლისი სტამენეა (ჰეკატეოსთან ეს ქალაქი ხალიბებისაა, როგორც ჩანს ბერძენმა კოლონისტებმა მიიტაცეს და ბერძნულ ქალაქად აქციეს) და ელინური ციტადელი იასონია (დღევ. იასუნის კონცხთან).
ეფორე (ძვ.. 405–330 .): ტიბარენები გატაცებულნი არიან თამაშით და სიცილით და ამას თვლიან უდიდეს ბედნიერებად. მათ მეზობლად არიან ხალიბები და ლევკოსირთა ტომი“.
აპოლონიოს როდოსელი (ძვ. . 295–215): „თერმოდონტის შემდეგ (აღმოსავლეთით) კლდოვან და პირქუშ მიწაზე ადამიანთა შორის ყველაზე უფრო საბრალო მუშებიხალიბები ცხოვრობენ, რომლებიც რკინას ამუშავებენ. ხალიბების მახლობლად, სტუმართმოყვარე ზევსისადმი შეწირული გენეტის კონცხის გადაღმა, ცხოვრობენ ცხვრებით მდიდარი ტიბარენები. მათ მეზობლად ტყიან ადგილებსა და მთების ძირში სახლობენ მოსსინიკები.
ხალიბთა მიწის უკან მოტოვების შემდეგ არგონავტებმა სწრაფად შემოუარეს გენეტელი ზევსის კონცხს და ტიბარენების ქვეყნის გასწვრივ მიცურავდნენ. ტიბარენებში ასეთი წესი არსებობს: როცა ქალები თავიანთ ქმრებს შვილებს შესძენენ ხოლმე, ქმრები თავს შეიბურავენ, საწოლზე დაემხობიან და გამკვეთი ხმით კვნესიან, ცოლები კი კარგი საჭმელით ჰკვებავენ მათ და მშობიარობიდან განთავისუფლების აღსანიშნავად აბანოს უწყობენ.
ტიბარენთა შემდეგ არგონავტებმა ჩაუარეს წმინდა მთას და იმ მხარეს, რომლის მთებშიაც მოსსინიკები ცხოვრობენ ეგრეთწოდებულ მოსსინებში“.
აპ. როდოსელის სქოლიასტი: ტიბარენები ყველაზე უფრო სამართლიანი ადამიანები არიან. ისინი არასოდეს არ ჩაებმებიან ბრძოლაში, სანამ არ გაიგებენ წინასწარ ბრძოლის დღეს, ადგილს და დროს“.
სტრაბონი (ძვ.. 64ახ.. 23): ტრაპეზუნტისა და ფარნაკიის ზემოთ ცხოვრობენ ტიბარენები, ხალდები და სანები, რომელთაც უწინ უწოდებდნენ მაკრონებს. აქვეამცირე არმენია“. ამ ადგილების ახლოს ცხოვრობენ აპეტები, უწინდელი კერკიტები. ამ ადგილებს კვეთს სკიდისე, კლდოვანი მთა, რომელიც უერთდება ერთის მხრივ მოსხურ მთებს, რომლებიც კოლხიდის ზევით (სამხრეთით) მდებარეობენ; მეორე მხრივ პარიადრეს მთებს, რომელიც ვრცელდება სიდენეს ოლქიდან და თემისკირადან მცირე არმენიამდე და ქმნის პონტოს აღმოსავლეთ მხარეს.
ტიბარენებს და ხალდებს კოლხიდამდე, ფარნაკიასა და ტრაპეზუნტს მართავს პითოდორიდა, ჭკვიანი ქალი, სახელმწიფო საქმეების გაძღოლის უნარით. იგი ტრალელი პითოდორეს ასულია. გაჰყვა რა ცოლად პოლემონს (პოლემონ I, პონტოს მეფე ძვ.. 38–8; ბოსფორის მეფე ძვ.. 16–8), ერთი პერიოდი იყო ქმრის თანამმართველი; ქმრის სიკვდილის შემდეგ .. ასპურგიანთა (ასე უწოდებდნენ ბარბაროსულ ტომს, რომლებიც ცხოვრობდა სინდიკიასთან ახლოს) ქვეყანაში მემკვიდრეობით მიიღო მმართველობა. პოლემონისგან მას ჰყავდა ორი ვაჟი და ასული ანტონია ტრიფენა. უკანასკნელი წაყვა ცოლად კოტის VIII თრაკიელს (ოდრისთა მეფე ახ.. 12–19 წლ); რის შემდეგაც კოტისი მუხანათურად მოკლეს (ახ.. 19 .), ის კი დარჩა ქვრივი მასთან შეძენილ შვილებთან ერთად. უფროსი ვაჟი მისი შვილებიდან მართავს ქვეყანას (თრაკიას). რაც შეეხება პითოდორიდას ვაჟებს, ერთი მათგანი (პოლემონ II, პონტოს მეფე ძვ.. 3–ახ.. 17 წლ.) ეხმარებოდა დედას ქვეყნის მართვაში, ხოლო მეორე (ზენონი) დანიშნეს დიდი არმენიის მეფედ (მეფობდა ახ.. 18–34 წლებში). თავად პითოდორიდა ცოლად გაჰყვა არქელაოსს (ზემოთ ნახსენები კაპადოკიისა და მომავალში მცირე არმენიის მეფეც) და ცხოვრობდა მასთან სიცოცხლის ბოლომდე (ახ.. 17 წლამდე). ახლა ის ქვრივია (გარდაიცვალა ახ.. 23 წელს), ფლობს ზემოთნახსენებ მხარეებს და სხვებს უფრო კულტურულს, რომელთა აღწერაზე ახლა გადავალ…“.
პომპონიუს მელა (ახ.. 15–60): „ხალიბების მეზობლები არიან ტიბარენები, რომელთათვის ყველაზე კარგია თამაში და სიცილი. კონცხის მეორე მხარეს ხის კოშკებში ცხოვრობენ მოსინები“.
პლინიუს უფროსი (ახ.. 23–79): „თერმოდონტის აღმოსავლეთით ცხოვრობენ ხალხები: კენები (გენეტები) და ხალიბები, დევს ქალაქი ქალაქ კოტიორი (კოტიორა, დღევ. ორდუ), შემდეგ ტიბარენები, მასსინები (იგივე მოსსინიკები) ტატუირებული სხეულით, მაკრო-კეფალების (ანუ გრძელთავიანები, = მაკრონებს) ტომი, ქალაქი კერასუნტი (დღევ. გირესუნის რაიონში) კორდულას (კორდილა მდინარე ადიენსა და ათინას შორის, ტრაპეზუნტის აღმოსავლეთით) პორტი, ტომები ბექირები და ბუქსერები (ბიძერები), მდინარე მელასი (ანუ შავი მდინარე, დღევ. კარა დერე. ზღვას უერთდება ქ. არაკლიში) მაქორონები (მაქელონები)“...
დიონიოს პერიეგეტი (ახ.წ. II .) ძველ ცნობებზე დაყრდნობით გვამცნობს: კოლხეთიდან და ფასისიდან დასავლეთით და ევქსინის სანაპიროებზე, თრაკიის სრუტემდე პირველები მოდიან ბიზერები, მათ მეზობლად ბექირების, ფილირების, მაკრონების ტომები, და ასევე ისინი რომლებიც ცხოვრობენ ხის მოსინებში. მათ შემდეგ მრავალრიცხოვანი წვრილფეხა პირუტყვის მფლობელი ტიბარენები; მათ შემდეგ ცხოვრობენ მოუსავლიან მიწებზე ხალიბები, რომლებიც მუდმივად ამუშავებენ მყარ რკინას“.
ევსევი კესარიელი (260340): ტიბარენები მახლობელ მოხუც ნათესავებს ცოცხლებს გადაისროდნენ ხოლმე კლდიდან, თუმცა როდესაც ქრისტიანობა მიიღეს, ამ წესს გადაეჩვივნენ“. ახ. . I . ავტორის, ისიგონე ნიკეელის ცნობითლიგიელები კლდეებიდან გადაისვრიან ხოლმე თავის მშობლებს, როდესაც ისინი სიბერის გამოუსარგებლონი ხდებიან“.
ლიგიები თუ ლიგისტინები ჰეროდოტეს ცნობით დას. მატიენების, მარიანდინების და სირიელების (ლევკოსირები ანუ კაპადოკიელები) მეზობლად ცხოვრობდენ. პომპონიუს მელას ცნობით მდ. ჰალისსა და თემისკირას შორის მდებარეობდა ქალაქი ლიკასტოსი. ამდენად ლიგიები ტიბარენებიდან არც ისე შორს, ხალიბების დასავლეთით ცხოვრობდნენ. მოხუცებისადმი მოპყრობის შესახებ ინფორმაცია კი პირველად მათზე გავრცელდა და მხოლოდ ორი საუკუნის შემდეგ გადავიდა ტიბარენებზე“.
ამიანუს მარცელინუსი (330–395): „ამ ადგილების მეზობლად არიან ...ხალიბები, რომლებმაც პირველად მოიპოვეს და დაამუშავეს რკინა. მათ შემდეგ ვრცელი მიწები უჭირავთ ბიზარებს, საპირებს, ტიბარენებს, მოსინიკებს, მაკრონებს და ფილირებს – ხალხებს, რომლებიც ჩვენთვის სრულიად უცნობნი არიან“.
ახ.წ. V საუკუნის ანონიმი: „მოსინიკები უწინ ცხოვრობდნენ ქ. ფარნაკიიდან ქ. კოტიორის სანახებამდე, ხოლო ტერიტორია კოტიორიდან ვიდრე პოლემონის (დღევ. ქ. ბოლამანი) სანახებამდე წინათ ცხოვრობდა მეზობელი ტომი ტიბარენებისა, რომლებიც სულ იცინოდნენ, ყოველგვარი შემთხვევის გამო და თვლიდნენ, რომ ეს ბედნიერება იყო“.
სტეფანე ბიზანტიელი (ახ.წ. VI ს.): „ტიბარენია – ქვეყანა პონტოში, ხალიბებისა და მოსინიკების მეზობლად“.
სად ცხოვრობდნენ ტიბარენები?
მოსხების საკითხზე მსჯელობისას უკვე გავარკვიეთ, რომ ამ დროისთვის ისინი ცენტრალურ ანატოლიაში, ტიბარენების სამხრეთით ცხოვრობდნენ. ჰეროდოტეს და ქსენოფონტეს ცნობებიდან აშკარაა, რომ ტიბარენები ზღვისპირა ზოლში ცხოვრობდნენ და მოსინიკები, მაკრონები, მოსხები და ხალიბები მათი ნათესავი ხალხები იყო. ქსენოფონტეს და სტრაბონის ცნობიდან ჩანს რომ დასავლეთის ხალიბები ცენტრალური ანატოლიის ჩრდილოეთ ნაწილში ორ ნაწილად იყოფოდნენ და მათ შუაში ტიბარენები ცხოვრობდნენ. ამდენად ტიბარენების დასავლეთით და აღმოსავლეთით ხალიბები ცხოვრობდნენ. ზღვისპირა ზოლი ქსენოფონტეს ცნობით კერასუნტ-ვაკფიკებირის ჩათვლით ეკუთვნოდა კოლხეთის სამეფოს. მათ სამხრეთით იყვნენ მაკრონები, ხოლო მათ დასავლეთით მოსინიკები, შემდეგ ხალიბების მცირე ჯგუფი, რომელსაც უნდა ეცხოვრა მომავალი ფარნაკიის ირგვლივ (ამას ადასტურებს სტრაბონი) და მათ შემდეგ იწყებოდა ტიბარენების მიწა. ასე რომ ტიბარენების აღმოსავლეთ საზღვარი გირესუნის ახლოს გადიოდა. ტიბარენების დასავლეთ საზღვარი უფრო ზუსტად არის ცნობილი და იგი ჩამის კონცხისა და ქ. პერშემბეს ხაზის გასწვრივ (სამხრეთით) გადიოდა. ჩრდილოეთიდან ტიბარენებს შავი ზღვა ესაზღვრებოდა, ხოლო სამხრეთით ტიბარენების და მოსხების საზღვარი მდინარე კელკიტზე გადიოდა. ტიბარენების ტერიტორიაზე მდებარეობდა ბერძნული ქალაქი კოტიორა (ორდუ) და მდინარე მელეტი.
ძვ.წ. VI საუკუნის მეორე ნახევარში ტიბარენები აქემენიდურმა სპარსეთმა დაიპყრო და თავის სატრაპიაში გააერთიანა. ძვ.წ. V საუკუნის მეორე ნახევარში ბერძნებთან ომებში დამარცხებული და შედარებით დასუსტებული სპარსეთი კარგავს შავიზღვისპირა ზოლზე გავლენას და ტიბარენები დამოუკიდებლობას იპოვებენ.
ძვ.წ. II საუკუნეში პონტოს მეფეებმა ხალიბების, მოსინიკების, ტიბარენების, მაკრონების... საცხოვრისი დაიპყრო, რასაც მოჰყვა აღნიშნული ქართველური ხალხების გაერთიანება და ერთ ხალხად – ჭანებად (ხალდებად) ჩამოყალიბება.

2. მოსინიკები და შკვითინიები
რას მოგვითხრობს წყაროები მოსინიკების შესახებ?
ჰეკატეოს მილეტელი (ძვ.წ. 549–476): „მოსინიკები ცხოვრობენ მარების მეზობლად და დასავლეთიდან მათ ესაზღვრებიან ტიბარენები. მოსინიკების ქვეყანაში არის ქალაქი ხოირადეს“.
ჰეროდოტე (ძვ.წ. 484–425): „მოსხებს თავზე ხის მუზარადები ეხურათ. პატარა ფარები და შუბები ჰქონდათ, ხოლო შუბის წვერები გრძელი იყო. ლაშქრობდნენ ტიბარენები, მაკრონები და მოსინოიკები, რომლებიც მოსხებისავით იყვნენ აღჭურვილნი. მათ მეთაურობდნენ და განაგებდნენ შემდეგი პირები: მოსხებსა და ტიბარენებს – არიომარდოსი, რომელიც დარიოსისა და პარმისის შვილი იყო, ეს უკანასკნელი კი სმერდისის შვილი იყო, კიროსის შვილისა. მაკრონებსა და მოსინოიკებს (მოსინიკებს) განაგებდა არტაიკეტესი, რომელიც ჰელესპონტის სესტოსს მეურვეობდა.
მოსხებს, ტიბარენებს, მაკრონებს, მოსინოიკებს და მარებს შეწერილი ჰქონდათ 300 ტალანტი. ესაა მეცხრამეტე სატრაპია“.
ქსენოფონტე (ძვ.წ. 427–355): „კერასუნტიდან, რომელიც ელინული კოლონია იყო კოლხების ქვეყანაში (კერასუნტ-ვაკფიკებირი) დასავლეთით ზღვისპირა გზით ელინები მივიდნენ მოსინიკების ქვეყნამდე. საზღვართან მათმა მეგზურმა ტრაპეზუნტელმა ტიმესიტიმ მიმართა მოსინიკებს: „როგორ გავიაროთ თქვენს ქვეყანაზე, როგორც მეგობრებმა თუ როგორც მტრებმა?“ მოსინიკებმა, რომლებიც დარწმუნებული იყვნენ მათი სიმაგრეების აუღებლობაში, მიუგეს რომ მათ ქვეყანაზე არ გაატარებენ. მაშინ ტიმესიტიმ აცნობა ელინებს, რომ მთის იქეთა მხარის მოსინიკები მტრები არიან ამ მოსინიკების. გადაწყდა მთისიქითა მოსინიკებთან კავშირზე მოლაპარაკება და ამ მიზნით გაიგზავნა ტიმესიტი, რომელმაც მოიყვანა მთისიქითა მოსინიკების მეთაურები. ქსენოფონტემ მათთან ტიმესიტის თარჯიმნობით მოლაპარაკება გამართა. ქსენოფონტემ უთხრა: „მოსინიკებო, ჩვენ გვინდა ელადაში დაბრუნება ფეხით, რადგან არ გვყავს ხომალდები, მაგრამ ჩვენ გზას გვიღობავენ ის ხალხი, რომელიც როგორც გავიგეთ თქვენი მტრები არიან. გახდით ჩვენი მოკავშირეები, დავსაჯოთ ისინი ყველა იმ წყენისთვის, რომელიც ოდესმე თქვენთვის მოუყენებიათ. თუ უარს გვეტყვით, დაფიქრდით, როდის მოვა თქვენს დასახმარებლად კიდევ ასეთი სამხედრო ძალა?“. ამაზე მოსინიკების მეთაურმა მიუგო, რომ თანახმაა კავშირზე. „მაშინ – თქვა ქსენოფონტმა – გვითხარით, რაში შეიძლება გამოგადგეთ, როცა გავხდებით მოკავშირეები, და თქვენ რით შეგიძლიათ დაგვეხმაროთ ამ ქვეყანაზე გასავლელად?“. მოსინიკებმა მიუგეს: „ჩვენ შეგვიძლია შეგვიძლია შევიჭრეთ მოპირდაპირე მხრიდან ჩვენი მტრების მხარეში, თქვენ კი მოგცემთ ნავებს და ხალხს, რომლებიც დაგეხმარებიან თქვენ და გაჩვენებენ გზას“. შეთანხმება ფიცით განამტკიცეს და მოსინიკთა მეთაურები წავიდნენ.
მეორე დღეს მოსინიკები მოვიდნენ 300 ნავით. თითოეულში იჯდა 3 კაცი. აქედან ორი გადმოდიოდა ნაპირზე და სამხედრო წყობით ეწყობოდა, ხოლო ერთი რჩებოდა ნავში. უკანასკნელებმა გასცურეს უკან, ხოლო დარჩენილები მოეწყვნენ დაახლოებით 100 კაციან მწკრივებად. ყოველ მათგანს ჰქონდა ტყავგადაკრული დაწნული ფარი, მარჯვენა ხელში ეჭირათ 2,78 მეტრიანი შუბი, რომელსაც ერთ მხარეს ჰქონდა წვერი, მეორე ბოლო კი მომრგვალებული ჰქონდა. ტანზე პატარა ნაქსოვი პერანგები ეცვა, რომელიც მუხლებამდე ვერ სწვდებოდა, ჰქონდათ მჭიდრო ტილოს ჩანთები, თავზე ტყავგადაკრული ხის მუზარადები /ჰგავდა პაფლაგონურს/. ჰქონდათ აგრეთვე რკინის ცულები.
ამ დროს ერთმა დაიწყო სიმღერა და სხვებიც აყვნენ, რის შემდეგაც სამხედრო წყობით სიმღერით გაემართნენ საბრძოლველად. ელინთა მოკავშირე მოსინიკები მიადგნენ მათ მოწინააღმდეგე მოსინიკების ციხე-ქალაქის იმ ადგილს, რომელიც თავდასხმისათვის უფრო ხელმისაწვდომად ჩანდა.
ამ ქალაქს ჰქონდა აკროპოლისი, რომელიც იყო კიდეც მოსინიკთა ორი დაჯგუფების მტრობის მიზეზი, რადგან ვინც მას დაეუფლებოდა ის ითვლებოდა ყველა მოსინიკთა მეთაურად. ელინთა მოკავშირე მოსინიკები ამ აკროპოლისს საკუთრად მიიჩნევდნენ და ამბობდნენ, რომ იგი ძალით წაართვეს მათ ელინთა მოწინააღმდეგე მოსინიკებმა.
როდესაც მთისიქეთა მოსინიკები და მათ გაყოლილი ელინთა ნაწილი მიადგნენ ციხე-ქალაქს იქედან გამოიჭრნენ მთისაქეთა მოსინიკები, დაესხნენ მომხვდურთ, დაამარცხეს, დახოცეს ნაწილი, დანარჩენი გააქციეს და უკან დაედევნენ, ვიდრე არ დაინახეს მათ საშველად მომავალი ელინთა მთავარი ძალები. მაშინ მტერი მოსინიკები უკან სიმაგრეში შევიდნენ, თან გაიყოლეს ელინთა და მტერ მოსინიკთა თავები, იქედან ანახებდნენ მათ ელინებს და თან დამცინავად მღეროდნენ. ამან ელინების საბრძოლო სულისკვეთება შეარყია.
მაშინ ქსენოფონტემ გაამხნევა მეომრები და მეორე დღეს დაიწყო იერიში ქალაქზე (მომხრე მოსინიკები მარცხენა ფლანგზე დააყენა). თავიდან პელტასტებმა შეუტიეს. მათ წინააღმდეგ გამოვიდნენ ასევე მსუბუქად შეიარაღებული მოსინიკები, რომლებიც ქვებს ესროდნენ. მაშინ მათ ელინებმა მშვილდისრები დაუშინეს. საპასუხოდ მოსინიკები ხელჩართულ ბრძოლაში შევიდნენ და პელტასტებს უკან დაახევინეს. ამ დროს იერიში ჰოპლიტებმა წამოიწყეს და მათ დანახვაზე მოსინიკები უკან ქალაქში გაიქცნენ. პელტასტები და ჰოპლიტები უმალ დაედევნენ სიმაღლეზე და მალე მიაღწიეს მოსინიკთა მთავარი ქალაქის სახლებს. აქ მასპინძლები ბრძოლით შეხვდნენ მომხდურთ. ზოგი ისრებს ისროდა, ზოგი გრძელი და მსხვილი შუბით იბრძოდა. მოსინიკები ერთხანს წევდნენ წინააღმდეგობას, მაგრამ ბოლოს ვეღარ გაუძლეს, თავიანთი სახლები ცეცხლს მისცეს და უკანმოუხედავად იწყეს გაქცევა ქალაქიდან. მოსინიკთა მეფე რომელიც იმყოფებოდა ქალაქის ყველაზე მაღალ ადგილზე აგებულ ხის კოშკში (მას მოსინიკები საკუთარი ხარჯით კვებავდნენ და ამასთან კოშკში ჰყავდა დაცვა) არ მოისურვა მისი დატოვება, ისევე როგორც წინა მეფემ, რომელიც იმყოფებოდა ადრე აღებულ სიმაგრეში და ორივენი დაიწვნენ ხის კოშკებთან ერთად.
ელინებს მოსინიკთა სახლების ძარცვისას დიდძალი განიავებული პური დახვდათ, რომელიც მოსინიკების სიტყვით შარშანდელი გამოსავლისა ყოფილა, და ახალი ჯერ კიდევ გაულეწავი პური სდგმიათ. დიდ ქილებში ჩადებული, დაჭრილი და დამარილებული ზღვის ღორის (დელფინების) ხორცი დახვდა; დოქებში კიდევ ამ თევზის ქონი იყო შენახული, რომელსაც მცხოვრებნი ძროხის ერბოს მაგივრად ხმარობდნენ. ბლომად ჰქონდათ წაბლი, რომელსაც მოხარშულსა სჭამდნენ ან არადა პურად გამომცხვარს. ახლო-მახლო მთები სავსე იყო ხოლმე ამ ხეებით. ხვდებოდათ აგრეთვე ღვინოც, რომელიც უწყლოდ მეტად ცხარე იყო და გემოთი მწკლარტე, წყალ-ნარევი კი სურნელოვანი და სასიამოვნო სასმელი იყო.
ელინებმა მოიმარაგეს საკვები, აღებული სიმაგრე მოკავშირე მოსინიკებს გადასცეს და გზა განაგრძეს. ყველა ადვილად მისაღწევი სიმაგრე მოწინააღმდეგე მოსინიკებისა ან დაცარიელებული ხვდებოდათ ელინებს ანდა უბრძოლველად ნებდებოდა. მათი სიმაგრეების უმეტესობა სწორედ ასეთი იყო. ისინი ერთმანეთისგან საშუალოდ დაახლოებით 14 კმ-ით იყვნენ დაშორებულნი. მოსახლეობა ერთმანეთს ამ „ქალაქებიდან“ გადაუძახებდა ერთმანეთს და ესმოდათ ერთმანეთის, რადგან ეს ქვეყანა სავსე იყო მთებითა და ღრმა ხეობებით.
მეგობარი მოსინიკების ქვეყანაზე გავლისას ელინებს აჩვენეს მდიდარი მშობლების მსუქანი ვაჟები, რომლებიც იკვებებოდნენ მოხალული წაბლით, ჰქონდათ ძალიან თეთრი კანი /საერთოდ ყველა მათგანი თეთრკანიანია/ და ერთნაირი სიმაღლე და სიგანე (ტანის აღნაგობის) ზურგი მთლიანად მოხატული ჰქონდათ, ხოლო წინა მხარე დაფარული ჰქონდათ ტატუირებული ყვავილებით (ეტყობა ტანისამოსი ძალიან მოკლე, წამოსასხამის მაგვარი, ჰქონდათ, თორემ სხეული რომ ტანისამოსით დაფარული ჰქონოდათ, მაშინ ტანის მოხატვას რაღა აზრი ექნებოდა).
ქსენოფონტეს აზრით მოსინიკები ყველა ტომებზე უფრო ველური ბუნების არიან. მათ დაურიდებლად სქესობრივად შეუღლება სწადდათ იმ როსკიპებთან, რომელნიც ელინებს თან მიჰყავდათ. როცა ისინი მარტოკა არიან, თავი ისე უჭირათ, თითქოს საზოგადოებაში ყოფილიყვნენ: თავისთვის მაღალ ხმაზე ლაპარაკობენ, ხარხარებენ, ადგებიან და ცეკვას დაიწყებენ, თითქოს სხვებს აჩვენებენ თავის ხელოვნებას.
მოსინიკების ქვეყნის გავლის შემდეგ ელინები მივიდნენ ხალიბებთან. ხალიბები მცირერიცხოვანი ხალხია, რომლებიც ძირითადად რკინის წარმოებით ირჩენს თავს და ემორჩილებიან მოსინიკებს (ხალიბი ანტიკურ ავტორებთან რკინის მწარმოებელი ტომების აღსანიშნავადაც იხმარება, ასე რომ სრულიად შესაძლებელია ეს მოსინიკების მორჩილი ხალიბები რეალურად რკინის წარმოების მცოდნე მოსინიკების დასახლება ყოფილიყო). აქედან ელინები მივიდნენ ტიბარენებთან“.
ფსევდო სქილაქსი (ძვ. წ. IV ს.): „ბექეირების შემდეგ არიან მაკროკეფალები (გრძელთავიანები, იგივე მაკრონები), რომელთა ტერიტორიაზეა ელინური ნავსადგური ფსორონი (დღევ. არაკლი, სურმენეს დასავლეთით) და ელინური პოლისი ტრაპეზუსი.
მაკროკეფალების შემდეგ არიან მოსსინიკები, რომელთა ტერიტორიაზეა ზეფირიოსის (ზეფფრე, თანამ. კაიკ-ლიმანი. ზეფირი ძველ საბერძნეთში დასავლეთის თბილ ქარს ერქვა. ქართულად კი არის ერთგვარი ბამბის ქსოვილი; ჩვეულებრივ იყენებენ მამაკაცის საპერანგედ.) ნავსადგური, ელინური პოლისი ხოირადესი (ჰეკატეოსის ცნობით ხოირადესი მოსინიკთა ქალაქია. როგორც ჩანს ბერძენმა კოლონისტებმა ეს სანაპირო ქალაქი წაართვეს მოსინიკებს და ბერძნულად აქციეს) და კუნძული არეია (არესის კუნძული, თანამ. გირესუნ-ადა, ქ. გირესუნის სანაპიროსთან, მდ. აკსუ ჩაის შესართავის პირდაპირ). ისინი ცხოვრობენ მთებში.
მოსინიკების შემდეგ არიან ტიბარენები, შემდეგ კი ხალიბები, რომელთა ტერიტორიაზეა დახურული პორტი გენეტი“.
არისტოტელე (ძვ.წ. 384–322): „ყვებიან, რომ მოსინიკების თითბერს (სპილენძის ფუძეზე დამზადებული შენადნობი, რომლის 50%-მდე დანამატია თუთია), გამოირჩევა მკვეთრი ბრწყინვალებით და მეტის-მეტად თეთრია; მოსინიკები სპილენძს ტყვიას კი არ ურევდნენ, არამედ ერთგვარ იქაურ მიწას, რომელსაც სპილენძთან ერთად ადნობენ. ამბობენ, რომ ასეთი შენადნობის გამომგონებელმა არავის გაუმხილა თავისი საიდუმლო; ამის გამო ამ ქვეყნის სპილენძის ძველი ნაკეთობები გამოირჩევიან შესანიშნავი ხარისხით, ხოლო მოგვიანო ხანის ნაკეთებობი კი არაო“.
სხვათაშორის ზოგიერთი ისტორიკოსი ფიქრობს, რომ სიტყვა „თითბრის“ სახელწოდება ევროპულ ენებში (Messing) მოსინიკების სახელიდან მომდინარეობს.
აპოლონიოს როდოსელი (ძვ.წ. 295–215): „თერმოდონტის შესართავთან გაშლილია დოიასის ველი და აქვეა ამაზონების სამი ქალაქი. შემდეგ კლდოვან და პირქუშ მიწაზე ადამიანთა შორის ყველაზე უფრო საბრალო მუშები – ხალიბები ცხოვრობენ, რომლებიც რკინას ამუშავებენ. ხალიბების მახლობლად, სტუმართმოყვარე ზევსისადმი შეწირული გენეტაიოსის (გენეტის ანუ იასუნის) კონცხის გადაღმა, ცხოვრობენ ცხვრებით მდიდარი ტიბარენები. მათ მეზობლად ტყიან ადგილებსა და მთების ძირში სახლობენ მოსსინიკები, რომლებიც ხის კოშკებში იმართავენ ბინებს კარგად შეკრული ღობეებით, რომლებსაც მოსინებს უწოდებენ: აქედან მოდის თვით მათი სახელიც – მოსინიკები. მათ რომ ჩაუვლით, თქვენ მიადგებით ერთ მწირ კუნძულს, (არესის კუნძული, არეია, არეტიადა. თანამ. გირესუნ-ადა, გირესუნის სანაპიროსთან, მდ. აკსუ ჩაის შესართავის პირდაპირ) ათასგვარი ხერხით რომ მოიგერიებთ თავხედ ფრინველებს რომლებიც მრავლად დასტრიალებენ თავს ამ უდაბურ კუნძულს. ოდესღაც მასზე ამაზონების დედოფლებმა, ოტრერემ და ანტიოპემ არესს აუგეს ქვის ტაძარი, როცა ისინი ლაშქრად მიდიოდნენ. ამ კუნძულზე მიდგომა თქვენთვის მეტად ხელსაყრელი აღმოჩნდება; ამიტომ მეგობრულად გირჩევთ, იქ აუცილებლად მიაცუროთ ხომალდი. მაგრამ რატომ უნდა გითხრათ რა მოხდება იქ? ეს ხომ კვლავ ღვთის წყრომას გამოიწვევს! ამ კუნძულის გადაღმა ფილირები ცხოვრობენ, ფილირებს ზემოთ მაკრონები არიან, ხოლო მათ შემდეგ ბექირთა მრავალი ტომი ცხოვრობს. ბექირების მომიჯნავენი არიან საპირები, რომელთა მეზობლად ცხოვრობენ ბიძერები. მათ ზევით კი უკვე თვით მეომარი კოლხები მოსახლეობენ.
ტიბარენთა შემდეგ არგონავტებმა ჩაუარეს წმინდა მთას და იმ მხარეს, რომლის მთებშიაც მოსსინიკები ცხოვრობენ ეგრეთწოდებულ მოსსინებში. აი ამ მოსსინებისაგან მიიღეს მოსსინიკებმა თავისი სახელი. მოსსინიკებს სულ სხვა ზნე-ჩვეულება და კანონები აქვთ. ყველაფერს იმას, რის გაკეთებაც დასაშვებია აშკარად ხალხში ან მოედანზე, ისინი სახლში აკეთებენ; ხოლო რასაც ჩვენ სახლში ვასრულებთ, იმას მოსსინიკები შენობის გარეთ შუაგულ ქუჩაში სჩადიან უსირცხვილოდ. მოსსინიკებში სირცხვილად არ ითვლება სქესობრივი კავშირის საჯარო შესრულება. ისინი, ვით ღორები საძოვარზე, ისე ყრიან მიწაზე და ერთად ესიყვარულებიან ქალებს, და ოდნავადაც არ ერიდებათ დამსწრეების და ერთი მეორის. ყველაზე უფრო მაღალ მოსსინში მათი მეფე ზის და თავის მრავალრიცხოვან ხალხს მართალ სამართალს უსჯის. მოსსინიკთა მეფის მდგომარეობა მეტად სავალალოა. თუ იგი სამართლის განსჯის დროს რაიმე შეცდომას დაუშვებს, ხალხი მას ჩაკეტავს და მთელ დღეს აშიმშილებს. მთელი ღამე მიცურავდნენ არგონავტები მოსსინიკების სანაპიროს გასწვრივ“.
სტრაბონი (ძვ.წ. 64–ახ.წ. 23): „ტრაპეზუნტისა და ფარნაკიის ზემოთ ცხოვრობენ ტიბარენები, ხალდები და სანები, რომელთაც უწინ უწოდებდნენ მაკრონებს. აქვეა „მცირე არმენია“. ამ ადგილების ახლოს ცხოვრობენ აპეტები, უწინდელი კერკიტები. ამ ადგილებს კვეთს სკიდისე, კლდოვანი მთა, რომელიც უერთდება ერთის მხრივ მოსხურ მთებს, რომლებიც კოლხიდის ზევით (სამხრეთით) მდებარეობენ; მეორე მხრივ პარიადრეს მთებს, რომელიც ვრცელდება სიდენეს ოლქიდან და თემისკირადან მცირე არმენიამდე და ქმნის პონტოს აღმოსავლეთ მხარეს. მთელი ამ მხარის მოსახლენი სრულიად ველურნი არიან, ხოლო აღემატებიან სხვებს ჰეპტაკომიტები (ჰეპტაკომიტი შვიდსოფლელებს ნიშნავს, რაც უდრის შკვითინიებს; ისინი კი მოსინიკების მეზობელი და მონათესავე ხალხი იყვნენ, რის გამოც სრულიად ბუნებრივია სტრაბონის მხრიდან მათი ერთმანეთში არევა, მითუმეტეს, რომ შკვითინიებიც ხის სახლებში ცხოვრობდნენ, რომელთა სახელი ბერძნულად მოსინიკთა თვითსახელს გავს), რომელთაც სკიდისეც მთის მწვერვალები უჭირავთ (ქ. რიზეს მახლობლად მთებში მდებარე სანჯაყის არაბული სახელია „კურა სება“, რაც არაბულ ენაზე „შვიდ სოფელს“ ნიშნავს); ზოგიერთი მათგანი ცხოვრობს ხეებზე ან ხის კოშკებში, რის გამოც ძველად ეძახდნენ მოსინიკებს, რადგან ამ ხის კოშკებს ეწოდება „მოსინები“. ისინი იკვებებიან ნადირის ხორცითა და ტყის ხილით; აგრეთვე თავს ესხმიან მგზავრებს, ძარცვავნენ და ამით ივსებდნენ თავის დანაკლისს. ჰეპტაკომიტებმა გაანადგურეს პომპეუსის 3 მანიპულა (ე.ი. 600 მებრძოლი), როდესაც ისინი გადიოდნენ ამ მთიან მხარეს; ბარბაროსებმა გზაზე დაალაგეს ჯამები დამათრობელი თაფლით, რომელიც მოიპოვებოდა იქაური ხეებიდან. შემდეგ ისინი თავს დაესხნენ თაფლისგან გონებადაკარგულ პომპეუსის მეომრებს და ამოჟლიტეს. ზოგიერთი იმ ბარბაროსთაგანი თავს ეძახდა ბიზერებს.
არმენიის პატარა ქვეყანა გაფართოვდა არტაქსიასა და ზარიადრიას ომების შედეგად. ხალიბებს და მოსინიკებს ჩამოართვეს შესაბამისად კარენიტი (არზრუმის მხარე) და ქსერქსენე (დერქსენე, სომხური დერჭანი, დღევ. თურქეთის ქ. თერჯანის ოლქი, არზრუმის დასავლეთით), რომლებიც ესაზღვრება მცირე არმენიას და ამჟამად მისი ნაწილია“.
პომპონიუს მელა (ახ.წ. 15–60): „პაფლაგონიის აღმოსავლეთით ცხოვრობენ ხალიბები. ხალიბების აღმოსავლეთ მეზობლები არიან ტიბარენები, რომელთათვის ყველაზე კარგია თამაში და სიცილი. ტიბარენების აღმოსავლეთით, კონცხის მეორე მხარეს ხის კოშკებში ცხოვრობენ მოსინები. მთელ სხეულს ისინი იფარავენ ნიშნებით და იკვებებიან უცხო ადამიანების დასანახად. ქორწინება მათი მოუწესრიგებელი და სრულიად ღიაა. მეფეებს ისინი ირჩევენ ხმის მიცემით, ჰყავთ ის გამოკეტილი დაცვის თანხლებით და როცა ისინი ცუდი მმართველობის გამო იმსახურებენ დასჯას, მთელი დღე აშიმშილებენ. საერთოდ ისინი უხეშები, გაუნათლებელნი არიან და მტრულად ექცევიან უცხოელებს.
მათი მეზობლები – მაკროკეფალები (მაკრონები), ბექერები, ბუზერები (ბიძერები) – ნაკლებად ველურები არიან, თუმცა გამოირჩევიან მძიმე ხასიათით. ქალაქები აქ ცოტაა, ყველაზე დიდია კერასი (ძვ. კერასუნტი, დღევ. ვაკფიკებირი) და ტრაპეზი (ტრაპეზუნტი)“.
პლინიუს უფროსი (ახ.წ. 23–79): „თერმოდონტის აღმოსავლეთით ცხოვრობენ ხალხები: კენები (გენეტები) და ხალიბები, დევს ქალაქი ქალაქ კოტიორი (კოტიორა, დღევ. ორდუ), შემდეგ ტიბარენები, მასსინები (იგივე მოსსინიკები) ტატუირებული სხეულით, მაკრო-კეფალების (ანუ გრძელთავიანები, = მაკრონებს) ტომი, ქალაქი კერასუნტი (დღევ. ვაკფიკებირი) კორდულას პორტი, ტომები ბექირები და ბუქსერები (ბიძერები), მდინარე მელასი (ანუ შავი მდინარე, დღევ. კარა დერე. ზღვას უერთდება ქ. არაკლიში) მაქორონები (მაქელონები ან მაკრონები?)...“
დიონიოს პერიეგეტი (ახ.წ. II ს.) ძველ ცნობებზე დაყრდნობით გვამცნობს: „კოლხეთიდან და ფასისიდან დასავლეთით და ევქსინის სანაპიროებზე, თრაკიის სრუტემდე პირველები მოდიან ბიზერები, მათ მეზობლად ბექირების, ფილირების, მაკრონების ტომები, და ასევე ისინი რომლებიც ცხოვრობენ ხის მოსინებში. მათ შემდეგ მრავალრიცხოვანი წვრილფეხა პირუტყვის მფლობელი ტიბარენები; მათ შემდეგ ცხოვრობენ მოუსავლიან მიწებზე ხალიბები, რომლებიც მუდმივად ამუშავებენ მყარ რკინას“.
ამიანუს მარცელინუსი (330–395): „ამ ადგილების მეზობლად არიან ...ხალიბები, რომლებმაც პირველად მოიპოვეს და დაამუშავეს რკინა. მათ შემდეგ ვრცელი მიწები უჭირავთ ბიზარებს, საპირებს, ტიბარენებს, მოსინიკებს, მაკრონებს და ფილირებს – ხალხებს, რომლებიც ჩვენთვის სრულიად უცნობნი არიან“.
ახ.წ. V საუკუნის ანონიმი: „ფარნაკიიდან ვიდრე კოტიორის მიდამოებამდე წინათ ცხოვრობდა ტომი ე.წ. მოსინიკებისა, რომლებიც თავიანთი ჩვეულებებით, ადათებით და საქმიანობით მეტისმეტად ბარბაროსები იყვნენ: ამბობენ რომ ისინი ყველანი ცხოვრობენ ხის ძალიან მაღალ კოშკებში, მუდამ აშკარად აკეთებენ ყოველგვარ საქმეს: თავიანთ მეფეს, რომელიც კოშკის ზემო სართულშია შებორკილი და ჩაკეტეილი, ყურადღებით უთვალთვალებენ; ვინც მას ყურადღებით დარაჯობს, მათ დავალებული აქვთ უყურონ, რომ მან ყველაფერი კანონიერად განაგოს: თუ ის გადაუხვევს კანონიერებას, ამბობენ, რომ მას უდიდეს სასჯელს ადებენ და საჭმელს არ აძლევენ“.
რას მოგვითხრობს წყაროები შკვითინიების შესახებ?
ქსენოფონტე (ძვ.წ. 427–355): „ტაოხებისა და ხალიბების ქვეყნის გავლის შემდეგ ელინები მიადგნენ მდ. ჰარპასს (ჭოროხი), რომლის სიგანე 4 პლეთრი (124 მეტრი) იყო. აქედან მათ 4 დღეში 20 ფარსანგი (106,8 კმ) დაფარეს შკვითინიების (შკვითი მეგრულად 7-ს ნიშნავს, ე.ი. ეს სახელი შვიდსოფლელებს ნიშნავს. ამასვე ადასტურებს სტრაბონი და სხვა ბერძენი ავტორები, რომლებიც ამ მცხოვრებ ხალხს ჰეპტაკომიტებს უწოდებს, რაც ბერძნულად შვიდსოფლელებს ნიშნავს) ქვეყნის ვაკეებზე და მივიდნენ ერთ სოფელში, სადაც დაყვეს 3 დღე და შეივსეს სურსათის მარაგი“.
ქსენოფონტე არ აღწერს ჰარპასის გადალახვას, რადგან არც გადაულახიათ. ამ დროს გაზაფხული იყო და ადიდებული ჭოროხის გადალახვა დიდი საფრთხის შემცველი იქნებოდა. ბერძნებს ჯერ ტაოს სამხრეთ ნაწილზე უნდა გაევლოთ, შემდეგ, კოპის ქედსა და სპერს შორის მცხოვრები ხალიბების მიწა და მიდგომოდნენ ჭოროხის საწყის ნაწილს, სადღაც ბაიბურთის სამხრეთით. შემდეგ შემოევლოთ ჭოროხის სათავისთვის და აქედან ჩრდილოეთით დაიძრნენ და ჭოროხის მარცხენა სანაპიროს გავლით იარეს გვიმნიასამდე. შემდეგ შემოუარეს დღევ. მდ. დოღანკენტის სათავე ნაწილს, საიდანაც უნდა დაწყებულიყო მაკრონების ქვეყანა.
„აქედან 4 დღეში გაიარეს 20 ფარსანგი (106,8 კმ) და მივიდნენ დიდ, მდიდარ და ხალხმრავალ ქალაქ გვიმნიასამდე (რომელიც სავარაუდოდ მდებარეობდა ბაიბურთის დასავლეთით, ჭოროხსსა და დოღანკენტს შორის). ამ ქვეყნის მმართველმა გამოუგზავნა ელინებს მეგზური, რომელსაც უნდა წაეყვანა ისინი მეზობელი, მტრული ქვეყნის ტერიტორიაზე უსაფრთხო გზით ზღვამდე. როდესაც მეგზური მოვიდა, უთხრა ელინებს რომ 5 დღეში მიიყვანდა იმ ადგილამდე, საიდანაც დაინახავდნენ ზღვას. როდესაც მეგზურმა ელინები მიიყვანა მეზობელი მტრულად განწყობილი ხალხის ტერიტორიაზე (რადგან ქსენოფონტე ამ ხალხის სახელს არ ასახელებს, ისტორიკოსები ფიქრობენ, რომ ესეც შკვითინიების სხვა ჯგუფი იყო) მოუწოდა მათ დაეწვათ და გადაეწვათ ეს მხარე. მაშინ ელინები მიხვდნენ, თუ რატომ გააყოლა მეგზური შკვითინიების მეთაურმა მათ. შკვითინების შუა მდებარე ადგილიც თითქმის მიუვალ ზღუდეს ჰგავდა. ძირს წყალი დიოდა და მდინარეს ორსავე ნაპირას ხშირი ტყე უდარაჯებდა.
მეხუთე დღეს ელინები მივიდნენ მთა ფეხესთან (დიოდორე მას უწოდებს ხენიის. მთის მდებარეობა გაურკვეველია. როგორც ჩანს ბერძნები ტრაპეზუნტისაკენ მიდიოდნენ ჩრდ. პონტოს მთების ამ მხარეში მდებარე ერთადერთი – ზიგანის უღელტეხილით). როდესაც არიერგარდის ჯარისკაცები ავიდნენ მთაზე უმალ ატეხეს ყვირილი. ქსენოფონტემ იფიქრა რომ მტერი უტევდათ მათ წინიდან, მაშინ როდესაც ელინებს უკან ასევე მტერი ჰყავდათ დატოვებული. ქსენოფონტე დაიძრა მთისკენ და მის მისადგომებთან მდგარი ბარბარსოების მცირე რაზმი გაანადგურა. ელინებმა ხელთ იგდეს რამდენიმე ტყვე და 20 ნადირის ტყავით დაფარული ფარი. როდესაც მთაზე დამატებითი ნაწილებიც ავიდნენ მათი ყვირილი გაძლიერდა. მთასთან მიახლოებისას ქსენოფონტე დააკვირდა და მიხვდა, რომ ისინი „ზღვას“ იძახდნენ. მალე ყველანი მთაზე ავიდნენ, ერთმანეთს ეხვეოდნენ და სიხარულისგან ტიროდნენ. მალე ელინებმა ნადავლიდან არასასურველი ნივთები, მათ შორის ფარები ერთად დააგროვეს რათა დაეტოვებინათ. შემდეგ ქსენოფონტემ ტყვეები გაათავისუფლა და მათ მეთაურს ძვირფასი საჩუქრებიც უძღვნა – ცხენი, ვერცხლის თასი, სპარსული სამოსი და 10 დარიკი.
შკვითინმა მეგზურმა ელინებს ასწავლა ახლო სოფელი სადაც დაისვენებდნენ და ზღვისაკენ გზა, რომელიც მაკრონების ქვეყანაზე გადიოდა. დაღამებისთანავე მეგზურმა მიატოვა ელინები და დაიმალა. დასვენების შემდეგ ელინებმა 3 დღეში 10 ფარსანგი (53,4 კმ) დაფარეს მაკრონთა ქვეყანაზე“.
სტრაბონი (ძვ.წ. 64–ახ.წ. 23): „ტრაპეზუნტისა და ფარნაკიის ზემოთ ცხოვრობენ ტიბარენები, ხალდები და სანები, რომელთაც უწინ უწოდებდნენ მაკრონებს. აქვეა „მცირე არმენია“. ამ ადგილების ახლოს ცხოვრობენ აპეტები, უწინდელი კერკიტები. ამ ადგილებს კვეთს სკიდისე, კლდოვანი მთა, რომელიც უერთდება ერთის მხრივ მოსხურ მთებს, რომლებიც კოლხიდის ზევით (სამხრეთით) მდებარეობენ; მეორე მხრივ პარიადრეს მთებს, რომელიც ვრცელდება სიდენეს ოლქიდან და თემისკირადან მცირე არმენიამდე და ქმნის პონტოს აღმოსავლეთ მხარეს. მთელი ამ მხარის მოსახლენი სრულიად ველურნი არიან, ხოლო აღემატებიან სხვებს ჰეპტაკომიტები, რომელთაც სკიდისეს მთის მწვერვალები უჭირავთ; ზოგიერთი მათგანი ცხოვრობს ხეებზე ან ხის კოშკებში, რის გამოც ძველად ეძახდნენ მოსინიკებს, რადგან ამ ხის კოშკებს ეწოდება „მოსინები“. ისინი იკვებებიან ნადირის ხორცითა და ტყის ხილით; აგრეთვე თავს ესხმიან მგზავრებს, ძარცვავნენ და ამით ივსებდნენ თავის დანაკლისს. ჰეპტაკომიტებმა გაანადგურეს პომპეუსის 3 მანიპულა (ე.ი. 600 მებრძოლი), როდესაც ისინი გადიოდნენ ამ მთიან მხარეს; ბარბაროსებმა გზაზე დაალაგეს ჯამები დამათრობელი თაფლით, რომელიც მოიპოვებოდა იქაური ხეებიდან. შემდეგ ისინი თავს დაესხნენ თაფლისგან გონებადაკარგულ პომპეუსის მეომრებს და ამოჟლიტეს. ზოგიერთი იმ ბარბაროსთაგანი თავს ეძახდა ბიძერებს“.
ჰეპტაკომიტი შვიდსოფლელებს ნიშნავს, რაც უდრის შკვითინიებს. სკიდისე/ სკვიდისი – ვიწრო მნიშვნელობით მოიცავდა ჭოროხის მარცხენა ნაპირზე აღმართულ ლაზისტანის ქედს, ხოლო ფართო მნიშვნელობით აგრეთვე სოღანლისა და კალკანის ქედებსაც. ლაზისტანის ქედი სავარაუდოთ კოლხეთის მთის სახელით იყო ცნობილი. ლაზისტანის ქედზე, ქ. რიზეს მახლობლად მთებში მდებარე სანჯაყს არაბულად ქვია „კურა სება“, რაც „შვიდ სოფელს“ ნიშნავს. ეს. ყველაფერი აღნიშნული კი ადასტურებს ანტიკურ „შვიდსოფლელთა“ ამ მხარეში ცხოვრებას. ტერმინი „შკვითინები“ საფუძვლად უდევს დასავლურ-ქართველური (მეგრულ) ჭანური რიცხვითი სახელი შკვითი (შვიდი). ბერძნულში „შ“ ბგერის უქონლობის გამო თავკიდური ბგერა „სკვითინები-ს“ შესაბამისი ბერძნული სიგმითაა გადმოცემული.
ეთნიკური სახელის სკვითინების წარმოშობა დაკავშირებული უნდა იყოს 7 ეთნო-სოციალური ერთეულის გაერთიანებასთან ერთ დიდ ეთნო-პოლიტიკურ ერთეულად (ძვ. წ. V საუკუნის დასასრული).
სად ცხოვრობდნენ მოსინიკები?
თუ სტრაბონის ცნობების გარეშე განვიხილავთ ყველა ცნობას გამოვა რომ: მოსინიკების სამფლობელო ვრცელდებოდა გირესუნის რაიონიდან და კ. გირესუნ-ადადან – ფილოკალეია–გიორელემდე. ანტიკური ქალაქის ფილოკალეიას სახელი აშკარად აქ მცხოვრებ ხალხს – ფილირებს უნდა უკავშირდებოდეს, რომელთაც მხოლოდ აპ. როდოსელი და დიონიოს პერიეგეტი იცნობს. ეტყობა ეს ხალხი მცირე ჯგუფი იყო და მოსინიკების გაერთიანებაში შედიოდა. სამხრეთით მოსინიკები აღწევდნენ მდ. კელკიტამდე და შესაბამისად ეკავათ გირესუნის ქედის დიდი ნაწილიც.
სტრაბონის მიხედვით შკვითინიები მოსინიკები იყვნენ და აგრეთვე დერქსენეს მხარეც მათ ეკავათ ვიდრე არმენიელები წაართმევდნენ. შკვითინიები ქსენოფონტესა და სტრაბონის ცნობათა შეჯერებით ცხოვრობდნენ ლაზისტანის, სოღანლისა და გიუმუშჰანეს მთებში. სოღანლისა და გიუმუშჰანეს მთებს და მდინარეების – დოღანკენტისა და ჭოროხს შორის მდებარეობდა მათი დედაქალაქი – გვიმნიასი. აქედან კი დერქსენეს მხარემდე საკმაოდ ახლოა. გიუმუშჰანეს ქედი გირესუნის ქედის უშუალო გაგრძელებაა. ასე რომ თუ სტრაბონის ორივე ცნობას გავიზიარებთ და მოსინიკთა სხვა ავტორების მიერ მითითებულ საცხოვრისთან შევაპირისპირებთ (რომლებიც უმეტეს წილად მხოლოდ სანაპიროებს აღწევენ და შიდა მხარეების დახასიათებისგან თავს იკავებენ) – წინააღმდეგობაში არ მოვდივართ. პირიქით ისინი ერთმანეთს ავსებენ და გამოდის, რომ მოსინიკებს ბევრად დიდი ტერიტორია სჭერიათ, ვიდრე ერთი შეხედვით სჩანს. ამასთან ემთხვევა მოსინიკებისა და შკვითინიების დახასიათება ანტიკურ ავტორებთან – ორივეს ამ მხარის ყველაზე ველურ ხალხად მიიჩნევენ.
ძვ.წ. VI საუკუნის მეორე ნახევარში მოსინიკები აქემენიდურმა სპარსეთმა დაიპყრო და თავის სატრაპიაში გააერთიანა. ძვ.წ. V საუკუნის მეორე ნახევარში ბერძნებთან ომებში დამარცხებული და შედარებით დასუსტებული სპარსეთი კარგავს შავიზღვისპირა ზოლზე გავლენას და მოსინიკები დამოუკიდებლობას იპოვებენ.
ჰეკატეოსის, ქსენოფონტესა და ფსევდო სკილაქსის ცნობების შეპირისპირებით ვგებულობთ აგრეთვე იმასაც, რომ ძვ.წ. IV საუკუნის შუა ხანებისთვის ბერძენ კოლონისტებს მოსინიკების სანაპიროს დიდი ნაწილი (თუ სრულად არა) მიუტაცებიათ. სამაგიეროდ შიდა ტერიტორიებზე მოსინიკებს უნდა შეევიწროვებინათ ხალიბები, რასაც მოჰყვა ხალიბთა ერთიანი სივრცის დარღვევა და მათ შორის მოსინიკთა დასახლებების გაჩენა.
ძვ.წ. II საუკუნეში პონტოს მეფეებმა ხალიბების, მოსინიკების, ტიბარენების, მაკრონების... საცხოვრისი დაიპყრო, რასაც მოჰყვა აღნიშნული ქართველური ხალხების გაერთიანება და ერთ ხალხად – ჭანებად (ხალდებად) ჩამოყალიბება. მოსინიკების კუთვნილი დერქსენე, ხალიბების კუთვნილ კარენიტთან ერთად „დიდი არმენიის სამეფომ“ მიიტაცა, რის შემდეგაც მოსინიკთა აღნიშნული ნაწილი გაარმენდა.
3. მარები
რას მოგვითხრობს წყაროები მარების შესახებ
ჰეკატეოს მილეტელი (ძვ. წ. 549–476): „მარები, ტომი მოსინიკების გვერდით“.
ჰეროდოტე (ძვ. წ. 484–425): „მარებს თავზე ადგილობრივი მოწნული მუზარადები ეხურათ; ეჭირათ ტყავის პატარა ფარები და ხელშუბები. ხოლო კოლხებს თავზე ხის მუზარადები ჰქონდათ, გამოუქნელი ტყავის პატარა ფარები და მოკლე შუბები. ამას გარდა დანები. მარებსა და კოლხებს განაგებდა ფარანდატეს ტეასპისის ძე.
მოსხებს, ტიბარენებს, მაკრონებს, მოსინოიკებს და მარებს შეწერილი ჰქონდათ 300 ტალანტი. ესაა XIX სატრაპია“.
ამ ცნობებით აშკარა ხდება, რომ მარები მოსინიკებსა და კოლხებს შორის ცხოვრობდნენ. როგორც ჩანს მათ ეკავათ გირესუნის ქედის აღმოსავლეთ ნაწილის ბოლო მონაკვეთი, მდ. დოღანკენტის დასავლეთ სანაპირო მხარე. არმიის შემადგენლობაში მარების მოუხსენიებლობა და უკვე მოსინიკებისა და მაკრონების ერთ არმიაში მოხსენიება მიუთითებს ერთის მხრივ ამ ხალხების ახლო მეზობლობას, მეორეს მხრივ კი იმას, რომ მარები მცირერიცხოვანი ხალხია და ამ შემთხვევაში მათი სახელი გადაფარა მოსინიკების სახელმა. როგორც ჩანს ცოტა მოგვიანებით მარები საბოლოოდ შეერწყნენ მოსინიკებს და როგორც ცალკე ხალხი გაქრნენ. ამით უნდა აიხსნებოდეს აგრეთვე ის ფაქტიც, რომ, მომდევნო ხანის ავტორები მარებს აღარ იხსენიებენ და მათი საცხოვრისიც სრულად მოსინიკების საცხოვრისად ითვლება.
4. მაკრონები
რას მოგვითხრობს წყაროები მაკრონების შესახებ?
ჰეკატეოს მილეტელი (549–476) იცნობს მაკრონებს, თუმცა თუ რას მოგვითხრობდა მათ შესახებ ჩვენთვის უცნობია.
ჰეროდოტე (ძვ. წ. 484–425): „სირიელები, (იგივე ლევკოსირები, აიგივებს ავტორი კაპადოკიელებთან) რომლებიც მდინარე თერმოდონტთან და პართენიოსთან ცხოვრობენ, და მაკრონები, რომლებიც მათი მეზობლები არიან, ამბობენ, რომ კოლხთაგან ისწავლეს წინდაცვეთა ახლახან.
მოსხებს, ტიბარენებს, მაკრონებს, მოსინოიკებს და მარებს დარიოსისგან შეწერილი ჰქონდათ 300 ტალანტი. ესაა XIX სატრაპია. (1 ტალანტი 60 მინა ანუ 2,4 კგ ოქროს ან ვერცხლს უდრის).
მოსხებს თავზე ხის მუზარადები ეხურათ. პატარა ფარები და შუბები ჰქონდათ, ხოლო შუბის წვერები გრძელი იყო. ლაშქრობდნენ ტიბარენები, მაკრონები და მოსინოიკები, რომლებიც მოსხებისავით იყვნენ აღჭურვილნი. მათ მეთაურობდნენ და განაგებდნენ შემდეგი პირები: მოსხებსა და ტიბარენებს – არიომარდოსი, რომელიც დარიოსისა და პარმისის შვილი იყო, ეს უკანასკნელი კი სმერდისის შვილი იყო, კიროსის შვილისა. მაკრონებსა და მოსინოიკებს (მოსინიკებს) განაგებდა არტაიკეტესი, რომელიც ჰელესპონტის სესტოსს მეურვეობდა“.
ქსენოფონტე (ძვ.წ. 427–355): „შკვითინიების ქვეყნის გავლის შემდეგ შკვითინმა მეგზურმა ელინებს ასწავლა ახლო სოფელი სადაც დაისვენებდნენ და ზღვისაკენ გზა, რომელიც მაკრონების ქვეყანაზე გადიოდა. დაღამებისთანავე მეგზურმა მიატოვა ელინები და დაიმალა.
დასვენების შემდეგ ელინებმა 3 დღეში 10 ფარსანგი (53,4 კმ) იარეს მაკრონთა ქვეყანაზე. პირველივე დღეს მივიდნენ მაკრონებისა და შკვითინიების სასაზღვრო მდინარემდე (უნდა იყოს დოღანკენტის სათავე ნაწილი, მის შენაკად პირამეტ დერესთან შეერთებამდე). ელინთაგან მარჯვნივ აღმართული იყო მიუწვდომელი მთები, ხოლო მარცხნივ სხვა მდინარე, რომელშიც ჩაედინებოდა კიდეც ეს სასაზღვრო მდინარე. ამ მდინარის /რომელშიც სასაზღვრო მდინარე ჩაედინებოდა/ გასვწრივ მიემართებოდა ხშირი ტყით იყო დაფარული გზა, რომელზეც უნდა გაეარათ ელინებს. ელინები მდინარის გაყოლებას აყვნენ, ჭრიდნენ ხეებს და სწრაფად მიიწევდნენ წინ, რათა დროულად გაეღწიათ ამ ქვეყნიდან. მაკრონები ბეწვის მოსასხამებში, შუბებითა და ფარებით შეიარაღებულნი განლაგებულიყვნენ მდინარის მეორე ნაპირზე და იქედან ქვებს უშენდნენ ელინებს, თუმცა ისინი მდინარეში ცვიოდა და სტუმრებს არაფერი დაშავებიათ.
ამ დროს ქსენოფონტთან მივიდა ერთი პელტასტი, რომელიც ადრე ათენში მონად იყო და განუცხადა, რომ მაკრონია, იცის ადგილობრივთა ენა და მოელაპარაკება მათ. ქსენოფონტი დათანხმდა. როდესაც პელტასტმა ჰკითხა მაკრონებს თუ ასე რატომ იქცეოდნენ, მაკრონებმა უპასუხეს, რომ ისინი მტრები არიან და მათ ქვეყანაზე მიაბიჯებენ. მაშინ ელინებმა მიუგეს, რომ მტრები არ არიან, აუხსნეს თავისი ვითარება და თხოვეს მშვიდად გატარება ზღვამდე. საპასუხოდ მაკრონებმა ფიცის დადება მოითხოვეს. მაკრონთა ლიდერმა და ქსენოფონტემ ფიცის ნიშნად შუბები გაცვალეს, შემდეგ საკუთარ ღმერთებს მოუხმეს. ამის შემდეგ მაკრონები ელინებს შეუერთდნენ და ერთად ჭრიდნენ ხეებს გზის გასაყვანად, თან გზაში სტუმრებს საყიდლად სთავაზობდნენ თავიანთ სხვადასხვა საქონელს.
3 დღეში მაკრონები და ელინები მივიდნენ კოლხების საზღვრამდე, სადაც იწყებოდა მაღალი მთები (კალკანის მთები), რომელზეც განლაგებული იყვნენ შეიარაღებული კოლხები“.
ფსევდო სქილაქსი (ძვ. წ. IV ს.): „ეკექეირების შემდეგ არიან ბექეირები, რომელთა ტერიტორიაზეა ელინური ნავსადგური ბექეირიკა, ელინური პოლისი ბექეირიადა. ბექეირების შემდეგ არიან მაკროკეფალები (გრძელთავიანები, იგივე მაკრონები), რომელთა ტერიტორიაზეა ელინური ნავსადგური ფსორონი (დღევ. არაკლი, სურმენეს დასავლეთით) და ელინური პოლისი ტრაპეზუსი (ტრაპიზონი).
მაკროკეფალების შემდეგ არიან მოსსინიკები, რომელთა ტერიტორიაზეა ზეფირიოსის (ზეფფრე, თანამ. კაიკ-ლიმანი) ნავსადგური, ელინური პოლისი ხოირადესი (ჰეკატეოსის ცნობით ხოირადესი მოსინიკთა ქალაქია. როგორც ჩანს ბერძენმა კოლონისტებმა ეს სანაპირო ქალაქი წაართვეს მოსინიკებს და ბერძნულად აქციეს) და კუნძული არეია (არესის კუნძული, თანამ. გირესუნ-ადა). ისინი ცხოვრობენ მთებში“.
აპოლონიოს როდოსელი (ძვ.წ. 295–215): „თერმოდონტის შესართავთან გაშლილია დოიასის ველი და აქვეა ამაზონების სამი ქალაქი. შემდეგ კლდოვან და პირქუშ მიწაზე ადამიანთა შორის ყველაზე უფრო საბრალო მუშები – ხალიბები ცხოვრობენ, რომლებიც რკინას ამუშავებენ. ხალიბების მახლობლად, სტუმართმოყვარე ზევსისადმი შეწირული გენეტაიოსის (გენეტის ანუ დღევ. ჩამის) კონცხის გადაღმა, ცხოვრობენ ცხვრებით მდიდარი ტიბარენები. მათ მეზობლად ტყიან ადგილებსა და მთების ძირში სახლობენ მოსსინიკები, რომლებიც ხის კოშკებში იმართავენ ბინებს კარგად შეკრული ღობეებით, რომლებსაც მოსინებს უწოდებენ: აქედან მოდის თვით მათი სახელიც – მოსინიკები. მათ შემდეგ ფილირები ცხოვრობენ, ფილირებს ზემოთ მაკრონები არიან, ხოლო მათ შემდეგ ბექირთა მრავალრიცხოვანი ტომი ცხოვრობს. ბექირების მომიჯნავენი არიან საპირები, რომელთა მეზობლად ცხოვრობენ ბიძერები. მათ ზევით კი უკვე თვით მეომარი კოლხები მოსახლეობენ.
ფილირეს შემდეგ არგონავტებმა ჩაუარეს მაკრონებს, ბექირთა უსაზღვრო მიწას, ამაყ საპირებს და მათ შემდეგ ბიძერებს. ამის შემდეგ კოლხთა მიწა იწყებოდა“.
დიონიოს პერიეგეტი (II ს.): „კოლხეთიდან და ფასისიდან დასავლეთით და ევქსინის სანაპიროებზე, თრაკიის სრუტემდე პირველები მოდიან ბიზერები, მათ მეზობლად ბექირების, ფილირების, მაკრონების ტომები, და ასევე ისინი რომლებიც ცხოვრობენ ხის მოსინებში. მათ შემდეგ მრავალრიცხოვანი წვრილფეხა პირუტყვის მფლობელი ტიბარენები; მათ შემდეგ ცხოვრობენ მოუსავლიან მიწებზე ხალიბები, რომლებიც მუდმივად ამუშავებენ მყარ რკინას“.
სტრაბონი (ძვ.წ. 64–ახ.წ. 23): „ტრაპეზუნტისა და ფარნაკიის ზემოთ ცხოვრობენ ტიბარენები, ხალდები და სანნები (ე.ი. ჭანები), რომელთაც უწინ უწოდებდნენ მაკრონებს (იგივე აზრს იზიარებს მემნონიც). აქვეა „მცირე არმენია“. ამ ადგილების ახლოს ცხოვრობენ აპაიტები, უწინდელი კერკიტები. ამ ადგილებს კვეთს სკიდისე, კლდოვანი მთა, რომელიც უერთდება ერთის მხრივ მოსხურ მთებს, რომლებიც კოლხიდის ზევით (სამხრეთით) მდებარეობენ; მეორე მხრივ პარიადრეს მთებს, რომელიც ვრცელდება სიდენეს ოლქიდან და თემისკირადან მცირე არმენიამდე და ქმნის პონტოს აღმოსავლეთ მხარეს“.
პომპონიუს მელა (ახ.წ. 15–60) ძველ ცნობაზე დაყრდნობით მოგვითხრობს: „მოსინიკების მეზობლები – მაკრო-კეფალები (ე.ი. მაკრონები), ბექერები, ბუზერები (ე.ი. ბიძერები) – ნაკლებად ველურები არიან, თუმცა გამოირჩევიან მძიმე ხასიათით. ქალაქები აქ ცოტაა, ყველაზე დიდია კერასი (ძვ. კერასუნტი – დღევ. ვაკფიკებირი. ეს ქალაქი მელას დროს უკვე დიდი ხნის განადგურებულია) და ტრაპეზი (ტრაპეზუნტი)“.
პლინიუს უფროსი (ახ.წ. 23–79): „თერმოდონტის აღმოსავლეთით ცხოვრობენ ხალხები: კენები (გენეტები) და ხალიბები, დევს ქალაქი ქალაქ კოტიორი (კოტიორა, დღევ. ორდუ), შემდეგ ტიბარენები, მასსინები (იგივე მოსსინიკები) ტატუირებული სხეულით, მაკრო-კეფალების (ანუ გრძელთავიანები, = მაკრონებს) ტომი, ქალაქი კერასუნტი (დღევ. ვაკფიკებირი) კორდილეს პორტი (დღევ. ს. აკჩაკალე, ფენერის კონცხის აღმოსავლეთით), ტომები ბექირები და ბუქსერები (ბიძერები), მდინარე მელასი (ანუ შავი მდინარე, დღევ. კარა დერე. ზღვას უერთდება ქ. არაკლიში), მაქორონები, მოსხების მთების დასავლეთით მაკერონები მდინარე აბსაროსამდე. ტრაპეზუნტის სანაპიროს ახლოს მიედინება მდინარე პიქსიტი (ვიწეწყალი/ვიძე სუ) ტრაპეზუნტის აღმოსავლეთით, რომელზეც არიან სანები-ჰენიოხები. შემდეგ მოდის მდინარე აბსარუსი (აფსაროსი, დღევ. ჭოროხი)“.
ფლავიუს არიანე (ახ.წ. 86–160): „ტრაპეზუნტელების მოსაზღვრენი, როგორც ქსენოფონტიც ამბობს, არიან კოლხები (არიანე ამ დროს ახალი დანიშნულია კაპადოკიის მმართველის თანამდებობაზე და კოლხების ტრაპიზონთან ცხოვრების შესახებ ცნობა მექანიკურად გადმოიტანა ქსენოფონტეს ანაბასისიდან) და ხალხი, რომელიც უგულადესია და ტრაპეზუნტელების მოსისხლე მტერი, ქსენოფონტი დრილებს უწოდებს, მე კი ვფიქრობ, რომ ისინი სანნები (ჭანები) არიან. ამათ გვერდით არიან მაკრონები და ჰენიოხები, მათი მეფე ანქიალეა, რომლის სამეფო სასახლე მდინარე პრიტანიდთანაა (ფორტუნა, დღევ. ფირტინა დერე, ეს მდინარე ათინა-ფაზარიდან აღმოსავლეთით 7–8 კმ-ზე მდებარეობდა). მაკრონების და ჰენიოხების მეზობლები ძიდრიტები არიან, ესენი ფარსმანის (ფარსმან ქველი) ქვეშევრდომნი არიან. ძიდრიტების გვერდით ლაზები არიან“.
ე.ი. ტრაპიზონის მხარეში ცხოვრობენ ჭანები, შემდეგ მაკრონებისა და ჰენოხების სამეფო, რომლის ცენტრი მდ. ფირტინა დერეზე იყო, შემდეგ კი ძიდრიტების ტომი, რომლებსაც უნდა ეცხოვრათ ჭოროხის შესართავამდე, რადგან აქედან ლაზების სამეფო უნდა დაწყებულიყო.
ანქიალეს და მაქელონებისა და ჰენიოხების სამეფოს აღნიშნულ ტერიტორიაზე ათავსებს დიონ კასიუსიც. მისი ცნობით 115 წელს ავგუსტი ტრაიანე ანქიალეს შეხვედრია პართიაზე ლაშქრობის დროს ქალაქ სატალაში და დაუსაჩუქრებია.
ამიანუს მარცელინუსი (330–395) ძველ წყაროზე დაყრდნობით გვამცნობს: „ამ ადგილების მეზობლად არიან ...ხალიბები, რომლებმაც პირველად მოიპოვეს და დაამუშავეს რკინა. მათ შემდეგ ვრცელი მიწები უჭირავთ ბიზარებს, საპირებს, ტიბარენებს, მოსინიკებს, მაკრონებს და ფილირებს – ხალხებს, რომლებიც ჩვენთვის სრულიად უცნობნი არიან“.
ახ.წ. V საუკუნის ანონიმი: „ტრაპეზუნტიდან ვიდრე არეტიადის კუნძულამდე (გირესუნ ადა) და ფარნაკიამდე წინათ ცხოვრობდა ხალხი ე.წ. მაკრონებისა ანუ გრძელთავიანებისა. მდინარე არქაბისიდან მდინარე ოფიუნტამდე წინათ ცხოვრობდა ტომი ეკქეირიებად წოდებული, ახლა ცხოვრობენ მაქელონები და ჰენიოხები“.
ევსტათი თესალონიკელი (XII ს.), რომელსაც დიონისე პერიეგეტის კომენტარები ეკუთვნის, აღნიშნავს, რომ ბექეირების სამხრეთით მცხოვრებ მაკრონებს მის დროს სანნები ეწოდებოდათ, ხოლო მდაბიოურად – ტზანები; როგორც აღნიშნავენ, ტზ კომპლექსით ბერძნულისათვის უცხო აფრიკატი ჭ არის გადმოცემული და სანნების „მდაბიური“ სახელწოდება უნდა ყოფილიყო – ჭანი.
სად ცხოვრობდნენ მაკრონები?
ჰეროდოტეს ცნობებიდან ვგებულობთ, რომ მაკრონები პირველ რიგში მოსინიკების მეზობლები არიან. ქსენოფონტეს ცნობების ანალიზით ირკვევა, რომ: მაკრონები ცხოვრობდნენ მდ. დოღანკენტის სათავიდან – კალკანის ქედამდე. მათ სამხრეთ-აღმ-დან ესაზღვრებოდნენ შკვთინიები, დასავლეთიდან დრილები, ჩრდილოეთიდან კი ტრაპიზონის მხარის კოლხები ანუ კოლხეთის სამეფო. ჰიპოკრატეს ცნობით მაკრონები ცხოვრობენ ტრაპეზუნტისა და კერასუნტთან (ე.ი. შავი ზღვისპირა ზოლში). ფსევდო სკილაქსიდან ვგებულობთ რომ მაკრონები ცხოვრობდნენ ზღვისპირა ზოლში ბექირებსა და მოსინიკებს შორის და მათ ტერიტორიაზეა ტრაპეზუნტი და ფსორონი (სურმენეს დასავლეთით). შესაბამისად მაკრონთა და ბექირთა საზღვარი ჰისოს-სურმენეზე უნდა გასულიყო. მოსინიკების აღმ. საზღვარი ზღვისპირა ზოლში გადიოდა ფილოკალეია-გიორელესა და კერასუნტ-ვაკფიკებირს შორის, საიდანაც იწყებოდა კოლხეთის სამეფო. ამას გარდა ქსენოფონტესა ადასტურებს პლინიუსიც, რომელიც მაკრონების ტერიტორიაზე იხსენიებს კერასუნტ-ვაკფიკებირსა და კორდილე–აკჩაკალეს (ფენერის კონცხთან). შესაბამისად მაკრონების ტერიტორია გიორელედან – სურმენემდე უნდა ყოფილიყო გადაჭიმული.
და თუ ტრაპეზუნტის ირგვლივ სულ მაკრონები ცხოვრობდნენ რატომ უწოდებს ამ მხარის ხალხს ქსენოფონტე კოლხებს? ის ხომ პირადად შეხვდა მათ და საკმაო ხანი გაატარა ამ მხარეში? ვფიქრობ საკითხი გაცილებით მარტივად გადაიჭრება, თუ მოვიშველიებთ იმ ფაქტს, რომ კერასუნტამდე ტერიტორია ძვ.წ. 400 წლისთვის კოლხეთის სამეფოს შემადგენლობაში იმყოფებოდა და აქ მაცხოვრებელ ყველა ხალხს ქსენოფონტე კოლხებს უწოდებს პოლიტიკური სტატუსიდან გამომდინარე (ისევე როგორც პაფლაგონიას უწოდებს ხალიბების მიწებსაც და ასე შემდეგ). ამდენად ძვ.წ. VI–IV საუკუნეებში აზოს ლაშქრობამდე სკიდისეს ქედსა და შავ ზღვას შორის ტერიტორია კერასუნტ-ვაკფიკებირიდან – ჭოროხამდე კოლხეთის სამეფოს ნაწილი უნდა ყოფილიყო. შესაბამისად ზღვისპირა მაკრონების ტერიტორია ამ დროისთვის კოლხეთის სკეპტუხია იყო. რაც შეეხება კალკანის ქედის სამხრეთით მცხოვრები მაკრონებს, ისინი VI–V საუკუნეებში სპარსეთის XIX სატრაპიაში იყვნენ გაერთიანებული; V საუკუნის ბოლოდან ვიდრე ძვ.წ. II საუკუნის დასაწყისამდე კი დამოუკიდებლობა ჰქონდათ.
სიტუაცია შეიცვალა ძვ.წ. 320-იანი წლებისთვის, როდესაც ალექსანდრე მაკედონელის გამოგზავნილმა აზომ კავკასია დალაშქრა. შედეგად დასუსტებულმა კოლხეთის სამეფომ კერასუნტ-ვაკფიკებირიდან – ჭოროხამდე ტერიტორია დაკარგა და აღნიშნულ მხარეში მცხოვრებმა ხალხებმა დამოუკიდებლობა მოიპოვეს. ძვ.წ. IV ს-ის ბოლოს კოლხებმა და სასპერ-იბერებმა დამოუკიდებლობა დაიბრუნეს, თუმცა ძველი კოლხეთის საზღვარი ერთხანს კვლავ ჭოროხზე დარჩა და მაკრონებს დამოუკიდებლობა უნდა შეენარჩუნებინათ. ამ რეგიონში კი იბერიის სამეფომ შემოაღწია, რომელმაც მიიტაცა ეკექეირების ყოფილი ტერიტორია (ამაზე დაწვრილებით ქვემოთ).
ძვ.წ. II საუკუნის დასაწყისითვის იბერიის სამეფო დასუსტდა, რითაც ისარგებლეს კოლხებმა და არმენიელებმა და ამ რეგიონიდან იბერიელები განდევნეს. შედეგად მცირე ხნით აღსდგა კოლხების გავლენა შავიზღვისპირა ზოლზე ჭოროხიდან – ჰისოსამდე (მანაოზ ჩაიმდე), ხოლო მაკრონების მიწა ტრაპეზუნტის მხარესთან ერთად პონტოს მოკავშირე მცირე არმენიამ შეიერთა. კოლხეთის მცირე აზიის სანაპიროებზე დაბრუნებით უნდა აიხსნას მისი მეფის მონაწილეობა 179 წლის მცირე აზიის პოლიტ-ლიდერთა შეკრებაზე. ძვ.წ. II საუკუნის ბოლოსთვის მცირე არმენიისა და კოლხეთის სამეფოები ერთად აღმოჩნდნენ მითრიდატე ევპატორის შექმნილ პონტოს იმპერიაში. მაკრონთა ტერიტორია პონტოს სამეფოს შემადგენლობაში დარჩა ამ სამეფოს გაუქმებამდე.
ძველი და ახალი წელთაღრიცხვების მიჯნაზე სტრაბონის ცნობით მაკრონები აღარ არსებობენ და მათი მემკვიდრეები სანები (ჭანები) არიან. ცოტა მოგვიანებით პლინიუსი იხსენიებს მაკროკეფალებს (მაკრონთა ერთე-ერთი სახელი) ძველ ადგილზე, მაქორონებს ბიძერების შემდეგ მდინარე მელასზე (შავი მდინარე = კარა დერეს, ზღვაში ჩაედინება ქ. არაკლის სანაპიროზე) ანუ ფსევდო სკილაქსის ნახსენებ ქალაქ ფსორონის რაიონში (დღევ. არაკლი) და მაკერონებს მოსხების მთების დასავლეთით აბსაროსამდე (ჭოროხამდე). აგრეთვე მდინარე პიქსიტზე (ვიწეწყალი/ვიძესუ) სანებ-ჰენიოხებს. სანებ-ჰენიოხები უნდა უდრიდეს არიანეს მაკრონ-ჰენოხთა სამეფოს, დიონ კასიუსისა და V საუკუნის ანონიმის მაქელონ-ჰენიოხების სამეფოს. აღნიშნულ ცნობათა შეპირისპირებით კი ვგებულობთ, რომ ახალი წელთაღრიცხვის დასაწყისისთვის მაკრონები რამდენიმე ნაწილად დაიყვნენ: ერთნი – სამხრეთით მთებში მცხოვრებნი ჭანებად იქცნენ და საუკუნეების მანძილზე რომთან დაპირისპირებას აწარმოებდნენ, მეორენი კი ჩრდ. კავკასიიდან გადმოსახლებულ ჰენიოხებს შეუერთდნენ და ერთობლივი სამეფო შექმნეს, რომელიც რომის ვასალი იყო.
რაც შეეხება მაკრონ-ჰენიოხთა სამეფოს საზღვრებს: V ს-ის ანონიმი ერთადერთია ვინც საზღვრებზე მოგვითხრობს, თუმცა ისინი ზოგჯერ მიახლოებითაა სწორი, ზოგჯერ თითქმის სრულად მცდარი მაგრამ მაინც გასათვალისწინებელია: „მდინარე არქაბისიდან მდინარე ოფიუნტამდე წინათ ცხოვრობდა ტომი ეკქეირიებად წოდებული, ახლა ცხოვრობენ მაქელონები და ჰენიოხები. მდინარე აფსაროსიდან მდინარე არქაბისამდე წინათ ცხოვრობდნენ ე. წ. ბიძერები ახლა კი ცხოვრობენ ძიდრიტები“.
ბიძერებ-დიძერების შთამომავლები შესაძლოა მართლაც ძიდრიტები (დ და ძ გადანაცვლებით მიღებული – დიძერები, ძიდერები-ძიდერიტები-ძიდრიტები) იყოს. თ. ყაუხჩიშვილის გამოკვლევით ძიდრიტები პრიტანიდიდან – აფსაროსამდე (ანუ ფორტუნადან – ჭოროხამდე) ცხოვრობდნენ. მაგრამ იმის გათვალიწინებით, რომ ფორტუნაზე იყო მაკრონ-ჰენიოხთა სამეფოს ცენტრი, სავარაუდოა, რომ ცენტრს საზღვარზე არ დადებდნენ და ძიდრიტებ-მაკრონ-ჰენიოხთა საზღვარი უფრო აღმ-ით არტაშენ-არდეშენზე უნდა გასულიყო. რაც შეეხება მაკრონ-ჰენიოხთა სამეფოს დას. საზღვარს იგი მართლაც მდ. ოფიუნტზე (ოფის, დღევ. სატაკლი) უნდა დებულიყო. ახ.წ. V საუკუნიდან მაკრონ-ჰენიოხთა სამეფო ქრება და მისი ტერიტორიის ზღვისპირა ზოლი აფსაროსში მჯდარ რომის მოხელეს ექვემდებარება, ხოლო სამხრეთ ნაწილი ჭანებით დასახლებული ჩანს. როგორც ჩანს ჰენიოხები მაკრონებთან და სხვა ქართველურ ეთნო-ჯგუფებთან ერთად აითქვიფნენ ლაზ-ეგრებში და ჭანებში.
5. დრილები
რას მოგვითხრობს წყაროები დრილების შესახებ?
ქსენოფონტე (ძვ. წ. 427–355): „ტრაპეზუნტში დასვენების შემდეგ ელინებმა ტრადიციული მსხვერპლშეწირვა გამართეს, შემდეგ რბოლაში იასპარეზეს და დაიწყეს მსჯელობა თუ რომელი გზით უნდა დაბრუნებულიყვნენ შინ. ამასობაში დიდი დრო გავიდა და საკვები გამოელიათ. მაშინ ქსენოფონტემ ლაშქარი ორ ნაწილად გაჰყო, ერთი ბანაკის დასაცავად დატოვა, მეორეთი კი მთიან მხარეში მცხოვრები დრილების გასაძარცვად წავიდა და მეგზურად ერთი ტრაპიზონელი გაიყოლა. წესით საკვები მახლობლად, დაბლობში მცხოვრებ მდიდრულ კოლხურ სოფლებში უნდა ეძიათ, რაც ადვილიც იყო და უკანაც სწრაფად მობრუნდებოდნენ, მაგრამ ტრაპიზონელი მეგზური კოლხებთან მეგობრობდა, ამიტომ ელინები მთიან მხარეში მცხოვრები დრილების საძარცვავად წაიყვანა.
პონტოს მთების ყველაზე მეომარი ხალხი დრილები ძნელადმისაგდომ სიმაგრეებში ცხოვრობდნენ, საიდანაც ადვილად უქმნიდნენ პრობლემებს სტუმრებს. ამასთან, როდესაც დაინახავდნენ, რომ სიმაგრეს ვერ დაიცავდნენ, წაიღებდნენ რასაც შესძლებდნენ და დანარჩენს ცეცხლს აძლევდნენ. ასე რომ რამდენიმე სიმაგრიდან ბერძნებმა მცირეოდენი შინაური პირუტყვი იპოვეს, რომლებიც ცეცხლს გამოქცეოდნენ და ახლა ელინთა ლუკმად იქცნენ.
ბოლოს ელინები მიადგნენ დრილების მთავარ ციხე-ქალაქს, სადაც შეკრებილიყვნენ ყველა დრილები. მას ირგვლივ ღრმა ხევი ჰქონდა და შესაბამისად ძნელადმისადგომი იყო. ელინების მსუბუქმა ქვეითებმა (1000-მდე კაცი) გადალახეს ხევი და დაინახეს ბევრი ცხვარი და სხვა სიმდიდრე, რის შემდეგაც სიხარულით გაემართნენ სიმაგრის ასაღებად, მაგრამ ეს არცთუ იოლი იყო. სიმაგრეს მახლობლად ღრმა თხრილი ჰქონდა, შემდეგ მაღალი მიწაყრილი, მასზე კი ახლო-ახლოს იდგა მაღალი ხის კოშკები. მათ დანახვაზე ქალაქიდან გამოიჭრნენ დრილები და ელინებს უკან დაახევინეს. ისინი კვლავ ხევს უახლოვდებოდნენ და დაღუპვის პირას იყვნენ. ამ დროს ქსენოფონტე მთელი ძალებით გადავიდა იერიშზე და მძიმე ბრძოლით დაიკავა ქალაქი, რომლის დიდი ნაწილი გაძარცვეს. მაშინ გადარჩენილი დრილები აკროპოლისში შეიკეტნენ, რომელიც სრულიად აუღებელი ჩანდა. მაშინ ელინებმა უკანდახევა იწყეს. ამის დანახვაზე ქალაქის ერთ ნაწილსა და აკროპოლისში შეფარებული დრილები გამოიჭრნენ და მტერს შეუტიეს. ხელჩართული ბრძოლა ქუჩებსა და სახლებში გაჩაღდა. ბევრი ელინი დაეცა ან დაიჭრა. მაშინ ქსენოფონტმა დრილების ხის სახლები ცეცხლს მისცა, რამაც მთელი ქალაქი შთანთქა.
მეორე დღეს ელინები ტრაპეზუნტისაკენ გაემართნენ. იქ აღმოჩნდა, რომ საკმარისი ხომალდები არ იყო ზღვით შინისაკენ წასასვლელად, ამიტომ ქსენოფონტემ 40 წელს გადაცილებული მამაკაცები, ავადმყოფები, ქალები და ბავშვები ხომალდებზე დასვა და გაუშვა, ხოლო დანარჩენი ჯარით ფეხით გაემართა შინისაკენ“.
ფლავიუს არიანე (ახ.წ. 86–160): „ტრაპეზუნტელების მოსაზღვრენი, როგორც ქსენოფონტიც ამბობს, არიან კოლხები და ტომი, რომელიც უგულადესია და ტრაპეზუნტელების მოსისხლე მტერი. ქსენოფონტი მათ დრილებს უწოდებს, მე კი ვფიქრობ, რომ ისინი სანები (ჭანები) არიან“.
სად ცხოვრობდნენ დრილები?
ქსენოფონტეს აღწერით და ფსევდო სკილაქსის ცნობების მასთან შეპირისპირებით გამოდის რომ დრილებით დასახლებული მთიანი მხარე უნდა იყოს კალკანის ქედის აღმ. ნაწილი, ტრაპეზუნტის სამხრეთ-აღმოსავლეთით უნდა ყოფილიყო კოლხების სამხრეთით, მაკრონების აღმოსავლეთით, შკვითინიების ჩრდილოეთით და ბექირების დასავლეთით. არიანეს აზრით დრილები იგივე სანები ანუ ჭანებია. სტრაბონის აზრით სანები ძველი მაკრონები არიან. არიანე ცოტა ზევით იხსენიებს მაკრონებისა და ჰენიოხების სამეფოს, რომელსაც პლინიუსი სანები-ჰენიოხებს უწოდებს. დაახლ. ახ.წ. V ს-დან აფსაროსიდან დოღანკენტამდე მცხოვრებთა აღსანიშნავად მხოლოდ ჭანეთი და ხალდია გამოიყენება. შემდეგში მათ ლაზეთი ფარავს. ყველაფერი ზემოთქმულის გათვალისწინებით აშკარა ხდება, რომ დრილები მაკრონების უახლოესი განაყოფები იყვნენ და უმეტეს შემთხვევაში დრილებს მაკრონების სახელი ფარავდა. სწორედ ამიტომ არ უნდა იხსენიებდნენ არცერთი სხვა ავტორი მათ ქსენოფონტეს გარდა.
6. ამარანტები
რას მოგვითხრობს წყაროები ამარანტების შესახებ?
აპ. როდოსელის სქოლიასტი წერს: „ამარანტოსი ქალაქია პონტოში. როგორც თვითონ ჰეროდიანე ამბობს, მთებია კოლხიდისა, რომელთაგან მდინარე ფასისი ჩამოდის“. მეორე ადგილას სქოლიასტი წერს: „ამარანტიოი – ეს ბარბაროსული ტომია კოლხებს ზემოთ, ხმელეთზე – აქედან გამოედინებიან ფასისის წყაროები“. ერთი შეხედვით რიონზეა საუბარი, მაგრამ თუ დავუმატებთ აპოლონიოს როდოსელის სიტყვებს რომ „მქუხარე არაქსს (არეზს) დაშორებული ლიკოსის წმინდა ტალღები ფასისის დინებას უერთდებიან და უკვე შემდეგ ორივე ეს მდინარე ერთად კავკასიის ზღვაში ჩაედინება“, აშკარა ხდება რომ ამირანტების მთიდან გამომავალი ფასისი ჭოროხია, ხოლო მისი შენაკადი ლიკოსი დღევანდელი ოლთუ (საერთოდ ლიკოსი ირისის შენაკადს ერქვა, თუმცა ზოგჯერ ჭოროხის შენაკადსაც ამ სახელით მოიხსენიებენ).
ახლა არგონავტიკის კიდევ ორი ნაწყვეტი მოვიყვანოთ, რომელიც კიდევ უფრო ამტკიცებს იმ ფაქტს, რომ როდოსელის ფასისი ნამდვილად ჭოროხია: „განაგრძეთ ხომალდით ცურვა, სანამ ზღვის კიდეს არ მიაღწევთ. იქ კუტაიის ხმელეთზე და კირკეს ველზე ამარანტის შორეული მთებიდან გამომდინარე მორევიანი ფასისი მიაგორებს თავის ფართო ნაკადს ზღვისაკენ. ამ მდინარის შესართავთან რომ მიაცურებთ ხომალდს, თქვენ დაინახავთ კუტაიელ აიეტის კოშკს და არესის ჩრდილოვან ჭალაკს“.
„ამის შემდეგ კოლხთა მიწა იწყებოდა. აი უკვე გამოჩნდა პონტოს უკიდურესი ყურე და მათ თვალწინ კავკასიის მთების მაღალი მწვერვალები აღიმართნენ. არგონავტებმა ღამით ფრიქსეს ვაჟიშვილის არგოსის გამოცდილების წყალობით ფართოდ მომდინარე ფასისს და პონტოს უკიდურეს საზღვარს მიაღწიეს. მოლაშქრეებმა სასწრაფოდ შეხვიეს იალქნები, ანძა დაუშვეს და წესისამებრ ამოღარულ საცავში შეინახეს. შემდეგ ხოფები მოუსვეს და მყისვე მდინარის ფართო კალაპოტში შეცურდნენ. ხომალდი მძლავრად მიაპობდა ფასისის მღელვარე ტალღებს. არგონავტებს ხელმარჯვნივ ეკავათ მაღალი კავკასიონი და მას ქალაქი კუტაისი, მარცხნივ გადაშლილიყო არესის ველი და ამ ღმერთის სახელობაზე შეწირული წმინდა ჭალაკი“.
ამირანტების ჭოროხის აუზში ცხოვრებას უნდა ადასტურებდეს აგრეთვე პლინიუს უფროსის მოხსენიებული ამპრევტების მდებარეობა, რომელთაც ასევე ამირანტებთან აიგივებენ: აბსაროსთან (ჭოროხთან) ახლოს, მთებს გადაღმა იბერიაა, სანაპიროზე კი – ჰენიოხები, ამპრევტები, ლაზები (პლინიუსის დროიდან ლაზების საცხოვრისი აფსაროსიდან იწყება ჩრდილოეთის მიმართულებით), მიედინება მდინარეები აკამფსეონი (=აკამფსისი, მდ. ჭოროხის შესართავი ნაწილი), ისისი (დღევ. მდ. ნატანები), მოგრუსი (ან ნოგრუსი, ან ნიგერი, დღევ. მდ. სუფსა), ბათისი (ნიშნავს „ღრმა წყალს“, დღევ. ყოროლის წყალი), შემდეგ კოლხიდის ხალხი.
მდ. ჭოროხის სათავე ლაზისტანის ქედის გადაღმა (სამხრეთით) მდებარეობს, ალბათ აქ, და არა მდ. რიონის სათავესთან, უნდა იყოს საძიებელი „არგონავტიკაში“ მოხსენიებული ამარანტული მთები, საიდანაც მდ. ფასისი იღებდა სათავეს. ამარანტული მთების არსებობის შესახებ ცნობა, ჯერ კიდევ ძვ. წ. V ს. მეორე ნახევრის ავტორს კთესიოს კნიდელს ჰქონია.
სტეფანე ბიზანტიელი (ახ.წ. VI ს.) ძველ ავტორთა ცნობას იმეორებს: ამარანტები კოლხური ტომია; მათი ქვეყნიდან მოდის ფასისი. ამიტომაც არის რომ ფასისს „ამარანტიოს“ ეძახიან.
ის რომ როდოსელის ფასისი შესაძლოა ჭოროხია, ეს არ უარყოფს კუტაიას არსებობას, კოლხეთის ოქროთი განთქმულობას და საერთოდ არგონავტებს მითის კოლხეთისადმი კავშირს, თუმცა შესაძლოა ასეთ რამ მართლაც არ მომხდარყო და არგონავტების მითი რეალურად ხათებში თუ ხეთებში შექმნილი მითის განვითარება იყოს.
„არგონავტების თქმულების“ კოლხეთის მეფის აიეტესის მიერ თავისი სამემკვიდრეოს – პელასგური ეფირეს (კორინთო) მიტოვება და კოლხეთის მიწისაკენ გამგზავრება, რაც ნაუწყებია ძვ. წ. VIII ს. ეპიკოსის, ევმელოს კორინთელის „კორინთიაჰაში“, ბერძნულ წყაროებში კოლხეთის ხსენების ყველაზე ადრეულ ფაქტად ითვლება. ძვ. წ. VIII ს. თარიღდება, აგრეთვე, „არგონავტების მითის“ ჩინებული მცოდნის, დიდი ეპიკოსის ჰესიოდეს პოემა „თეოგონია“, სადაც სხვა მდინარეებთან ერთად ფასისი და რესოსია ჩამოთვლილი. ჰესიოდეს ეს ცნობა ააშკარავებს, რომ კოლხეთი იგულისხმებოდა არგონავტთა ლაშქრობის ობიექტად.
ტრადიციული შეხედულებით, „არგონავტების მითი“ ტროას ომზე უფრო ადრეულ ხანას მიეკუთვნება, ამდენად მითში აღწერილი ამბის უძველესი ფენა ძვ. წ. XIII ს. უფრო გვიანი ხანით არ უნდა თარიღდებოდეს. მის სიძველეს მოწმობს თუნდაც ჰომეროსის „ოდისეაში“ ნახსენები, „ყველასათვის სანუკვარი საზღვაო ხომალდი „არგო“. ტროას ომის წინამორბედ ხანაში მცირე აზიაში ძლიერი იყო ხეთური სახელმწიფოებრიობა და კულტურული ტრადიციები; ამასთანავე, ცენტრალური ანატოლიის ჩრდილოეთ ნაწილში ჯერ კიდევ შემორჩენილი იყო წინახეთური, ხათური ტრადიციები, რომელთა შორის მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა, ცხვრის ან თხის ტყავის (საწმისის) კულტი, რომლის მიმართებას „არგონავტების მითის“ საწმისთან საგანგებო ნაშრომი მიუძღვნა გერმანელმა მეცნიერმა ფ. ჰაასმა. არგონავტების მოგზაურობის მთავარი მიზანი – საწმისი, ხეთურ რელიგიურ რიტუალებში განაყოფიერების, სამეფო კეთილდღეობისა დალაშქრობის დამცველი ღვთაების სიმბოლოს წარმოადგენდა და ინახებოდა ომის ღვთაების – ზაბაბას ტაძრებში. დადგენილია, რომ საწმისს, რომელიც ხეთების დედაქალაქში და ზოგიერთ სხვა ქალაქში ინახებოდა, არა მარტო სიმბოლური მნიშვნელობა ჰქონდა, არამედ, ჩვეულებრივ, თვით წარმოადგენდა დამცველ ღვთაებას. ხეთური „თელეფინუს მითის“ მიხედვით, საწმისი ან მუხაზე ეკიდა, რომლის ქვეშ განაყოფიერების ურჩხული იჯდა, ანდა დედა ღვთაება ხანხანას წმინდა მინდორზე, თასზე იდო; საწმისიან მუხის ხეს განსაკუთრებული ადგილი ხათური ქალაქის ნერიქის საკულტო რიტუალებში ეკავა. დადგენილია, რომ წმინდა საწმისის კულტი ხათური წარმომავლობისაა. ყურადღებას იპყრობს ფონეტიკური მსგავსებით არგონავტების მითის „აიასთან“, თელეპინუს მითის საწმისიანი ხის სახელწოდება – ეია. ანტიკური წარმოდგენებით, საწმისი მდ. ფასისის პირას, ომის ღვთაება არესის ჭალაში მუხაზე იყო ჩამოკიდული და მას გველეშაპი დარაჯობდა. ანტიკური ეპოქის წყაროების მიხედვით, არესის კულტი დამახასიათებელია პონტოში მოსახლე ტომებისათვის; კოლხებისა და სკვითების (ჰეროდოტე) გარდა, მის თაყვანისმცემლებად ჩანან ხალიბები და ამაძონები, რომლებიც არესის შთამომავლებად ითვლებოდნენ. საგულისხმოა, რომ ჰომეროსის ცნობით, არესი ტროელებს ელინთა წინააღმდეგ ეხმარებოდა.
ხეთური რიტუალების საწმისი მჭიდრო კავშირშია ხათურ ვეგეტაციურ ქალღმერთ ინარასთან (არგონავტების თქმულების მედეას პროტოტიპი). საყურადღებოა, რომ ქალღმერთი ინარა ხეთურ რიტუალში, სხვა დამცველ ღვთაებებთან ერთად, საწმისის სახით იყო წარმოდგენილი. „ილუიანქას მითის“ მიხედვით, ინარა, უბრალო მოკვდავი მამაკაცის ხუფასიას (იასონის პროტოტიპი) დახმარებით, ამარცხებს ილუიანქა გველეშაპს, მის მიერ გადაყლაპული ამინდის (ჭექა-ქუხილის) ღვთაების დასახსნელად; ინარაც, მედეას მსგავსად, ამისათვის, უპირველეს ყოვლისა, ურჩხულს აძინებს. „არგონავტების თქმულების“ ანალოგიურად, ქორწინების საშუალებით გმირის მიერ მიზნის მიღწევის თემა მოცემულია „ილუიანქას მითის“ მეორე ვერსიაშიც, სადაც ამინდის ღვთაების ვაჟს ცოლად მოჰყავს ილუიანქას ქალიშვილი და მამამისს ილუიანქას მიერ მისგან ამოგლეჯილ სხეულის ნაწილებს უბრუნებს, რის შემდეგაც, გამრთელებული ამინდის ღვთაება კლავს ილუიანქას ზღვის ნაპირთან. „არგონავტების თქმულების“ ერთ-ერთი ვარიანტის მიხედვით, რომელიც ძვ. წ. V ს. დოურისიოსის მოხატულ კილიკის ფსკერზეა გამოსახული, საწმისიანი ვაშლის ხის ქვეშ გაწოლილი გველეშაპის ხახიდან უკან ამოიტყორცნება გონებადაკარგული იასონი, როგორც ჩანს, გველეშაპის პირისპირ მდგომი ქალღმერთის – ათენა პალადას ზემოქმედების შედეგად, რომელიც გველების მფარველად ითვლებოდა. საყურადღებოა, რომ ათენას ატრიბუტებად ბუსა და გველის გარდა, მიიჩნეოდა მედუზისთავიანი ეგისი – თხის ტყავის საფარი. ოქროს საწმისის მოტაცების ამსახველ, ორ სხვა სცენაზე, რომლებიც ძვ. წ. V ს. ატიკურ კრატერებზეა გამოსახული, გველის თავის ზედა ნაწილი, მკვლევართა აზრით, ფალოსთანაა მიმსგავსებული; საფიქრებელია, რომ ეს გარემოება უნდა ეხმიანებოდეს ხეთური მითოლოგიის საწმისიანი ხის ქვეშ მჯდომ განაყოფიერების ურჩხულს. ფ. ჰაასის შეხედულებით, ურჩხულის მიერ გმირის გადაყლაპვის მოტივი, უახლოვდება ქართულ მითს პრომეთეს შესახებ, სადაც გველეშაპის მიერ ჩაყლაპული ამირანი მუცელს უფატრავს მას და გარეთ გამოდის.








Комментариев нет:

Отправить комментарий