понедельник, 5 сентября 2016 г.

იბერია პომპეუსიდან ანდრია პირველწოდებულამდე. იბერია–არმენიის ომი

პომპეუსის ლაშქრობა საქართველოში 
ძვ. წ. 66 წ. რომის სენატმა აღმოსავლეთის ფრონტის სარდლობა სახელოვან სარდალს გნეულ პომპეუს მაგნუსს დაავალა. რომელმაც დააჩოქა პონტო და დიდი არმენია და უკვე ძვ.წ. 65 წლის გაზაფხულზე დაახლ. 40000-იანი ლაშქრით ქართლის სამეფოს საზღვრებს სამხრეთიდან მოადგა, სადაც ამ დროს არტაგ II მეფობდა. აღნიშნული მოვლენის შესახებ მოგვითხრობს რომაელი ისტორიკოსი დიონ კასიუსი (ახ. წ. II–III ს-ბი.) თავის „რომის ისტორიაში“: „იბერიელები ცხოვრობენ კირნოსის (მტკვარი) ორივე ნაპირზე და ემეზობლებიან ერთის მხრივ არმენიელებს და მეორეს მხრივ ალბანელებს. მათი მეფე არტოკი შიშობდა, რომ პომპეუსი გაემოემართებოდა მის წინააღმდეგ და ელჩები გაგზავნა პომპეუსთან ზავის დასადებად, რათა მოედუნებინა მისი ყურადღება, ამ დროს თვითონ უეცარ თავდასხმას ამზადებდა და ამ მიზნით ჯარებს კრებდა. პომპეუსმა თავისი მზვერავების წყალობით ეს ამბავი დროულად შეიტყო, იგი თვით შეიჭრა მოულოდნელად არ აცალა რა მომზადება და ძნელგასავალი ვიწრობების დაკავება, რომელიც გამაგრების შემთხვევაში თითქმის აუღებელი იყო. ფაქტიურად მან უკვე მოასწრო მისვლა ქალაქამდე ე.წ. აკროპოლამდე (იგულისხმება არმაზი) და როცა არტოკემ გაიგო, პომპეუსი უკვე ახლოს იყო. ეს ქალაქი განლაგებული იყო ყველაზე ვიწრო ადგილზე, სადაც ერთი მხრიდან მიედინება კირნოსი, ხოლო მეორე მხარეს გადაჭიმულია კავკასიონი და აშენებულ იქნა გასასვლელის დასაცავად.
საკუთრივ არტოკი იმყოფებოდა პანიკაში და არ ჰქონდა შესაძლებლობა გამოეყვანა საკუთარი ძალები, გადალახა მდინარე და დაწვა მასზე მდებარე ხიდი (ეს ხიდი მდებარეობდა დღევ. მცხეთის სადგურთან); ხოლო ციხე-სიმაგრეში დარჩენილები მეფის გაქცევით დემორალიზებულნი ბრძოლაში დამარცხდნენ და დანებდნენ. პომპეუსი გახდა გასასვლელის მფლობელი, დატოვა გარნიზონი მის დასაცავად და გაემართა წინ, დაიმორჩილა მთელი ტერიტორია მდინარის ამ მხარეს.
როდესაც პომპეუსი კირნოსზე გადასვლისთვის ეზადებოდა, არტოკმა მიუგზავნა ელჩები და ზავის სანაცვლოდ შესთავაზა თვითონ ააგებდა ხიდს და მოამარაგებდა სურსათით. მეფემ ორივე ეს პირობა შეასრულა, თუმცა, როდესაც დაინახა ხიდზე როგორ გადმოდიოდნენ მისი მტრები, შეშინდა და გაიქცა მდინარე პელორზე (არაგვი), სხვა მდინარეზე, რომელიც მიედინება მის სამფლობელოებზე. ასე რომ, მან ჯერ მოიწვია მტერი, შემდეგ კი გაიქცა, იმის ნაცვლად, რომ მისთვის ხიდზე გადასვლაში ხელი შეეშალა. პომპეუსი დაედევნა და გაიმარჯვა მასზე. ის იმდენად სწრაფად მიუახლოვდა მოწინააღმდეგეს, რომ იბერთა მშვილდოსნებმა ვერ შეძლეს ეჩვენებინათ თავისი ოსტატობა და ადვილად გაანადგურა ისინი. მაშინ არტოკი გადავიდა პელორზე და დაწვა ხიდი (აქ მდებარეობდა ზადენციხე ანუ სევსამორა); მისი დარჩენილი მეომრებიდან ზოგი ბრძოლაში დაიღუპა, ზოგიც კი ადიდებული პელორის გადალახვისას დაიხრჩო. სხვა ბევრი მებრძოლი შევიდა ტყეში, მაღალ ხეებზე დაიმალა და რამდენიმე დღე იქიდან ისრებს უშენდა რომაელებს; მაგრამ მალე ეს ხეები გაჩეხეს და მებრძოლები ამოხოცეს. მაშინ ნაბიჯი ისევ არტოკმა გადმოდგა და პომპეუსს გაუგზავნა საჩუქრები. პომპეუსმა მიიღო ისინი, თუმცა უარი განაცხადა ზავის მიცემაზე მანამ, სანამ მძევლად არტოკე საკუთარ შვილებს არ გაუგზავნიდა. ამაზე არტოკე დიდხანს აცხადებდა უარს, ვიდრე ზაფხული არ მოვიდა, პელორი დაპატარავდა და პომპეუსმაც შეეძლო მისი უპრობლემოთ გადალახვა. მაშინ არტაგმა ქედი მოიდრიკა, შვილები მძევლად მისცა და ზავიც დაიდო.
პომპეუსმა გაიგო, რომ ფასისი ახლოს იყო და გადაწყვიტა მისი საშუალებით გაეარა კოლხიდა და აქედან დაძრულიყო ბოსფორისკენ მითრიდატეს წინააღმდეგ. ის დაიძრა კიდეც კოლხიდისა და მისი მეზობლების მიწების გავლით, მაგრამ ამ დროს მიხვდა, რომ გზა ხმელეთით ბოსფორამდე ბევრ უცნობ ხალხზე გადიოდა, ხოლო საზღვაო გზა კიდევ უფრო რთული იყო, ამ მხარეში ნავსადგურების ნაკლებობის გამო. პომპეუსმა უბრძანა ფლოტს მითრიდატეს ბლოკირება მოეხდინათ, რათა ვერც უკან მობრუნებულიყო და სურსათიც მალე გამოლეოდა და თვითონ გაემართა ალბანელების წინააღმდეგ“.
როგორც ჩანს შემოჭრის წინ პომპეუსი დაბანაკებული იყო მდ. მტკვრის ნაპირას მდებარე საზამთრო ბანაკში, დაახლოებით თანამედროვე აღსტაფისა და თოუზის შესართავთა რაიონში. აქედან იგი მცხეთას აღმოსავლეთიდან უნდა მისდგომოდა. ამ დროისთვის იბერიის სამხრეთ საზღვარი ამ ზონაში იწყებოდა დაახლოებით მდ. ხრამის (ქციის) მტკვართან შეერთების ადგილას. აქედან პომპეუსს მართლაც შეეძლო სწრაფად და მოულოდნელად მისვლა მცხეთის სანახებამდე. პომპეუსს უნდა ესარგებლა სომხეთისა და იბერიის დამაკავშირებელი გზების იმ შტოთი, რომელიც აღსტაფის ქვემო დინებიდან მტკვრის აყოლებით მცხეთის რაიონამდე აღწევდა. ამას ადასტურებს სტრაბონის ცნობაც: „ხოლო არმენიიდან შემოსასვლელი არის კიროსის ვიწროებზე და არაგოსისაზე. ვიდრე ერთმანეთს სეერთვის ეს მდინარეები, იმ ადგილას მდებარეობს გამაგრებული ქალაქები კლდეებზე,... ამ შემოსასვლელებით ისარგებლა პირველად პომპეუსმა, რომელიც არმენიიდან მოდიოდა, ხოლო შემდეგ კანიდიუსმა“. მართლაც, აღნიშნული გზა თითქოს აღსტაფის შესართავიდან, სულ მტკვრის მარჯვენა ნაპირს მიჰყვებოდა. ამ გზით მიმავალი, თბილისის შემდეგ მდებარე ვიწრობების გავლით, მართლაც არმაზციხე-მცხეთას და არგვის შესართავს მიადგებოდა.
პომპეუსის ლაშქრობის შედეგებსა და ზავზე მოგვითხრობს პლუტარქე (ახ. წ. I–II ს-ბი): „იბერები არ ჩამოუვარდებოდნენ ალბანელებს რაოდენობით, მაგრამ გაცილებით ბრძოლისუნარიენები იყვნენ; ისინი იწვოდნენ სურვილით დაემტკიცებინათ ერთგულება მითრიდატესთვის და განედევნათ პომპეუსი. იბერები არ დაუმორჩილებია არც მიდიელებს და არც სპარსელებს; მათ მოახერხეს გაქცეულიყვნენ აგრეთვე მაკედონელთა ბატონობას, რადგან ალექსანდრე იძულებული გახდა სწრაფად დაეხია ჰირკანიიდან. თუმცა პომპეუსმა გაანადგურა ისინი დიდ ბრძოლაში, მოკლა 9000 და ტყვედ ჩაიგდო 10000 კაცზე მეტი. ძღვენის სახით პომპეუსმა არტაგისაგან მიიღო ოქროს საწოლი, ტახტი და მაგიდა.
ამის შემდეგ ის შეიჭრა კოლხიდაში. აქ მდინარე ფასიდზე მას შეხვდა სერვილიუსი, იმ ფლოტის მეთაური რომელიც იცავდა ევქსინის პონტოს“.
ალბანეთსა და იბერიაში ლაშქრობაზე მოკლედ საუბრობს აპიანე: „როდესაც პომპეუსი დადიოდა კოლხეთის ისტორიულ ადგილებში მითრიდატეს მეზობელი ტომები გამოვიდნენ მის წინააღმდეგ; ოროისემ ალბანთა მეფემ და არტოკმა იბერთა მეფემ 70000 მეომარი შეკრიბეს და ჩაუსაფრდნენ მდინარე კირნოსთან, რომელიც 12 სანაოსნო შენაკადით ჩაედინაება კასპიის ზღვაში. კირნოსის შენაკადებიდან ყველაზე დიდია არაკი. შეამჩნია რა მტრის ჩასაფრება, პომპეუსმა შეაერთა მდინარის ორი ნაპირი ხიდით, განდევნა ბარბაროსები ტყეში, სადაც ისინი იმალებოდნენ და მოულოდნელად გამოჩნდებოდნენ, ამ ტყის ირგვლივ დააყენა მეომრები და გადაწვა. ვინც იქედან გამოიქცა, გამოედევნა და სდია მანამდე, სანამ მათ არ მისცეს მძევლები და ძღვენი. ტყვეთა შორის იყვნენ მამაკაცებზე არანაკლები ქალბატონები, რომლებსაც ჰქონდათ საბრძოლო ჭრილობები. ითვლება რომ ესენი არიან ამაზონები, ან იმის გამო რომ ამაზონების ტომი ამათ მახლობლად ცხოვრობენ, ან იმის გამო, რომ ყველა მებრძოლ ქალს ეძახიან ამაზონებს“.
იბერიიდან პომპეუსი უმოკლესი გზით – სურამის უღელტეხილით (სიმაღლე 948 მ. მასზე დღეს გადადის საავტომობილო გზა მდ. სურამულის შენაკად ჩხერიმელის აუზში) კოლხეთში გადავიდა, რომელსაც მითრიდატე პონტოელის დანიშნული მმართველები განაგებდნენ. პომპეუსთან ბრძოლაში დამარცხდა და ტყვედ ჩავარდა მითრიდატეს მიერ კოლხეთის „მეფედ“ დანიშნული ოლთაკე. ამის შემდეგ პომპეუსმა კოლხეთის მმართველად არისტარქე დანიშნა (65–48 წლ.), რომელიც თავს კოლხთა მმართველს ეძახდა და საკუთარ ფულსაც კი ჭრიდა. შემდეგ პომპეუსი ფაზისში ჩავიდა, სადაც რომაული სამხედრო ფლოტი ელოდა სერვილიუსის სარდლობით. აქ მან ცოცხალი ძალა და სურსათ-სანოვაგე შეივსო და უკან მობრუნდა, რათა ალბანეთის სამეფოზე გაელაშქრა და საქართველოდან სამუდამოდ წავიდა.
აღნიშნული პერიოდის ქართლის სამეფოს შესახებ ძვირფას ცნობებს გვაწვდიან სხვა ანტიკური ავტორებიც:
სტრაბონი (ძვ.წ. 64–ახ.წ. 23):
„იბერიის უმეტესი ნაწილი მშვენივრადაა დასახლებული ქალაქებითა და სოფლებით, ასე რომ იქ გვხვდება კრამიტის სახურავებიც და სახუროთმოძღვრო ხელოვნების თანახმად მოწყობილი საცხოვრებლები და ბაზრები და სხვა საზოგადოებრივი შენობები.
ამ ქვეყნის ნაწილს გარს ერტყმის კავკასიის მთები. იბერიის ცენტრში ვაკეა, რომელზეც მიედინება მდინარეები. ყველაზე დიდი მათ შორის არის კირი (მტკვარი) ის იღებს სათავეს არმენიაში და როდესაც იბერიის აღნიშნულ ვაკეზე შემოდის იერთებს არაგს (ე.ი. არაგვი) და სხვა შენაკადებს, შემდეგ ვიწრო ხეობით მიედინება ალბანეთში; ამ ხეობასა და არმენიას შორის აღნიშნულ ვაკეზე კირი ძალიან ფართოვდება, რადგან იღებს დიდი რაოდენობის წყალს შენაკადებისგან. ესენია: ალაზონია (ალაზანი), სანდობანი (?), რეტაკი (?) და ხანი (?) (ყველა სანაოსნოა) და ბოლოს ჩაედინება კასპიის ზღვაში.
იბერიის დაბლობში ცხოვრობს მოსახლეობა, რომელიც უმეტესად მიდრეკილია მიწათმოქმედებისა და მშვიდობისაკენ, ისინი იცმევენ არმენებისა და მიდიელებივით; იბერიის მთიან მხარეში ცხოვრობენ უბრალოდ და ხშირად ომობენ. მათი ცხოვრების წესი ჰგავს სკვითებისა და სარმატებისას, რომელთა მეზობლები და ნათესავები ისინი არიან; თუმცა ამავე დროს ისინი ეწევიან მიწათმოქმედებასაც. საფრთხის დროს მათ გამოჰყავთ მრავალი ათეული ათასი მებრძოლი, როგორც თავისი რიგებიდან, ასევე სკვითებისა და სარმატებისგან.
იბერიის ქვეყანაში არის ოთხი შესასვლელი. ერთი არის კოლხურ ციხესიმაგრე სარაპანზე და მასთან არსებულ ვიწროებზე, რომლებზედაც ფაზისი მოედინება.
ჩრდილოეთის მომთაბარეთა მხარიდან იბერიისკენ მიმავალ გზაზე არის რთული 3 დღიანი აღმართი, რომელსაც მოსდევს მდინარე არაგვის ვიწრო ხეობა, რომელზედაც 4 დღის სავალი საცალფეხო გზაა. გზის ბოლო მონაკვეთს იცავს მიუწვდომელი სიმაგრე (ალბათ ბებრის ციხე). ალბანიიდან იბერიაში შესასვლელი მიდის ჯერ კლდეებზე, შემდეგ ალაზანის შექმნილ ჭალაზე. არმენიიდან იბერიაში შესასვლელი არის მტკვისა და არაგვის ხეობებში. ამ მდინარეების შეერთების ზემოთ, კლდეებზე ერთმანეთისგან 16 სტადიონით (2,8 კმ) დაშორებით არის ორი გამაგრებული ქალაქი; კირზე – ჰარმოზიკე (არმაზის ციხე), ხოლო არაგვზე – სევსამორა (წიწამურის ციხე). ამ შესასვლელებით ისარგებლა თავიდან პომპეუსმა, არმენიიდან მომავალმა, ხოლო შემდეგ კანიდიუსმა.
ადამიანთა ოთხი გვარი მოსახლეობს ამ ქვეყანაში: პირველი გვარი ყველაზე მთავარია, რომლისგანაც მეფეებს ირჩევენ ნათესაობისა და ასაკის მიხედვით უხუცესს; ამავე გვარიდან გამოდიან მოსამართლეები და მხედართმთავრები. მეორე გვარი არის ქურუმთა, რომლებიც ზრუნავენ აგრეთვე მეზობლებთან სამართალზე. მესამე გვარი არის მხედართა და მიწათმოქმედთა. მეოთხე გვარი არის ხალხისა, რომლებიც სამეფო მონები არიან და აკეთებენ ყველაფერს, რაც მეფის ცხოვრებისათვის არის საჭირო. საზოგადო აქვთ მათ ქონება ნათესავობისდა მიხედვით. მართავს და განაგებს თითოეულს უხუცესი. ასეთები არიან იბერები და მათი ქვეყანა“.
სტრაბონის აღნიშნულ ცნობასა და სხვა მასალებზე დაყდნობით გამოდის, რომ იბერიის სამეფოს მოსახლეობა 4 სოციალურ ფენად იყოფოდა: I. „სეფე“ – სამეფო ოჯახი, მისი ნათესავები და დიდგვაროვნები. მათი წევრები ფლობდნენ ქვეყანაში უმაღლეს თანამდებობებს (სპასპეტი, ეზოსმოძღვარი, პიტიახში, ერისთავი და სხვ.), სასახლეებს, საუკეთესო მიწებს, აკომპლექტებდნენ სამეფო გვარდიას (ცხენოსნებს) და ა. შ. II. ქურუმები – ფლობდნენ დიდძალ სატაძრო მიწებს და ღვთისმსახურებასა და ვარსკვალვთმრიცხველობასთან ერთად დიპლომატიურ საქმიანობასაც ეწეოდნენ. III. „ერი“ – თავისუფალი ან ნახევრად თავისუფალი მიწათმოქმედნი. ისინი წარმოადგენდნენ მოსახლეობის უმრავლესობას. ფლობდნენ მიწას, იხდიდნენ გარკვეულ გადასახადებს მეფის, ერისთავებისა და ტაძრების სასარგებლოდ, ავსებდნენ სამეფო ლაშქრის ფეხოსანთა ნაწილებს და ომში საკუთარი შეიარაღებითა და საგზლით მიდიოდნენ. IV. „ლაოი“ – სეფეს მსახურები. ისინი აკეთებდნენ ყველაფერს რაც „სეფეს“ კომფორტული ცხოვრებისათვის იყო საჭირო (მაგ. ისხდნენ სეფეს მიწაზე, ამუშავებდნენ და მოსავლის უდიდეს ნაწილს მას აძლევდნენ).
იბერიაში საკმაოდ იყვნენ მონებიც, მაგრამ ისინი საზოგადოების ნაწილად არ ითვლებოდნენ და მძიმე სამუშაოებს ასრულებდნენ. მათ ევალებოდათ ხიდებისა და სასახლეების მშენებლობა, გზებისა და არხების გაყვანა, მაღაროებსა და სამთამადნო საწარმოებში მუშაობა. ისინი გამოიყენებოდნენ აგრეთვე სახელოსნოებსა და პირად მომსახურებაში.
სტრაბონი განაგრძობს: „იბერთა მუზარადები ნადირთა ტყავისგანაა დამზადებული. გასასვლელი იბერიიდან ალბანეთზე მიდის უწყლო და ქვიან მხარეზე კამბისენაზე (ქართ. კამბეჩოვანი, დღევ. ქიზიყი), მდინარე ალაზანზე.
გოგარენას მხარე სავსეა ველური ნაყოფით და ხეების ნაყოფით, გამოყვანილი ადამიანის მიერ და მარადმწვანე მცენარეების მიერ; აქ იზრდება აგრეთვე ზეთისხილი. ხორზენე (მდებარეობდა მტკვრის სათავეებთან და მის სამხრეთით ანუ ემთხვევა შუა საუკუნეების კოლას. ანალოგიურ ტერიტორიაზე თავსდება პტოლემაიოსის კატარძენე-კორაძენე და ურატული კატარზა. ს. ჯანაშიას ცნობით, ტოპონიმი „ხორზიანის ველი“ მდებარეობს ქ. არტაანის სამხრეთით, არტაან-ოლთისის გზატკეცილიდან აღმოსავლეთით, მდ. მტკვრის მარჯვენა სათავის ხეობაში, ანუ კოლაში. აქვე კოლას აღმოსავლეთით მდებარეობდა სომხური პროვინცია ხორტევანი. შესაძლოა ხორძენეში ეს მხარეც შედიოდა) და კამბისენე – ყველაზე ჩრდილოეთ, სხვებზე მეტად თოვლით დაფარული მხარეებია; ისინი მდებარეობენ კავკასიის მთების საზღვარზე, იბერიასთან და კოლხიდასთან. როგორც ამბობენ, აქ მთების უღელტეხილებზე მთელი ქარავანები იღუპებიან, რადგან დიდი თოვლი იცის, თოვლის გროვები იყინებიან და შიგნით როგორც ქიტონში, ისე ინახავენ კარგ წყალს. მოგზაურებს ამ მხარეში გავლისას ყოველთვის აქვთ გრძელი ჯოხები, რომელსაც თოვლში ჩაფლობისას აღმართავენ ზევით, რათა გამვლელმა დაინახოს და დაეხმაროს“.
პლინიუს უფროსი (ახ.წ. 23–79):
„მდინარე კირი (მდ. მტკვარი) სათავეს იღებს ჰენიოხების მთებში. ზოგიერთი ავტორები მას ეძახიან კორაქსულ მთებს (დიდი ალბათობით პლინიუსს მტკვარის სათავედ დიდი ლიახვი და მის შენაკად ფაწა ჰგონია).
მთელ დაბლობზე, რომელიც გადაჭიმულია მდინარე კირიდან ცხოვრობს ხალხი ალბანები, შემდეგ (დასავლეთით) იბერები, რომლებიც გამოყოფილია მათგან მდინარე ოკაზანით (ალაზანი), რომელიც მოედინება კავკასიის მთებიდან და ჩაედინება კირში. ჰარმასტისი (სტრაბონის ჰარმოზიკა; პტოლემეის არმაკტიკა; არმაზ ციხე დღევ. ბაგინეთში, მცხეთასთან ახლოს.) იბერიაში არის მდინარის ახლოს, აგრეთვე ნეორისი (?); შემდეგ დევს რეგიონები ტასი (ტაშირი) და ტრიარი (თრიალეთი), რომლებიც აღწევენ პარიჰედრიის (პარიადრი) მთებამდე. მათ საპირისპირო მხარეს არის კოლხების უდაბნოები (?), რომლის საზღვრის წინ დგას კერავნული მთები, სადაც ცხოვრობენ არმენოხალიბები და დევს მოსხების მიწები, რომელიც ვრცელდება მდინარე იბერამდე (დებედა/ძვ. ბერდუჯი, ან არაგვი, ან იორი), რომელიც თავის მხრივ ჩაედინება კირში; მათ ქვემოთ (სამხრეთ-აღმოსავლეთით) – საკასსანები (შაკაშენე, დღევ. განჯის მხარე). ასეა დასახლებული ვაკეები და მთების ძირები: ალბანეთის საზღვრის მეორე მხარეს, მთების წინა მხარეში ცხოვრობენ ველური ტომი სილვები (ლოკალიზდებიან სურფუნ-იალის მთის ტყიან ძირებში), და ქვემოთ ლუპენიები (კავკასიის ქედის სამხრეთ ძირებსა და ალაზნის ხეობაში. ალბანური ან დაღესტანური ტომი), შემდეგ დიდურები (დაღესტანელი დიდოელები) და სოდიები (ისონდები, სოჯები. ჩეჩნური ან ალბანური ტომი).
დიდი არმენია იწყება პარიადრეს მთებიდან, რომელიც აშორებს მას კაპადოკიისგან. არმენიიდან იღებენ სათავეებს ევფრატი და ტიგროსი. არმენიას მცირე არმენიისგან აშორებს აბსარუსი, რომელიც სათავეს იღებს პარიადრიდან და ჩაედინება ევქსინის პონტოში.
როდესაც მივაღწევთ კავკასიის კარს დავინახავთ ბუნების იმ დიდი ნამოქმედარს, რომელმაც მოულოდნელად გაყო ორ ნაწილად ამ ადგილზე მთა (იგულისხმება დარიალის ხეობა). გასასვლელი ჩაკეტილია ხისა და რკინისგან გისოსებიანი კედლით, რომლის ქვეშ მიედინება ღელე (უნდა იყოს თერგის სათავე), რომელიც გამოყოფს მძაფრ სუნს. ამ კედელს იცავს ციხე-სიმაგრე კუმანია (ან დარიალის ციხეა, რომელიც მდებარეობს ყაზბეგის რაიონში, ყაზბეგიდან ჩრდილოეთით 10 კმ-ზე, მდ. თერგის მარცხენა ნაპირის შემაღლებულ კლდეზე; ან ქუმლის ციხე, რომელიც მდებარეობს სოფელ ქუმლისციხეში (გუდაურის თემი, ყაზბეგის რაიონი, ჯვრის უღელტეხილის სამხრეთ ქალთაზე, მთიულეთის არაგვის მარცხენა ნაპირზე, სტეფანწმინდიდან სამხრეთით 40 კმ-ზე, საქართველოს სამხედრო გზის პირზე.), რომელიც აღმართეს ჩრდილოეთით მცხოვრები უთვალავი ტომების შესაჩერებლად. შესაბამისად, ამ ადგილზე, ზუსტად იბერიის ქალაქ ჰერმასტის (არმაზის) პირდაპირ, კარით გაყოფილია სამყარო ორად. კავკასიის კარის მიღმა გურდინის მთებში (ლიხის ქედის ჩრდილოეთ დაბოლოება) გვხვდება „ვალლი“-ები (დვალები) და სუანები, რომელთათვის უცნობია კულტურა, თუმცა იციან მაღაროებში ოქროს მოპოვება. მათ მიღმა პონტომდე (ე.ი. შავ ზღვამდე) ცხოვრობენ მრავალრიცხოვანი ჰენიოხური და შემდეგ აქეიური ტომები. კავკასიის კარიდან ევქსინის პონტომდე 200 მილია.
ალბანების ტომი დასახლებლი კავკასიის მთებიდან მდინარე კირამდე, რომელიც ქმნის საზღვარს იბერიასა და არმენიას შორის (აქ ისე გამოდის იბერიის ტერიტორია მტკვარს სამხრეთით არმენიას ეკუთვნის, რაც შეცდომაა. ყველა ამ ეპოქის ავტორის ცნობით ალაზნის შესართავიდან თითქმის სათავეებამდე მტკვრის ორივე მხარე იბერიის შემადგენლობაშია). ზემოთ, მათ და უდინების (პტოლემაიოსის უდები. პევტინგერის რუკის მიხედვით ცხოვრობდნენ მდ. უდონზე, რომელიც თანამედროვე მდ. კუმაა ჩრდ. კავკასიაში.) ტომის ზღვისპირა ტერიტორიებზე და ცხოვრობენ სარმატები, უტიდორსები, აორსები და აროტერები, ხოლო მათ უკან ამაზონები და სავრომატიდები. ალბანიის გავლით ზღვაში ჩაედინებიან მდინარეები: კასუსი (პტოლემაიოსის კესიია. ლოკალიზაცია სადაოა) და ალბანი (დღევ. სუმგაით-ჩაი), შემდეგ კამბისი (დღევ იორი, მის ნაპირებზე მდებარეობდა ისტორიული მხარე კამბისენე/კამბეჩოვანი), რომელიც მოედინება კავკასიის მთებიდან, შემდეგ კირი (მტკვარი), რომელიც მოედინება კორაქსული მთებიდან. კირის შესართავიდან ზღვა იღებს სახელს – „კასპიას“, აქ სანაპიროზე ცხოვრობენ კასპიები (ცხოვრობდნენ თანამ. მტკვრის შესართავიდან თალიშამდე. სტრაბონის ცნობით ეს მხარე ალბანეთს ეკუთვნის, თუმცა იგივე ავტორის ცნობით თავიდან მიდია ატროპატენას ეკუთვნოდა და შემდეგ დიდმა არმენიამ წაართვა).
მარკუს ტერენციუს ვარონი (ძვ.წ.116–27) მოგვითხრობს, რომ პომპეუსის ლაშქრობის დროს დადგენილ იქნა შემდეგი – ინდოეთიდან ბაქტრიაში, მდინარე ბაქტრზე, რომელიც ჩაედინება მდინარე ოქსში სახმელეთო გზით ჩადიან 7 დღეში, ხოლო აქედან კასპიის ზღვისა და მტკვრის გავლით პონტომდე, ქალაქ ფაზისთან 5 დღეში მიაქვთ ინდური საქონელი ვაჭრებს.
ბარტომ II (62–45) და ქართამ I (62–59)
ლეონტი მროველი მოგვითხრობს: „არტაგს ჰყავდა ორი ძე, რომელთაც გაუყო სამეფო: ერთს მისცა ქალაქი მცხეთა და ქვეყანა მტკვარსა, შიდა ქართლი, მცხეთა, მუხნარით კერძი ქალაქი და ყოველი ქართლი მტკვარსა ჩრდილოეთით, ჰერეთიდან ვიდრე თავამდე მტკვრისა და ეგრისისა, ეს მისცა ბარტომს, ძესა თვისსა, ხოლო არმაზით კერძი ქალაქი მტკვარსა სამხრეთით, ქართლი ხუნანიდან ვიდრე თავამდე მტკვრისა, და კლარჯეთი, მისცა ქართამს, ძესა თვისსა.
მოკვდა არტაგი და მეფობდნენ შემდგომად მისა შვილნი მისი.
ხოლო მოკვდნენ ადერკის ძენი: ბარტომ და ქართამ, და მეფე იქმნენ შემდგომად მათსა შვილნი მათნი: არმაზს – ფარსმან და შიდა ქალაქსა – კაოს.
„მოქცევა ქართლისა“ გვამცნობს: „მეფობდა არტაგ, რომელმაც რაითურთით მცხეთა გაიშორა. და მეფობა ორად გაიყო, ორნი მეფენი დასხდნენ იმიერ და ამიერ. მეფობდა ქარძამ არმაზს და მცხეთას – ბრატმან. მეფობდა იმიერ ფარსმან და ამიერ კაოზ. მეფობდა იმიერ არშაკ და ამიერ – არმაზაელ“.
თეიმურაზ ბატონიშვილი მოგვთხრობს: „გამეფდნენ რა ქართამ და ბარტომ და განაგებდნენ სამეფოსა მათთა სიყვარულით ურთიერთისათა და კეთილითა წესიერებითა; მაგრამ არა მრავალთა ჟამთა შემდგომად გარდაიცვალა ქართამ მეფე და იქმნა მის წილ მეფედ ძე მისი ფარსმან პირველი. და იყო ესე ფრიად პატივისმცემელნი ბიძისა თვისისა ბარტომ მეფისა და უჩვენებდა ფრიადსა სიყვარულსა; ხოლო ბარტომს უყვარდა იგი უფროს ძეთა თვისთაგან და არცა ერთსა მცირედსაცა საქმესა არა ჰყოფდა გარდა კითხვისა ფარსმანისა“.
ფარსმან I (59–29) და კაოსი (ძვ. წ. 45–30)
ლეონტი მროველი მოგვითხრობს: „ხოლო არტაგიდან ვიდრე აქამდე ესე მეფენი იყვნეს მეგობრობასა შინა სომეხთა მეფისასა, და უმეტეს არმაზელნი მეფენი შეეწეოდიან სომეხთა ყოველთა მტერთა მათთა ზედა.
მაშინ მეფე იქმნა სომხეთს დიდი იგი მეფე იარვანდ, და დაივიწყა მან კეთილი ქართველთა, ემძლავრა ფარსმანს არმაზელსა და წაუღო საზღვარსა ქართლისასა ქალაქი წუნდა და არტანი მტკვრამდე. და ვერ ძებნეს მეფეთა ქართლისათა საზღვარნი, და მოკვდნენ მწუხარებასა შინა დიდსა ფარსმან და კაოს.
და მას ჟამსა მოკლა სუმბატ ბიურიტიანმან იარვანდ, სომეხთა იგი მეფე, და დასვა მეფედ ძმა იარვანდისივე, არტაშან“.
მეფე იარვანდი იგივე მოსე ხორენაცის ერვანდია, რომელსაც ხორენაცის მართლა ჰკლავს სმბატ ბიურატის ძე ბაგრატიონი და ტახტზე აიყვანა არტაშესი. სმბატთან ბრძოლის დროს კი ხორენაცისვე ცნობით ერვანდს ეხმარება იბერთა მეფე ფარსმანი, თუმცა დამარცხების შემდეგ გარბის ბრძოლის ველიდან. ანტიკური და ქართული წყაროების შეპირისპირებით დგინდება რომ აღნიშნულ პერიოდში სომხეთის მეფე იყო არა ერვანდი, არამედ არტავაზდ II (55–34), რომელმაც, როგორც ჩანს მიიტაცა კიდეც იბერიის მიწები.
ხორენაცის ცნობით ერვანდის შემდეგ სომხეთში მეფდება არტაშესი, რომელსაც ჰყავს ძეები – არტავაზდი, ტიგრანი და ზარენი. ანტიკური წყაროებით კი დგინდება, რომ მეფე არის არტავაზდი, რომელსაც ჰყავს ძეები – არტაშესი, ტიგრანი და ზარეჰი.
ძვ. წ. 37 წელს პართიის უფლისწულმა ფრაატმა მოკლა მამა ორდონ II (57–37) და ტახტზე ავიდა ფრაატ IV (37–2)-ის სახელით, რის შემდეგაც ყველა ძმა და რამდენიმე არისტოკრატი სიცოცხლეს გამოასალმა. არისტოკრატთა ნაწილი გაიქცა რომის ტრიუმვირ ანტონიუსთან და დაარწმუნა, რომ ახლა საუკეთესო დრო იყო პართიის დასაპყრობად.
36 წლის გაზაფხულზე ანტონიუსმა შეკრიბა დიდი ლაშქარი, რომელშიც შედიოდა: 16 ლეგიონი (60000 კაცამდე), 10000 ცხენოსანი, 30000 რეზერვი და პართიისაკენ დაიძრა.
როგორც წესი რომაელები პართიას შუამდინარეთიდან უტევდნენ, ამიტომაც ფრაატ IV და მისი მოკავშირე ატროპატენას მეფე არტავაზდ I (56–30) მთავარი ძალებით სწორედ ამ მიმართულებით წავიდნენ. ამის გამო ანტონიუსმა გეგმა შეცვალა და ჩრდილოეთიდან, სომხეთის გავლით ლაშქრობა გადაწყვიტა. დიდი არმენიის მეფე სიამოვნებით დათანხმდა და თან დიდი კორპუსით შეერთებასაც დაპირდა. ამის შემდეგ არტავაზდ II დაუკავშირდა სამხრეთ ქართლის მეფე ფარსმანს და მოთხოვა პართიასთან ომში წაჰყოლოდა, რაზეც უარი მიიღო. მაშინ არტავაზდ არმენიელმა ფარსმანს ანტონიუსთან უჩივლა.
დიონ კასიუსი გვამცნობს: „ზამთრის დასასრულს, გელიუსის და ნერვას კონსულობის დროს (ძვ. წ. 36 წელი), გაილაშქრა პუბლიუს კანიდიუს კრასუსმა აქაურ იბერების წინააღმდეგ, დაამარცხა ბრძოლაში მათი მეფე ფარნაბაზე (ე.ი. ფარსმან ფარნავაზიანი), გაიხადა იგი მოკავშირედ დაამარცხა ალბანელები და მათი მეფე ზობერი და მასაც მსგავსადვე მოექცა“.
კანიდიუსის ლაშქრობას ასე აღგვიწერს თეიმურაზ ბაგრატიონი: „წინათვე უწყებულ იყო ამას ფარსმან და შემოიკრიბა სრულიად ქართლისა მხედრობანი და მიეგება წინა კანდიდოსსა მეფე ყოვლითა ძალითა თვისითა, საზღვარსა ზედა სომხეთისასა, ჰყვეს ბრძოლა ძლიერი და მოსწყდნენ ორისავე მხრით მრავალნი; იძლივა რომაელთა მხედრობა ქართველთაგან და ძლეული კანდიდოს უკუიქცა ანტონინისავე მიმართ. ცნა რა ესე ანტონინ, წარმომართა ახალი ძალი თავისი ქართლსა ზედა; ხოლო მეფემან ფარსმან აჰყარა ყოველნი ვაკეთა ზედა მცხოვრებნი და შეიყვანა სიმაგრეთა და მთათა შინა კავკასიისათა და თვით ყოვლითა მხედრობითა თვისითა დადგა მახლობელ საზღვრისა სომეხთასა სიმაგრეთავე შინა მთათასა და ებრძოდა იქ რომაელთ. მოვლეს ყოველნი ვაკეთა ადგილნი ქართლისა მხედრობამან რომაელთამან, მოსწვეს და შემუსრეს ცარიელი ქალაქნი, დაბანი და შენებულებანი; თუმცა მცხოვრებთა ვერა ავნეს რაი, რადგან მცხოვრებნი ყოველნივე იყვნენ შეხიზნულ სიმაგრეთა შინა.
ბოლოს დამორჩილდა ფარსმან და თანხმობა განაცხადა ლაშქრის მიცემაზე, რის შემდეგაც კანიდიუს კრასუსმა ქართველებთან ერთად ალბანეთის მეფე ზობერზე გაილაშქრა, ადვილად დაამარცხა და რომის გავლენის სფეროში დააბრუნა“.
ზურგის საიმედოდ გამაგრების შემდეგ ანტონიუსი და არტავაზდ არმენიელი ატროპატენაში შეიჭრნენ და მის დედაქალაქ ფრაასპას ალყა შემოარტყეს. ანტონიუსი იმდენად სწრაფად მიდიოდა, რომ დამხმარე კორპუსი საალყო მანქანებით ჩამორჩა. ამით ისარგებლეს პართელებმა და ეს ნაწილები გაუნადგურეს. ქალაქის ალყა გაჭიანურდა და ზამთარი მოახლოვდა. პართელები და ატროპატენელები მოულოდნელი თავდასხმებით ქანცს აცლიდნენ მოწინააღმდეგეს. მაშინ არტავაზდ არმენიელმა მიატოვა ატროპატენა და შინ დაბრუნდა, რამაც ძლიერ დაასუსტა რომაელთა ძალები. ამით ისარგებლა ფრაატმა და მოწინააღმდეგე ალყაში მოაქცია. ანტონიუსმა მთელი თავისი სამხედრო ტალანტის წყალობით მოახერხა ალყიდან თავის დახსნა და ეგვიპტეში დაბრუნება, თუმცა კი დანაკარგი ძალიან დიდი იყო – სხვადსხვა მონაცემით 25000-დან 42000 კაცამდე.
ცოტა ხნის შემდეგ ფრაატ IV-სა (ძვ.წ. 37–32; 31–26; 26–2) და არტავაზდ ატროპატენელს შორის მტრობა ჩამოვარდა. მაშინ 35 წლის გაზაფხულზე ატროპატენას მეფემ ელჩობა გაუგზავნა ანტონიუსს და შესთავაზა გაერთიანებულიყვნენ არტავაზდ არმენიელის წინააღმდეგ.
35 წლის ბოლოს ანტონიუსმა შეკრიბა ახალი ლაშქარი და შევიდა სირიაში, თითქოსდა პართიის წინააღმდეგ მივდივარო. 34 წლის დასაწყისში კი მოულოდნელად მოუხვია ჩრდილოეთით და მიადგა სომხეთის დედაქალაქ არტაშატს. გზაში მარკუსმა დიდი არმენიის მეფეს წერილი გაუგზავნა ორი წინადადებით: ანტონიუსის ვაჟ 6 წლის ალექსანდრესთვის მიეთხოვებინა თავისი ასული და ერთად ელაშქრად პართიაზე. არტავაზდმა ორივეზე უარით უპასუხა, თუმცა სატახტოსთან მოსულს, პირად შეხვედრაზე დათანხმდა. ანტონიუსმა არტავაზდი თავის ოჯახთან ერთად (გარდა უფროსი ვაჟის არტაშესისა, რომელიც პართიაში გაიქცა) დაატყვევა და ალექსანდრიას წაიყვანა, სადაც ტრიუმფი გადაიხადა. არტავაზდი 3 წლიანი პატიმრობის შემდეგ იქვე სიკვდილით დასაჯეს, ხოლო მისი ოჯახი ანტონიუსის სიკვდილის შემდეგ ოქტავიანე-ავგუსტუსმა არმენიაში გამოისტუმრა.
ამრიგად 34 წელს დიდი არმენია რომაელთა ხელთ აღმოჩნდა და მის მეფედ ანტონიუსისა და კლეოპატრას ვაჟი ალექსანდრე ჰელიოსი გამოცხადდა.
33 წელს ანტონიუსმა კვლავ გადაწყვიტა პართიაზე გალაშქრება და ამ მიზნით 16 ლეგიონიც შეკრიბა, მაგრამ ამ დროს შეიტყო, რომ ოქტავიანე მის წინააღმდეგ შეთქმულებას ამზადებდა, ამიტომ პართია დაივიწყა და მასთან საომრად მზადება დაიწყო.
ალექსანდრიაში წასვლის წინ ანტონიუსმა დიდი არმენიის ნაწილი არტავაზდ ატროპატენელს დაუტოვა თავის ჯარების ნაწილთან ერთად და თხოვა ოქტავიანესთან ომის დაწყების შემთხვევაში დახმარებოდა.
პართიის მეფე ფრაატ IV არტაშესთან ერთად 32 წელს არმენიისკენ დაიძრა მაგრამ რომაული ჯარების დახმარებით არტავაზდ ატროპატენელმა სასტიკი მარცხი აწვნია მათ. მაშინ ფრაატი მისმა უმცროსმა ძმა ტირიდატემ ჩამოაგდო ტახტიდა. 31 წელს ფრაატმა სკვითების დახმარებით დაიბრუნა ტახტი და ისევ ატროპატენასკენ დაიძრა.
ძვ. წ. 31 წელს ანტონიუსსა და ოქტავიანეს შორის გადამწყვეტი ომი დაიწყო და ანტონიუსმაც ყველა ჯარი ეგეოსისკენ გადაისროლა. მაშინ ფრაატ IV ადვილად დაამარცხდა არტავაზდ ატროპატენელი, ატროპატენა დაიპყრო და ტახტზე არტავაზდის ნათესავი ასინალუსი (30–20) დასვა. შემდეგ დიდი არმენიაც დაიკავა და იქ მეფედ თავისთან შეფარებული არტაშეს II (30–20) გაამეფა. ამ დროს ოქტავიანესთან, რომელიც ანტონიუსის დამარცხებასა და ეგვიპტის შემოერთებას ზეიმობდა, ჩავიდა დევნილი არტავაზდ ატროპატენელი დახმარების სათხოვნელად. ოქტავიანემ პართიასთან ომი დაწყებას დათმობა არჩუკეთესი დროისთვის გადადო და არტავაზდი მცირე არმენიის მეფედ დასვა.
ქართამ-არმაზელ კაოსის ძე (30–2) და არშაკ III ფარსმანის ძე (ძვ. წ. 29–13)
ლეონტი მროველი განაგრძობს: „და დასხდნენ შემდგომად მათსა შვილნი მათნი: არმაზს – არშაკ და შიდა ქართლსა – არმაზელ. იყვნენ კაცნი ესე მხნენი და შემმართებელნი, და შეითქვნენ ესენი და განიზრახეს ძიებად საზღვართა ქართლისათა. მაშინ ამათ მეფეთა ქართლისათა – არშაკ და არმაზელ – მოუწოდეს ოვსთა და ლეკთა, და გადმოიყვანეს ოვსთა მეფენი, ძმანი ორნი – ბაზუკ და აბაზუკ – სპითა ოვსეთისათა, და მათ წამოიყვანეს თანა ჯიქნი, და გადმოვიდა მეფე ლეკთა და წამოიყვანა დურძუკნი და დიდონი.
და ამათ მეფეთა ქართლისათა შემოიკრიბეს სპანი თვისნი, და შეიკრიბა ესე ყოველი სიმრავლე ურიცხვი. და სიმარჯვით ფარულად შეიკრიბნენ, ვიდრე შეკრიბებოდნენ სპანი სომეხთანი. შევიდნენ ესენი სომხეთს და უგრძნულად დაარბიეს შირაკვანი1 და ვანანდი ბაგრევანდამდე2 და ბასიანამდე, და შეიქცნენ და დაარბიეს დაშტი3 ვიდრე ნახჭევანამდე, და აიღეს ტყვე და ნატყვენავი ურიცხვი, აივსნენ ყოვლითავე განძითა და გამოვლეს გზა ფარისოსისა (გარეჯის სამხრეთ ნაწილი).
მაშინ სუმბატ ბიურიტიანმან მოუწოდა სპათა სომხითისათა, და შეიკრიბნენ სომეხნი მსწრაფლ და დევნა უყვეს. ხოლო ესე ჩრდილონი ყოველნი გასულ იყვნენ მტკვარსა და მისულ იყვნენ კამბეჩოანსა, დაებანაკათ იორსა ზედა, და იყოფდნენ ტყვესა და ნატყვენავსა. მაშინ სუმბატმა გაუგზავნა მოციქული და შეუთვალა: „რომელიც აღგიღიათ ნატყვენავი სომხეთში: პირუტყვი, ოქრო და ვეცხლი და ნაქსოვი, – ყოველივე მიმიცია თქვენთვის. და რომელიც დათხეულ არის სისხლი სომეხთა თქვენ მიერ, ისიცა უძიებელ იყოს თქვენ ზედა, ოღონდ რომელიც აწ გყავთ კაცნი ტყვედ, განუტევეთ და წახვედით მშვიდობით გამდიდრებულნი“. ხოლო მათ პასუხ-უგეს ასე: „არა სხვად შემოვედით სომხითს, არამედ ძიებად შენდა, და ვერ გპოვეთ შენ. ხოლო აწ მოხვედ ჩვენთან და მიიღე ნაწილი შენი, და თუ არა, მოვიდეთ ჩვენ, სადაცა იყო, და ვერ განერიდები ხელთაგან ჩვენთა ცოცხალი“.
მაშინ სუმბატ ბიურიტიანმან განვლო მტკვარი, და ბაზოკ, ოვსთა მეფემან, სთხოვა მუქარა, მიუგზავნა მოციქული და სთხოვა თავის-თავ ბრძოლა.
ხოლო სუმბატ აღიჭურა და აღჯდა ცხენსა მისსა და გავიდა განწყობილთა შორის. და იქიდან გამოხდა ბარზოკ, და შემოსძახეს ორთავემ, და მიეტევნენ. და სცა სუმბატმა ჰოროლი სარტყელსა ზედა და განავლო ზურგით წყრთა ერთი, აიღო ცხენისაგან და დასცა ქვეყანასა ზედა. მაშინ მიეტევა ამბაზუკ შველად ძმისა თვისისა, და მოზიდა სუმბატმა ჰოროლი და მიეგება და ეგრეთვე მასცა სცა და განავლო, და აიღო და დასცა ქვეყანასა ზედა და თქვა: „ესე სომეხთა დედათა და მამათა და ყრმათა ჩვილთათვის, რომელნიც თქვენ მოსრენით“.
მაშინ სპათა მათ ყოველთა – ოვსთა, ლეკთა და ქართველთა და ყოველთა მათ ჩრდილოთა ნათესავთა, – ერთპირად შემოსძახეს და თქვეს: „ვინაიდან მოკლეს ძმანი ესე ორნი გოლიათნი, სიკვდილი ჩვენი არად შესარაცხელ არის“. და უფრო მეტად გაბოროტნენ და შეკრიბეს ყოველნი სპასალარობასა ქვეშ არშაკ და არმაზელისსა, ქართველთა მეფეთასა, და ყოველნი მიეტევნენ სუმბატს და სპათა სომხეთისათა.
მაშინ იქმნა ბრძოლა დიდი მათ შორის და გაგრძელდა მათ შორის ბრძოლა სამ ჟამიდან ვიდრე მეცხრედ ჟამამდე. და მოსწყდა ორგნითვე ურიცხვი, და ავარდა მტვერი და დღე ბნელ იქმნა ვითარცა ღამე, და არეულ იქმნენ ერთმანეთში და ვეღარ იცნობდნენ ერთმანეთსა მტვერისაგან.
მაშინ იძლია ბანაკი ჩრდილოსა სომეხთაგან, მეოტ იქმნენ და დაიქსაქსნენ ყოველივე. მიუდგა სუმბატ მრავალგან დაჭრილი, და სდევნა ღამემდე და მოსრა ყოველი ოვსნი და ლეკნი, რომელთაგან მცირედი დარჩნენ. ხოლო ქართველნი უფრო გადარჩნენ გასაქცევ გზათა ცოდნის გამო. და შემოიხვეწნენ ორივე მეფენი ქართლისანი მცხეთას, დაჭრილნი.
მაშინ სუმბატ გამარჯვებული შემოვიდა ქართლად და მოაოხრა ქართლი, რომელიც აღარა პოვა ციხეთა და ქალაქთა გარეთ, თუმცა ციხე-ქალაქთა არა ებრძოდა, რამეთუ არ იყო მზად მსწრაფლ გამოსლვის გამო. მან ააშენა ციხე ქვეყანასა ოძრხისასა, რომელსაც ეწოდებოდა სამცხე, ადგილსა, რომელსაც ჰქვია დემოთი4, მოკიდებულად მთასა ღადოსა, და დაუტოვა მას შინა ლაშქარი შემწედ წუნდელთა, და ბრძოლად ოძრხელთა წავიდა.
მეფენი ესე ქართლისანი, არშაკ და არმაზელ, სიფიცხლითა გულისა მათისათა არა შეუშინდნენ, არამედ გაამაგრეს ციხენი და ქალაქნი მათნი, და გაწირეს ყოველი ველნი ქართლისანი და არა დასცხრნენ კირთებისაგან სომეხთა ზედა. და იწყეს ოვსთა ძებნა სისხლისა მათისა სომეხთა ზედა, გადმოვიდნენ ქართლად, დაემეგობრნენ ქართველთა, და მარადის არბევდნენ სომეხთა.
და იყო ოძრხეს ქალაქსა შინა ერისთავი მეფისა არმაზელისი, აზნაურთაგანი. და იგი დადგომილ იყო სარწმუნოებით ერთგულებასა ზედა არმაზელისსა, და მას შეეწეოდნენ ეგრელნი. ხოლო წუნდელნი და დემოთელნი შეეწეოდნენ ერთმანეთსა და დაუცხრომელად იბრძოდნენ. და მთავარი ბრძოლა მათი იყო მდინარესა ზედა, რომელსაც ჰქვია ნოსტე5.
და იყო კლარჯეთს ერისთავი არშაკ მეფისა, აზნაურთაგანივე, და იგი ავნებდა საზღვართა სომხითისათა, ქვეყანასა პარხლისასა, რომელიც არის ტაო. და ვერავინ შეუვიდოდა მავნე კლარჯეთს, რამეთუ შეუვალი და მაგარი იყო ტყითა და კლდითა. და მკვიდრნი კლარჯეთისანი იყვნენ მკვირცხლნი და მხნენიცა.
ხოლო თვით მეფენი ქართლისანი მცხეთიდან გაემართებოდნენ სომხეთს, გზასა აბოცისასა, და მარად ასე არბევდნენ ქართველნი და ოვსნი.
მაშინ წარმოემართა ძალითა მისითა ყოვლითა არტაშეს, მეფე სომეხთა, და სპასპეტი სუმბატ ბიურიტიანი. ხოლო ქართველთა გაამაგრეს ციხენი და ქალაქნი, და მოირთეს ძალი ოვსეთიდან და გაავსეს ციხენი და ქალაქნი.
და მოვიდნენ სომეხნი, და დადგნენ მცხეთას, და იბრძოდნენ ხუთი თვე, და დღეთა ყოველთა იყო ბრძოლა ბუმბერეზთა.
მაშინ გაუჭირდათ ქართველთა და ოვსთა და ითხოვეს მშვიდობა, და აღუთქვეს მორჩილება და აღარა ძიება სისხლისა და საზღვარისა. მაშინ ისმინა სომეხთა მეფემან ვედრება მათი, ქმნეს ფიცი და აღთქმა. და დაიმონა ისინი, ქართველნი და ოვსნი, სომეხთა მეფემან და წავიდა.
ხოლო გარდახდა ამას შინა წელნი რამდენიმე და აღშენდა ქართლი, მოოხრებული სომეხთაგან. მაშინ უცალო იქმნენ სომეხნი და იწყეს ბრძოლად პართთა.
და იპოვეს მას შინა ჟამი მარჯვე ქართველთა და ოვსთა, იწყეს დარბევად სომეხთა, რამეთუ სპანი სომეხთანი ყოველნი და ორნი ძენი მეფისანი და სუმბატ იყვნენ ბრძოლად სპარსთა.
და როდესაც გაამრავლეს ქართველთა და ოვსთა ვნება სომეხთა, მაშინ არტაშეს მეფემან შეკრიბა სპანი, რომელნიც შინა დარჩენოდათ, და მისცა ძესა თვისსა ზარენს, და წარმოგზავნა ქართველთა ზედა და ოვსთა.
ხოლო შეიკრიბნენ ქართველნი და ოვსნი, და მიეგებნენ ქვეყანასა ჯავახეთისასა, ეწყვნენ და სძლიეს ქართველთა და ოვსთა და აოტეს ზარენ, ძე სომეხთა მეფისა, და მოსრეს სპა მისი ყოველი, და სდევნეს საზღვარამდე სომხეთისა, ქვეყანასა პარხლისასა, რომელიც არის ტაო, მიეწივნენ ზარენს ძესა მეფისასა და შეიპყრეს ზარენ, ძე მეფისა, ტბისა მის პირსა, რომელსაც ცელი სახელ-ედების, და უკმოიყვანეს.
ხოლო ოვსთა ნებავდათ მოკლვა ზარენისი სისხლისათვის მეფეთა მათთასა, მაგრამ ქართველთა დაიცვეს ცოცხლად ძიებისათვის საზღვართა მათთასა, და დასვეს პყრობილად ციხესა დარიალსა, და ვერ ძებნეს სომეხთა, რამეთუ უცალო იქმნენ სპარსთაგან.
მაშინ წელსა მესამესა, მოვიდა სუმბატ ბიურიტიანი და ძენი მეფისანი – არტავაზ და ტიგრან – ყოვლითა სპითა სომხითისათა. მაშინ ქართლისა მეფეთა უბრძანეს ქვეყანასა მათსა შევლტოლა ციხეთა და ქალაქთა და მთიულეთთა, და გაამაგრეს ციხენი და ქალაქნი. ხოლო მოვიდნენ სომეხნი და დადგნენ თრიალეთს. გაგზავნეს ერთმანეთთან მოციქულნი და დაიზავეს. მისცეს ქართველთა ძე მეფისა შეპყრობილი და აღუთქვეს შეწევნა: „თუ ვინმე აღდგეს მტერი თქვენ ზედა და მოღმართ გებრძოდეს, ჩვენ, ორივე მეფენი, თავითა ჩვენითა და სპითა ჩვენითა თანამდგომ და შემწე გექმნეთ. და თუ კვლავ მიღმართ ვისმე ებრძოდეთ, ათას-ათასითა მხედრითა ჭურვილითა შეგეწეოდეთ. და ვქმნეთ ქალაქსა ამას ჩვენსა ქართველთასა დრამა არტაშეს მეფისა ხატითა“.
და ამისთვისცა უკ-მოსცეს სომეხთა საზღვარი ქართლისა: ქალაქი წუნდა და ციხე დემოთისა, ჯავახეთი და არტანი. და ამიერიდან იქმნენ მოყვარე სომეხნი და ქართველნი და ოვსნი, და სამნივე ერთობით ებრძოდნენ მტერთა.
და აღესრულნენ არშაკ და არმაზელ, ნუგეშინისცემულნი დიდად, რამეთუ სიმხნითა მათითა უკუ-დაიბრუნეს საზღვარნი ქართლისანი. და შემდგომად მათსა მეფობდნენ შვილნი მათნი: არმაზს მირდატ და შიდა ქალაქსა – ადერკ“.
სომეხ-იბერთა დაპირისპირებაზე მოგვითხრობს ხორენაციც: „ალანები გაერთიანდნენ ყველა მთიელებთან, მოიმხრეს იბერიის ქვეყნის ნახევარი და დიდძალი ხალხით შემოიჭრნენ ჩვენს ქვეყანაში. არტაშესმა შეკრიბა ლაშქარი, შეებრძოლა და უკან დაახევინა. ალანებმა უკან დაიხიეს და გადავიდნენ მტკვარზე. არტაშესი მდინარის სამხრეთით განლაგდა.
რადგან ალანთა მეფის ძე შეპყრობილ იქნა არმენიელი მეომრების მიერ და მიგვარეს არტაშესს, ალანთა მეფე ითხოვა ზავი შესთავაზა არტაშესს, მისცემდა რაც სურდა, მისცემდა ფიცს და დაუდებდა ხელშეკრულებას, იმისთვის რომ ალანებს აღარ მოეწყოთ ამიერიდან მეკობრული თავდასხმები არმენიელთა ქვეყანაზე.
არტაშესმა უარის თქვა, რის შემდეგაც მოლაპარაკებაში ალანთა მეფის ულამაზესი ასული სატინიკი, რომელიც დანახვისთანავე შეუყვარდა არმენიელთა ახალგზარდა მეფეს და დაავალა სმბატს მოეგვარებინა მასთან დაქორწინების საქმე. ალანთა მეფე დათანხმდა, ოღონდ საპასუხოდ თავისი ძის გათავისუფლების გარდა დიდძალი ოქროც უნდა გადაეხადა გამოსასყიდათ. არტაშესი დათანხმდა და ყველაფერი მოგვარდა. სატიკიკმა მას უშვა ძე არტავაზდი და სხვა ძეები.
როდესაც უფლისწულები სრულწლოვანნი გახდნენ, არტაშესმა 4 ნაწილად გაჰყო არმიის სარდლობა: აღმოსავლეთის ჯარი დაუტოვა არტავაზდს, დასავლეთის ჯარი მისცა ტირანს, სამხრეთის ჯარი სმბატს და ჩრდილოეთის ჯარი ზარეჰს. ზარეჰი იყო ამაყი, კარგი მონადირე, მაგრამ სამხედრო საქმეში იყო მორიდებული და ზარმაცი. ეს შეამჩნია ვინმე ქარძამმა, იბერიის მეფემ, წააქეზა ქვეყანა ბუნტზე და შეიპყრო ზარეჰი, გამოამწყვდია კავკასიის მთებში სიბნელეში. არტავაზდი და ტირანი სმბატთან ერთად დაესხა თავს მას და ამოიყვანეს ძმა სიბინძურით სავსე ორმოდან“.
არტაშესიანთა დინასტიის აღსასრული დიდ არმენიაში
არტაშეს II არ ეშვებოდა დიდი არმენიის ძველი დიდების დაბრუნებაზე ფიქრს და რომს ეურჩებოდა, რის გამოც ძვ. წ. 20 წელს რომაელთა დაკვეთით სიცოცხლეს გამოასალმეს. ოქტავიანე-ავგუსტუსმა მის ნაცვლად არმენიის ტახტზე არტაშესის უმცროსი ძმა, რომში აღზრდილი ტიგრან III (20–8) დასვა, რომელმაც მმართველობის ბოლოს უარი თქვა რომის ქვეშევრდომობაზე და აღმოსავლური წესებით მართავდა ქვეყანას. 8 წელს სომხეთის ტახტი მისმა ვაჟმა ტიგრან IV-მ დაიკავა, რომელიც აღმოსავლური წესით საკუთარ დაზე ერატოზე დაქორწინდა. ძვ. წ. 5 წელს რომაელებმა ის ჩამოაგდეს ტახტიდან მისი ბიძის არტავაზდ III (5–2) არტავაზდ II-ის ძის სასარგებლოდ. ძვ. წ. 2 წელს ტიგრანმა და ერატომ სამხედრო გადატრიალების წყალობით დაიბრუნეს ტახტი. რამდენიმე თვეში ტიგრანი ჩრდილოეთიდან შემოსეულ მთიელ ტომებთან ბრძოლაში დაიღუპა, რის შემდეგაც ტახტიდან ერატოც გადადგა. ამით არტაშესიანთა 200 წლიანი მმართველობა დიდ არმენიაში დასრულდა.
ძვ.წ. 20 წელს ოქტავიანემ პართიისგან დაიბრუნა ატროპატენა და ტახტი არტავაზდ I-ის ვაჟს არიობარზანე II-ს (20–4) დაუთმო, რომლის შემდეგ მეფოდნენ ასევე რომის ვასალები არტავაზდ II (ძვ. წ. 4–ახ. წ. 6) და არტაბან III (ახ. წ. 6–10). ახ. წ. 10 წელს ატროპატენა პართიამ საბოლოოდ დაიპყრო და ამიერიდან მის ტახტზე პართიელი უფლისწულები ჯდებოდნენ.
ათასწლეულების მიჯნაზე ქართლში მირდატ I არშაკის ძე (ძვ. წ. 13–ახ. წ. 35) და ადერკ არმაზელის ძე (ძვ. წ. 2–ახ. წ. 33) მეფობდნენ. აღნიშნულ პერიოდში სამყაროს მოევლინა იესო ქრისტე; პართიამ და რომმა კი მუდმივი ომები გააჩაღეს დიდი არმენიის ტახტზე საკუთარი კანდიდატის დასასმელად. ჯერ რომმა იმარჯვა და 10 წელი არმენიის ტატხზე მისი კანდიდატები ჯდებოდნენ: არიობარზანი ძვ. წ. 2–ახ. წ. 4 (ატროპატენას მეფე არიობარზან II-ის ძე; ძვ. წ. 20–ახ.წ. 4); არტავაზდ IV (არიობარზანის ძე, არმენია–ატროპატენას მეფე) 4–6; ტიგრან V 6–12 (ალექსანდრეს ძე. იუდეის მეფე იროდ I-ის შვილიშვილი); კვლავ დედოფალი ერატო 12; ვონონ არშაკიდი 12–16 (პართიის ყოფილი მეფე 8–12 წლ). ამას 2 წლიანი რომის პირდაპირი მმართველობა (16–18 წლ) მოჰყვა.
დაახლ ახ. წ. 33 წელს ადერკ არმაზელის ძე უმემკვიდრეოდ გარდაიცვალა და მირდატმა ქართლის ერთიანობა აღადგინა.
შენიშვნები
1. შირაკვანისოფელი სომხეთში, არმავირის პროვინციაში.
2. ბაგრევანდიისტორიული სომხური ოლქი მდინარე ევფრატის მარცხენა განშტოების.. აღმოსავლეთი ევფრატის სათავეებში, მდინარეების ბაგრევანდის, ახტოძორისა და არაცანის (ახლანდელი მურატის) წყალშესაყარზე (თურქეთის ტერიტორია). ოლქს ჩრდილოეთიდან საზღვრავდა სომხეთის ქედი (ახლანდელი აღრიდაღი), დასავლეთით ხინუსი (ახლანდელი ხინისი), სამხრეთიდან დევაბოინის (ახლანდელი ალადაღის) მთები, ბაგრევანდის მთავარი პუნქტი იყო ვალაშკერტი.
3. დაშტისოფელი სომხეთში, არმავირის პროვინციაში.
4. ბორჯომის რაიონში, ქვაბისხევის ხეობაში, სოფ. ქვაბისხევის ჩრდილოეთით, 3 კმ-ზე, ნასოფლარ დემოთის მახლობლად.
5. დღევ. ნოსტურა კასპის რაიონში, ჩამოედინება ისტორიული სოფელ ნოსტეს დასავლეთით.























Комментариев нет:

Отправить комментарий