воскресенье, 25 сентября 2016 г.

ბექირები, ბიძერები, ეკექეირები, კოლები, კორაქსები, ჰენიოხები, სანიგები, სასპერები, ტაოხები, ფასიანები

7. ბექირები, ბიძერები, ეკექეირები
რას მოგვითხრობს წყაროები ამ ხალხების შესახებ
ჰეკატეოს მილეტელი (549–476):
„ხოჲები ბექეირიკას მეზობლად ცხოვრობდნენ და მათ აღმოსავლეთიდან დიძერები ესაზღვრებოდნენ“. ე.ი. ბექირები ხოიებსა დიძერებს (ბიძერები) შორის ცხოვრობდნენ. დიონისე პერიეგეტი მოგვითხრობს რა ქსენოფონტეს ლაშქრობას ტაოხების ნაცვლად ხმარობს ტოპონიმს – ხაოებს. აპიანე იგივე ხალხს უწოდებს ხოტენელებს. ასე რომ სრულებით შესაძლებელია ჰეკატეოსის ხოიებში ტაოელები იგულისხმებოდეს.
ფსევდო სკილაქსი (ძვ.წ. IV ს.):
„კოლხების შემდეგ ცხოვრობენ ბიძერები, რომელთა ტერიტორიაზეა მდინარე არქაბონი (არქაბე-არჰავი) და მდინარე არიონი (ბუიუქ დერე, მდ. ვიწეწყალის აღმოსავლეთით).
ბიძერების შემდეგ არიან ეკექეირები, რომელთა ტერიტორიაზეა მდინარე პორდანისი (ფირტინა დერე), მდინარე არაბისი (ძაგატისი=მოდაჩარ დერე, ფირტინა დერეს დასავლეთით), პოლისი ლიმნა, ელინური პოლისი ადიენოსი (გოდიენოსი, არდინეოსი, აბინეოსი = თანამ. ყანლუ-დერე).
ეკექეირების შემდეგ არიან ბექეირები, რომელთა ტერიტორიაზეა ელინური ნავსადგური ბექეირიკა, ელინური პოლისი ბექეირიადა (ნავსადგური და პოლისი არსებობდა თანამდეროვე რიზეს რაიონში).
ბექეირების შემდეგ არიან მაკროკეფალები (გრძელთავიანები, იგივე მაკრონები), რომელთა ტერიტორიაზეა ელინური ნავსადგური ფსორონი (დღევ. არაკლი, სურმენეს დასავლეთით) და ელინური პოლისი ტრაპეზუსი“.
ე.ი. ფსევდო სკილაქსის ცნობით ბიძერები ცხოვრობენ ზღვისპირა ზოლში კოლხებსა და ეკექეირებს შორის ჭოროხიდან – არდეშენამდე.
ეკექეირები ცხოვრობდნენ ზღვისპირა ზოლში ბიძერებსა და ბექირებს შორის არდეშენიდან – ასფოროს დერემდე.
ბექირები ცხოვრობდნენ ზღვისპირა ზოლში ეკექეირებისა და მაკრონებს შორის ასფოროს დერედან – სურმენემდე.
აპოლონიოს როდოსელი (ძვ.წ. 295–215):
„მოსინიკების შემდეგ ფილირები ცხოვრობენ, ფილირებს ზემოთ მაკრონები არიან, ხოლო მათ შემდეგ ბექირთა მრავალრიცხოვანი ტომი ცხოვრობს. ბექირების მომიჯნავენი არიან საპირები, რომელთა მეზობლად ცხოვრობენ ბიძერები. მათ ზევით კი უკვე თვით მეომარი კოლხები მოსახლეობენ.
ფილირეს შემდეგ არგონავტებმა ჩაუარეს მაკრონებს, ბექირთა უსაზღვრო მიწას, ამაყ საპირებს და მათ შემდეგ ბიძერებს. ამის შემდეგ კოლხთა მიწა იწყებოდა“.
ბექირებს საპირები სამხრეთიდან უნდა ემიჯნებოდნენ. ამით დასტურდება ის ფაქტი, რომ საპირები სპერის მოსახლეები იყვნენ.
სტრაბონი (ძვ.წ. 64–ახ.წ. 23):
„ჰეპტაკომიტებმა (შკვითინიებმა) გაანადგურეს პომპეუსის 3 მანიპულა (დაახლ. 350 მებრძოლი), როდესაც ისინი გადიოდნენ ამ მთიან მხარეს; ბარბაროსებმა გზაზე დაალაგეს ჯამები დამათრობელი თაფლით, რომელიც მოიპოვებოდა იქაური ხეებიდან. შემდეგ ისინი თავს დაესხნენ თაფლისგან გონებადაკარგულ პომპეუსის მეომრებს და ამოჟლიტეს. ზოგიერთი იმ ბარბაროსთაგანი თავს ეძახდა ბიძერებს“.
ბიძერებს სამხრეთიდან ლაზისტანის ქედი ესაზღვრებოდა, სადაც ცხოვრობდნენ კიდეც ჰეპტაკომიტები ანუ შკვითინიები.
პომპონიუს მელა (ახ.წ. 15–60):
„მოსინიკების მეზობლები – მაკროკეფალები (მაკრონები), ბექერები, ბუზერები (ბიძერები) – ნაკლებად ველურები არიან, თუმცა გამოირჩევიან მძიმე ხასიათით. ქალაქები აქ ცოტაა, ყველაზე დიდია კერასი (ძვ. კერასუნტი – დღევ. ვაკფიკებირი) და ტრაპეზი (ტრაპეზუნტი)“.
პლინიუს უფროსი (ახ.წ. 23–79):
„თერმოდონტის აღმოსავლეთით ცხოვრობენ ხალხები: კენები (გენეტები) და ხალიბები, დევს ქალაქი კოტიორი (კოტიორა, დღევ. ორდუ), შემდეგ ტიბარენები, მასსინები (იგივე მოსსინიკები) ტატუირებული სხეულით, მაკროკეფალების (ანუ გრძელთავიანები, = მაკრონებს) ტომი, ქალაქი კერასუნტი (ძვ. კერასუნტი – დღევ. ვაკფიკებირი) კორდილეს პორტი (დღევანდელი – აკჩაკალე, ფენერის კონცხთან), ტომები ბექირები და ბუქსერები (ბიძერები), მდინარე მელასი (ანუ შავი მდინარე, დღევ. კარა დერე. ზღვას უერთდება ქ. არაკლიში) მაქორონები...“
ფლავიუს არიანე (ახ.წ. 86–160):
„მაკრონების და ჰენიოხების მეზობლები ზიდრიტები არიან, ესენი ფარსმანის (ფარსმან ქველი) ქვეშევრდომნი არიან. ძიდრიტების გვერდით ლაზები არიან“.
დიონისე პერიეგეტი (ახ.წ. II ს.):
„კოლხეთიდან და ფასისიდან დასავლეთით და გავუყევი ევქსინის სანაპიროებს, პირველები მოდიან ბიზერები, მათ მეზობლად ბექირების, ფილირების, მაკრონების ტომები, და ასევე ისინი რომლებიც ცხოვრობენ ხის მოსინებში“.
ფსევდო ორფევსი (ახ.წ. III ს.) ძველ ცნობებზე დაყრდნობით წერს:
„საპეირების მჭიდრო დასახლებული ქალაქები, სინოპეს კლდოვანი შვერილის აღმოსავლეთით მცხოვრები ტომების – ფილირებისა და ნაპატების გადაღმა და ბიძერების დასავლეთით არის განლაგებულნი“.
ამიანუს მარცელინუსი (330–395) ძველ ცნობებზე დაყრდნობით წერს:
„ამ ადგილების მეზობლად არიან ...ხალიბები, რომლებმაც პირველად მოიპოვეს და დაამუშავეს რკინა. მათ შემდეგ ვრცელი მიწები უჭირავთ ბიზარებს, საპირებს, ტიბარენებს, მოსინიკებს, მაკრონებს და ფილირებს – ხალხებს, რომლებიც ჩვენთვის სრულიად უცნობნი არიან“.
ახ.წ. V საუკუნის ანონიმი:
„მდინარე არქაბიდან მოკიდებული ვიდრე ოფიუნტის წყლამდე წინათ ცხოვრობდა ეგრეთ წოდებული ეკქირიელების ტომი, ხოლო ამჟამად ცხოვრობენ მაქელონები (მაკრონები) და ჰენიოხები. აფსარის წყლიდან ვიდრე მდინარე არქაბემდე წინათ ცხოვრობდნენ ეგრეთ წოდებული ბიძერები; ამჟამად ცხოვრობენ ძიდრიტები“.
თ. ყაუხჩიშვილის შენიშვნით, ბიძერების სახელთან შეიძლება იყოს დაკავშირებული ტოპონიმი ვიწე (ქალაქი თურქეთში, თურქულად ფინდიკლი.); ვიწე ლაზურად ტოტს, განშტოებას ნიშნავს. იგი მდებარეობს მდინარე ვიწეწყალის შესართავთან, რომელსაც თურქები ვიძე-სუს უწოდებენ (ძველი პიქსიტე). გ. მელიქიშვილს ამ ტერმინის დანაშთად მიაჩნია საქართველოს ერთ-ერთი ისტორიული ოლქის სახელი უიტერუხ-უიძერუხ-ოძრხე.
სად ცხოვრობდნენ ბექირები, ბიძერები და ეკექეირები
ფსევდო სკილაქსის ცნობით ბიძერები ცხოვრობენ ზღვისპირა ზოლში კოლხებსა და ეკექეირებს შორის ჭოროხიდან – არდეშენამდე.
ეკექეირები ცხოვრობდნენ ზღვისპირა ზოლში ბიძერებსა და ბექირებს შორის არდეშენიდან – ასფოროს დერემდე.
ბექირები ცხოვრობდნენ ზღვისპირა ზოლში ეკექეირებისა და მაკრონებს შორის ასფოროს დერედან – სურმენემდე.
აპოლონიოს როდოსელის, ფსევდო ორფევსისა და ამიანე მარცელინეს ცნობებიდან აშკარა ხდება, რომ ეკექეირების ყოფილი ტერიტორია ბექირებსა და ბიძერებს შორის უკვე ძვ.წ. III საუკუნიდან სასპეირ-საპეირებს უჭირავთ.
რაც შეეხება ამ ხალხების მხარეთა პოლიტიკურ სტატუსს. მაკრონების საცხოვრისის განხილვისას აღვნიშნეთ, რომ ძვ.წ. VI–IV საუკუნეებში აზოს ლაშქრობამდე სკიდისეს ქედსა და შავ ზღვას შორის ტერიტორია კერასუნტ-ვაკფიკებირიდან – ჭოროხამდე კოლხეთის სამეფოს ნაწილი უნდა ყოფილიყო. აქ მცხოვრები ხალხები კოლხთა მეფის ქვეშევრდომები უნდა ყოფილიყვნენ, ხოლო მათი მხარეები კი შესაბამისად კოლხეთის სამეფოს სკეპტუხიები. ბუნებრივია ცენტრალური სკეპტუხიებიდან განსხვავებით ამ მხარის სკეპტუხიებს გაცილებით მეტი დამოუკიდებლობა ექნებოდათ და შიდა საკითხებს ალბათ სრულიად დამოუკიდებლად, ჯერ კიდევ თემური პრინციპებით განაგებდნენ. აზოს ლაშქრობისა და ქართლში მისი გაბატონების პერიოდიდან კოლხეთის სამეფო დასუსტდა, რამაც ხელი შეუწყო აღნიშნული ხალხების დამოუკიდებლობას. უკვე ფარნავაზის პერიოდიდან იბერიის შემადგენლობაში მოექცა ეკექეირების ტერიტორია, რის გამოც მათ ტერიტორიაზე როდოსელი და სხვა ისტორიკოსები უკვე საპეირები ანუ იბერებს იხსენიებენ (ამაზე ქვემოთ ვისაუბრებთ დაწვრილებით). ძვ.წ. II დასაწყისითვის იბერიის სამეფო დასუსტდა, რითაც ისარგებლეს კოლხებმა და არმენიელებმა და ამ რეგიონიდან იბერიელები განდევნეს. შედეგად მცირე ხნით აღსდგა კოლხების გავლენა ამ ხალხებზე. ამით უნდა აიხსნას კოლხეთის მეფის მონაწილეობა 179 წლის მცირე აზიის პოლიტ-ლიდერთა შეკრებაზე. ძვ.წ. 106 წელს კოლხეთი ამ მხარესთან ერთად აღმოჩნდა მითრიდატეს შექმნილ პონტოს სამეფოში. მოგვიანებით კი პონტო კოლხეთთან ერთად რომის იმპერიაში აღმოჩნდა. შედეგად აღნიშნული ხალხები მეზობელ ქართველურ ხალხებს შეერწყა და ჭანების ხალხის ფორმირებაში მიიღო მონაწილეობა.
8. კოლები, კორაქსები, ჰენიოხები, სანიგები
რას მოგვითხრობს წყაროები აღნიშნული ხალხების შესახებ?
ჰეკატეოს მილეტელი (ძვ.წ. 549–476):
„კოლები ტომი კავკასიონთან, კოლხური ტომის კორაქსების მახლობლად“.
ჰელანიკე მითელენელი (ძვ.წ. V ს.):
„კერკეტების ზემოთ ცხოვრობენ მოსხები და ხარიმატები, ხოლო ქვემოთ ჰენიოხები, ზემოთ კი – კორაქსები“.
პალეფატე აბიდოსელი (ძვ. წ. IV ს.):
„კერკეტებს ემიჯნებიან მოსხები, და ხარიმატები ფლობენ პართენიოსს (დღევ. კოჯა ირმაკი) ევქსინის პონტომდე“
ფსევდო სკილაქსი (ძვ.წ. IV ს.):
„აქაელების შემდეგ ცხოვრობენ ჰენიოხები. ჰენიოხების შემდეგ კორაქსები. კორაქსების შემდეგ მოდის მხარე კოლიკა. კოლიკას შემდეგ (ანუ აღმოსავლეთით) არიან მელანქლაინები (სარმატული ტომი) და მათთან არის მდინარეები მეტასორისი (მოქვი) და აიგიპოსი (კოდორი). მელანქლენების შემდეგ ცხოვრობენ გელონები (სარმატული ტომი).
გელონების შემდეგ არის კოლხები, რომელთა ტერიტორიაზეა პოლისი დიოსკურიადა, ელინური პოლისი გიენოსი (ოჩამჩირესთან), და მდინარე გიენოსი (ღალიძგა) და მდინარე ქერობიოსი (კელასური), მდინარე ქორესი (ენგური), მდინარე ქარიუსი (ხობი), მდინარე ფასისი და ელინური პოლისი ფასისი, და ამ მდინარეზე ზევით აყოლებით 180 სტადიონზე (33 კმ) არის დიდი ბარბაროსული ქალაქი, საიდანაც იყო მედეა; იქ არის მდინარე რისი (სუფსა), მდინარე ისისი (ნატანები), მდინარე ლაისტონი, მდინარე აფსაროსი (ჭოროხი)“.
არისტოტელე (ძვ. წ. 384–322):
„კავკასიონის ქვემოთ არის ტბა (კასპიის ტბა), რომელსაც ადგილობრივი მცხოვრებლები ზღვას უწოდებენ. რადგან ამ ტბას მრავალი და დიდი მდინარე ერთვის და ცხადი გამოსავალი კი არა აქვს, იგი მიწის ქვეშ მიედინება კორაქსებისკენ და გამოდის პონტოს ე.წ. სიღრმეებთან. ფასისის გაყოლებაზე თავდაპირველად ცხოვრობდა ჰენიოხების ველურ ტომი, შემდეგ კი მილეტელები, ქალაქ ფასისის ბერძენ კოლონისტები“.
სტრაბონი (ძვ.წ. 64–ახ.წ. 23):
„სინდების მხარე. მათ სამხრეთით ცხოვრობენ აქეელები, ზიგები (ჯიქები), ჰენიოხები, კერკეტები და მაკროპოგენები (ანუ გრძელწვერებიანები). მათ სამხრეთით მდებარეობს ფთიროფაგების (ანუ გირჩისმჭამელები) ხეობა. ჰენიოხების ქვემოთ მდებარეობს კოლხიდა, რომელიც მოთავსებულია კავკასიისა და „მოსხური მთების“ ძირებს შორის.
სინდების ოლქისა და გეორგიპიის (სინდების დედაქალაქი) შემდეგ ზღვაზე მოდის სანაპირო აქეელების, ზიგების და ჰენიოხების, რომელიც მაღალმთიანია (ეს მთები კავკასიის მთების ნაწილია) და ღარიბია ნავსაგურებით. მათ სამხრეთით კი პიტიუნტია. ეს ხალხები ცხოვრობენ საზღვაო ყაჩაღობით, რისთვისაც მათ ჰყავთ პატარა, ვიწრო და მსუბუქი ნავები, რომლებიც იტევს დაახლ 25 კაცს, იშვიათად კი – 30-ს. ასეთი ნავების ფლოტილიით ისინი თავს ესხმიან როგორც სავაჭრო ხომალდებს, ისე პონტოს სანაპირო ქალაქებს და ბატონობენ ზღვაზე. ხანდახან მათ ეხმარება ბოსფორის სამეფოს მოსახლეობა, რომლებიც მათ ხომალდებს აძლევენ სადგომს, ანდა უმართავენ ბაზარს საკვების საშოვნელად. შინ დაბრუნებისას, რადგან არ აქვთ ნავსადგურები, მათ უწევთ ნავის მხარზე გადება და ტყეში წაღება, სადაც თავიანთ საცხოვრებელში შეინახავენ ხოლმე. თავის ქვეყანაში ისინი ტყეში ცხოვრობენ და მწირი მიწის დამუშავებას მისდევენ, მაგრამ ნაოსნობის დრო მოაწევს თუ არა, მაშინვე ნავებს ზღვაზე გაიყვანენ. ასევე იქცევიან ისინი როდესაც უცხო ქვეყნის ნაპირებთან მოუწევთ შეჩერება. სასწრაფოდ ნავებს ტყეში შეიყვანენ და იქ დამალავენ, ხოლო თვითონ ფეხით დადიან დღე და ღამე, როდესაც მსხვერპლს მარტოკას მოიხელთებენ, შეიპყრობენ რათა მონად გაჰყიდონ. თუ მსხვერპლი გამოთქვამს გამოსასყიდის მიცემის სურვილს, უკავშირდებიან მის ნათესავებს და გამოსასყიდლის გადახდის შემდეგ მას სიხარულით ათავისუფლებენ. ამ მხარეების მმართველები ხშირად ეხმარებიან ტყვედ ჩავარდნილ საკუთარ მოსახლეობას. ისინი ხშირად თავს ესხმიან მეკობრეთა ხომალდებს და ატყვევებენ თავისი ეკიპაჟით. რომზე დაქვემდებარებული ოლქები კი უფრო სუსტად დაცულია, რადგან რომის გამოგზავნილი მმართველები ნაკლებად ზრუნავენ აქაურებზე.
ასეთია აქაურთა ცხოვრება. მათ მართავენ სკეპტუხები, რომლებიც თავის მხრივ ექვემდებარებიან ტირანებსა და მეფეებს. მაგ. როდესაც მითრიდატე ევპატორი, პომპეუსის მიერ თავისი ქვეყნიდან დევნილი გარბოდა ბოსფორისაკენ ჰენიოხების მიწის გავლით, ამ დროს ჰენიოხებს ჰყავდათ 4 მეფე. აქედან მითრიდატემ გაიარა ზიგებისა და აქეელების მიწები და ჩავიდა ბოსფორში, გაიარა რა სულ ფაზისიდან დაახლ. 4000 სტადიონი (712 კმ).
ბატის (დღევ. ნოვოროსიისკთან), შემდეგ არტემიდორი (არტემიდორ ეფესელი ძვ. წ. II–I სს.) ასახელებს კერკეტების სანაპიროებს (სადაც არის დასახლებები და ნავმისადგომები) სიგრძით 850 სტადიონი (151 კმ); შემდეგ აქეელების სანაპირო 500 სტადიონი (89 კმ); შემდეგ ჰენიოხების სანაპირო 1000 სტადიონი (178 კმ); შემდეგ დიდი პიტიუნტი, საიდანაც დიოსკურიამდე 360 სტადიონია (64 კმ). მითრიდატეს ისტორიკოსები, რომლებიც დიდ ნდობას იმსახურებენ ასახელებენ პირველად აქეელებს, შემდეგ ზიგებს, შემდეგ ჰენიოხებს, შემდეგ კერკეტებს, მოსხებს, კოლხებს, მათ ქვემოთ მცხოვრებ ფთიროფაგებსა და სოანებს და სხვა პატარა ხალხებს კავკასიისა“.
პომპონიუს მელა (ახ.წ. 15–60):
„ევქსინის პონტოს დანარჩენი ნაწილი ამ სანაპიროს დასახლებულია ველური და გაუნათლებელი ხალხებით. ისინი ცხოვრობენ ღია ზღვასთან. ესენი არიან – მელანქლენები, სერები, სირაკები (სერები და სირაკები სკვითური ტომები იყვნენ და ნოვოროსიისკის რაიონში ცხოვრობდნენ), კოლიკები, კორაქსები, ფთიროფაგები, ჰენიოხები, აქეელები, კერკეტები და სინდები. უკანასკნელნი ცხოვრობენ პონტოსა (შავი ზღვის) და მეოტიდის (აზოვის ზღვის) საზღვარზე.
ჰენიოხების მხარეში არის ქალაქი დიოსკურიადა, დაარსებული კასტორისა და პოლუქსის მიერ, რომლებიც მოვიდნენ იაზონთან ერთად“.
პლინიუს უფროსი (ახ.წ. 23–79):
„ტრაპეზუნტის სანაპიროს ახლოს მიედინება მდინარე პიქსიტი ტრაპეზუნტის აღმოსავლეთით (დღევ. ვიწეწყალი, ვიძე სუ ან ტაიროღლუ), რომელზეც არიან სანები-ჰენიოხები. შემდეგ მოდის მდინარე აბსარუსი. აბსაროსთან ახლოს, მთებს გადაღმა იბერიაა, სანაპიროზე კი – ჰენიოხები, ამპრევტები, ლაზები, მიედინება მდინარეები აკამფსეონი (აკამფსისი, ჭოროხის შესართავი ნაწილი).
ფასისის შესართავიდან პონტოს სანაპიროების გაყოლებით არის კიდევ ერთი მდინარე ხარიენტი (ან ქარიენტი, ფსევდო სკილაქსის ხარიუსი, არიანეს ხარიენტი, პტოლემეოსის ხარიუსტი = დღევ. ხობის წყალი) და ხალხი – სალტიები, რომელთაც ადრე ეძახდნენ ფთიროფაგებს, შემდეგ სხვა ხალხი სანნები (აქ ტექსტში შესაძლოა შეცდომაა და სუანები უნდა ეწეროს), მდინარე ხობოსი (ან ქობოსი = ფსევდო სკილაქსის ხორსის/ ქორსის და დღევ. ენგურს) კავკასიონიდან სუანების (ანტიკური ავტორები სვანებს – სუანებს, ან სოანებს ეძახიან), მხარის გავლით მოედინება. შემდეგ მდინარე როანი, ეკრიგტიკას (ეგრისი) მხარე, მდინარეები: სიგამა (ან სიგანია, ზიგანი, დღევ. ოქუმი), ტერსოსი (=არიანეს ტარსურა მოხე; დღევ. მოქვის წყალი), ასტელეფოსი (კოდორის ჩრდ. შესართავი), ხრისორროასი (დღევ. მდ. კელასური), აბსილების (=აფსილები) ტომი, სებასტოპოლისის ციხე-სიმაგრე (დიოსკურიადას ნანგრევებზე და მის აღმოსავლეთით) ფასისიდან 100 მილზე (148 კმ), სანიკების (სანიგების) ტომი, ქალაქი კიგნუმი (გიენოსი? მდებარეობით არ ემთხვევა) და მდინარე და ქალაქი პენიუსი (პიტიუნტი და ბზიფი). შემდეგ მოდის ჰენიოხების ტომები, რომლებიც გამოირჩევიან სხვადასხვა სახელით.
მათ ემიჯნება პონტოს მხარე კოლიკა. პონტოს აღმ. სანაპიროს დანარჩენი ნაწილი დასახლებულია ველური ხალხებით: მელანქლენებით, კორაქსებით, რომლებიც ცხოვრობენ კოლხების ქალაქ დიოსკურიასთან ახლოს, მდ. ანთემუნტთან (დღევ. გუმისთა); ახლა ეს ქალაქი მიტოვებულია, მაგრამ ის ისე მეტად ცნობილი იყო, რომ ტიმოსთენეს თქმით, იქ იკრიბებოდა 300 ეროვნების სხვადასხვა ენაზე მოლაპარაკე ადამიანი. და ამის შემდეგ ჩვენები (ე.ი. რომაელები) თავის საქმეებს აწარმოებდნენ 130 თარჯიმნის დახმარებით.
დიოსკურიადადან შემდეგი ქალაქია ჰერაკლია სებასტოპოლისიდან 70 მილზე (103,6 კმ). ამ ტერიტორიაზე ცხოვრობენ აქეელები, მარდები და კერკეტები (ჩერქეზთა წინაპრები), მათ უკან სერრი და კეფალოტომები (ნიშნავს თავის მკვეთავებს). ამ მხარის ყველაზე ბრწყინვალე ადგილი იყო უმდიდრესი ქალაქი პიტიუსი (პიტიუნტი, ბიჭვინთასთან), აწ გაძარცვული ჰენიოხების მიერ“.
მემნონ ჰერაკლეელი (ახ.წ. I–II ს-ბის მიჯნა):
„ჰერაკლეის ისტორიის“ ფრაგმენტებში წერს: სინოპელი კლეოხარეს მიმდევრები „ნავებზე დასხდნენ და გაიქცნენ პონტოს უკიდურეს აღმოსავლეთის მხარეებში. ამ ადგილებში ხომ სახლობდნენ სანიგები და ლაზები“.
დიონისე პერიეგეტი (ახ.წ. II ს.):
„სავრომატების მეზობლად, ერთმანეთის მიყოლებით ცხოვრობენ სინდები, კიმერიელები, და ევქსინთან ახლოს განლაგებული კერკეტები, ტორეტები და გავლენიანი აქეელები. მათ შემდეგ მეზობელ მიწაზე ცხოვრობენ ჰენიოხები, და ზიგები, წამოსულები პელაზგთა მიწიდან. პონტოს ყველაზე შორეულ ნაპირთან, ტინდარიდების ქვეყანასთან ცხოვრობენ კოლხები“.
აპიანე (II ს.) ჰენიოხებს ასახელებს მითრიდატეს მოკავშირეებში ტავრების, აქეელების, ლევკოსირების, ხალიბების, სკვითებისა და არმენიელების გვერდით.
ფლავიუს არიანე (ახ.წ. 86–160):
„ათინიდან წამოსულებმა გავიარეთ მდინარე პრიტანიდი (ფორტუნა, ფირტინ დერე), რომელთანაც აშენებულია ანქიალეს სასახლე, და ეს მდინარე დაშორებულია ათინადან 40 სტადიონით (7,6 კმ). პრიტანიდს ემეზობლება მდინარე პიქსიტე (ვიწეწყალი, ტაიროღლუ ირმაქი). ტრაპეზუნტელების მოსაზღვრენი, როგორც ქსენოფონტიც ამბობს, არიან კოლხები და ტომი, რომელიც უგულადესია და ტრაპეზუნტელების მოსისხლე მტერი, ქსენოფონტი დრილებს უწოდებს, მე კი ვფიქრობ, რომ ისინი სანები (ჭანები) არიან (სანებს სხვა ისტორიკოსები მაკრონებთან აიგივებენ). ესენი მეტად კარგი მეომრები არიან და ახლაც დიდი მტრები ტრაპეზუნტელებისა. გამაგრებულ ადგილებში ცხოვრობს ეს ტომი. მეფე არ ჰყავს. ძველითგანვე რომაელების მოხარკეა, მაგრამ ყაჩაღურ ცხოვრებას ეწევა და სისტემატურად არ შემოაქვს გადასახადი. მაგრამ ამის შემდეგ თუ ღვთის ნება იქნება აწ წესიერად გადაიხდის ეს ტომი გადასახადს, ან ჩვენ მას გავაძევებთ ქვეყნიდან. ამათ გვერდით არიან მაკრონები და ჰენიოხები, მათი მეფე ანქიალეა. მაკრონების და ჰენიოხების მეზობლები ძიდრიტები არიან, ესენი ფარსმანის (ფარსმან ქველი) ქვეშევრდომნი არიან. ძიდრიტების გვერდით ლაზები არიან. ლაზების მეფე მალასაა, რომელსაც ტახტი შენგანა აქვს მიღებული. ლაზების მეზობლები აფსილები არიან, მათმა მეფემ იულიანემ მეფობა შენი მამისაგან მიიღო. აფსილების მეზობლები აბასკები (აბაზგები) არიან აბასკთა მეფე რესმაგაა, ამასაც ტახტი შენგანა აქვს მიღებული. აბასკთა მეზობლები სანიგები არიან, მათ მიწაზე იმყოფება სებასტოპოლისი. სანიგთა მეფემ სპადაგამ შენგან მიიღო ტახტი. მდინარე აქეუნტი ჰყოფს ძილქებსა და სანიგებს. ძილქების მეფე სტაქემფაკია. ამასაც შენგანა აქვს ტახტი მიღებული“.
დიონ კასიუსი (153–235): „არსამოსატას უბრძოლველად აღების შემდეგ ტრაიანე მივიდა სატალაში (არმენიის ქალაქი, აწინდელი სოფელი სადაღი, მდ. კელკიტ-ჩაის ნაპირას) და ანქიალე – ჰენიოხებისა და მაქელონების მეფე საჩუქრებით დააჯილდოვა“.
ახ.წ. V საუკუნის ანონიმი:
„ფაზისის შემდეგ ბარბაროსული ქვეყანაა კორაქსიკე, რომელსაც ეკვრის ე. წ. კოლიკე. ახლა მელანქლაინების და კოლხების ტომია იქ. მდინარე აქეუნტიდან მდინარე აბასკამდე სანიგები ცხოვრობენ. ძველი აქაიიდან ძველ ლაზიკემდე და შემდეგ მდინარე აქეუნტამდე წინათ ცხოვრობდნენ შემდეგი ტომები, რომელთაც ეწოდებოდათ: ჰენიოხები, კორაქსები, კოლიკები, მელანქლაინები, მაქელონები, კოლხები და ლაზები; ამჟამად კი აგრეთვე ცხოვრობენ ზიქები“.
სტეფანე ბიზანტიელი (VI ს.):
„კოლები – ტომი კავკასიონთან; კავკასიონის ქვედა ფერდებს ეწოდება კოლების მთები, ქვეყანას კი კოლიკე ჰქვია. კორაქსების კედელი (იგულისხმება კელასურზე სპარსელთა სასაზღვრო-დამცავი კედელი, რომელიც სწოედ VI ს-ში აიგო) და კორაქსების ქვეყანა“.
პროკოპი კესარიელი (VI ს.): „აბაზგების საზღვრების შემდეგ კავკასიონის მთის გასწვრივ ცხოვრობენ ბრუქები, აბაზგებსა და ალანებს შუა. ხოლო ევქსინის პონტოს ნაპირას ზიქები არიან დამკვიდრებული. ზიქებს ძველად რომაელთა თვითმპყრობელი უყენებდა მეფეს, ამჟამად კი ეს ბარბაროსები არაფერში აღარ ემორჩილებიან რომაელებს. ამათ შემდეგ ცხოვრობენ საგინები (ე.ი. სანიგები). საგინების შემდეგ დამკვიდრებულია ჰუნთა მრავალი ტომი“.
სად ცხოვრობდნენ: კოლები, კორაქსები, ჰენიოხები და სანიგები?
ფსევდო სკილაქსის ცნობით გამოდის რომ კოლხებს უჭირავთ აფხაზეთის შავიზღვისპირა დაბლობების ზონა (კოლხეთის დაბლობის გაგრძელება) მდ. გუმისთადან და დიოსკურიადადან. მათ ზევით აფხაზეთის მთიან ზონაში, კოდორის ქედის აღმ. ნაწილში ცხოვრობდენ გელონები. მათ დასავლეთით კოდორის ქედის აღმ. ნაწილსა და ჩხალთის ქედზე ცხოვრობდნენ მელანქლაინები. მელანქლაინების და დიოსკურიასთან მცხოვრები კოლხების და მდინარე გუმისთას დასავლეთით მდებარეობდა კოლიკას მხარე (კოლების საცხოვრისი). მათ დასავლეთით ცხოვრობდნენ კორაქსები, კორაქსების დასავლეთით ჰენიოხები, ხოლო ჰენიოხების დასავლეთით აქაელები.
სტრაბონის ცნობით:
1. აფხაზეთის ტერიტორიაზე კიდევ ერთი სკვითური ტომია ჩამოსახლებული – ფთიროფაგები.
2. ჰენიოხები უკვე პიტიუნტის (ბიჭვინთის) ჩრდილოეთით ბზიფის ქედამდე აღწევენ და უჭირავთ სანაპიროს 178 კმ-იანი ზოლი. მათ 4 ბელადი ჰყავთ, ანუ 4 ტომისგან შედგებიან.
პომპონიუს მელას ცნობით დიოსკურია ჰენიოხების მხარეში მდებარეობს.
პლინიუსის ცნობით: მელანქლენები და კორაქსები ცხოვრობენ კოლხების ქალაქ დიოსკურიასთან ახლოს, მდ. ანთემუნტთან (დღევ. გუმისთა). ჰენიოხები ცხოვრობენ პენიუს-ბიჭვინთასა და ბზიფის დასავლეთით და მათ მიერ გაძარცვულია პიტიუს-ბიჭვინთა.
პტოლემაიოსის რუკის ანალიზით ისტორიკოსები ასკვნიან რომ მდ. კორაქსი თანამედროვე მდინარე ბზიფია, ხოლო კორაქსული მთები თანამედროვე მდ. ბზიფის ირგვლივ მდებარე – ბზიფისა და გაგრის ქედები. შესაბამისად აქ უნდა ეცხოვრათ კორაქსებსა და კოლებს. პლინიუსი კორაქსულ მთებს ანუ ჰენიოხების მთებსაც უწოდებს, რაც უფრო სარწმუნოს ხდის აღნიშნულ აზრს, რადგან ყველა მონაცემით ჰენიოხები კავკასიის მთების აფხაზურ და მის მიმდებარე ნაწილში ცხოვრობდნენ მდინარე შახემდე.
რუკის დასალაგებლად აუცილებელია ფთიროფაგების საცხოვრისის განსაზღვრა.
1. სტრაბონის აზრით ისინი კოლხებისა და სვანების მეზობლად ცხოვრობენ. გირჩისმჭამელები დადიოდნენ დიოსკურიაში სავაჭროდ (და შესაბამისად ეცნობოდნენ აფხაზეთის სანაპიროებს).
2. პლინიუსიც კოლხებისა და სვანებს შორის ათავსებს და თან აზუსტებს მდინარეებით: ფთიროფაგებამდე ათავსებს ხობს, ხოლო შემდეგ ენგურს. ამასთან მოიხსენიებს მათ სახელს – სალტიებს. ასე რომ სტრაბონისა და პლინიუსის ცნობათა შეჯამებით ფთიროფაგებ-სალტიების საცხოვრისი გამოდის ეგრისის ქედიდან კოდორის ქედამდე, ანუ ფსევდო სკილაქსის გელონების მეზობლად. აქვე გავიხსენოთ ჰეროდოტეს ცნობა, რომლის მიხედვითაც გელონები ცხოვრობდნენ ჩრდ. კავკლასიაში მდ. დონსა და მდ. ყუბანს შორის ბუდინების მეზობლად. ბუდინები კი სკვითების ქვეყანაში ერთადერთი გირჩისმჭამელი ტომი იყო. შესაბამისად გამოდის შემდეგი: ძვ.წ. V–IV საუკუნეებში აზოვის ზღვისპირეთიდან გადმოსახლდნენ სკვითურ-სარმატული ტომების – მელანქალაინების, გელონებისა და ბუდინების ნაწილი და განლაგდნენ ჩხალთის, კოდორისა და ეგრისის ქედებზე. გელონები საკმაოდ მალე გაითქვიფნენ ადგილობრივ მოსახლეობაში და გაქრნენ, ბუდინებმა კი დაკარგეს თავიანთი სახელწოდება და პლინიუსის დროს უკვე სალტიებად იწოდებოდნენ.
3. არიანეს ცნობით „პიტიუნტიდან ქ. ნიტიკემდე 150 სტადიონია (28 კმ. რადგან ბიჭვინთადან გაგრამდე 22 კმ-ია არიანეს გამოთვლით გამოდის რომ ნიტიკე გაგრიდან დასავლეთით 5–6 კმ-ზე მდებარეობს. აქ კი ანტიკური ნაქალაქარის ნაშთები აღმოჩენილი არ არის.). აქ ძველად ცხოვრობდა სკვითთა ტომი, რომელსაც იხსენიებს ისტორიკოსი ჰეროდოტე. მათ ის ფთიროფაგებს (გირჩის მჭამელებს) უწოდებს. ეს აზრი დღემდეა შემონახული მათ შესახებ“.
4. V ს. ანონიმის ცნობით „პიტიუნტიდან აბასკოსამდე ანუ (ბზიფიდან ფსოუმდე) მხარეს ეწოდებოდა სტენიტიკის მხარე (ძველად ტრიგლიტედ რომ იწოდებოდა) ამ ქვეყანაში წინათ სკვითური ტომი მოსახლეობდა, რომელსაც იხსენიებს ისტორიკოსი ჰეროდოტე. ის ამბობს, რომ ეს ტომი გირჩის მჭამელია. მართლაც, ეს აზრი ახლაც არსებობს ამ ტომის შესახებ“.
არიანესა და ანონიმის ცნობით ფთიროფაგებს ტრიგლიტები ეწოდება და ისინი უკვე ბზიფსა და ნიტიკეს (ან ფსოუს) შორის ზღვისპირა ზოლში ცხოვრობენ. მართალია ჩვენთვის უცნობი რჩება ის ფაქტი, რომ სალტიები გადმოსახლდნენ აფხაზეთის ბოლოში, თუ ბუდინების ახალი ტალღა შემოვიდა აქ, თუმცა ის მაინც გავარკვიეთ თუ რომელ ტერიტორიაზე ცხოვრობდნენ ისინი.
აქედან გამომდინარე ძვ.წ. VI–I საუკუნეებში კოლები ცხოვრობდნენ მდ. გუმისთადან – მდ. ბზიფამდე ზღვისპირა ზოლში. ბზიფის შესართავთან და ბზიფის ხეობის გაყოლებით ბზიფის ქედზე ცხოვრობენ კორაქსები. ბზიფის შესართავის და მის შენაკად გეგას დასავლეთით მდ. შახემდე ცხოვრობდნენ ჰენიოხები, რომლებიც 4 ტომისგან შედგებიან. კოდორისა და ჩხალთის ქედზე ცხოვრობენ მელანქლაინები.
როგორც მოვლენათა შემდგომი განვითარების ანალიზით ვგებულობთ ჰენიოხებს თავს ესხმიან ჯიქები, რაც აჩქარებს ჰენიოხთა 4 ტომიანი კავშირის დაშლას მეორე და არანაკლებ მნიშვნელოვანი ფაქტორი იყო აღნიშნული ტომების მომწიფება სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნის შესაქმნელად). შედეგად ჰენიოხთა ძველ საცხოვრისსა მის აღმოსავლეთით მდებარე აფზახეთის მონაკვეთში ჩნდება სამი ახალი ხალხი; სანიგები (როდესაც ჰენიოხები სამხრეთით მიდიან, მათი ყოფილი ტერიტორიის დიდ ნაწილს სწორედ სანიგები იკავებენ), აბასკები და აფსილები. რაც შეეხება საკუთრივ ჰენიოხებს, (რომლებიც ალბათ კავშირში ყველაზე მრავალრიცხოვანნი იყვნენ და ამის გამო მოიხსენიებდნენ ყველა ამ მონათესავე ხალხებს ამ ერთი – კრებითი სახელით) ახ.წ. I საუკუნის შუა ხანებიდან რიზეს რაიონში სახლდება, მაკრონებს უერთდება და საერთო სამეფოს ქმნის.
ახ.წ. I საუკუნის მეორე ნახევრიდან პლინიუსის ცნობით სებასტოპოლისამდე (დიოსკურიას გვერდით აიგო) ალბათ მელანქლაინების შევიწროვების ხარჯზე ცხოვრობენ ახალი ხალხი – აბსილები (აფსილები/აფშილები), სებასტოპოლისსა და პიტიუნტს შორის ზღვისპირა ზოლში კოლების შევიწროვების ხარჯზე ცხოვრობენ ახალი ხალხი – სანიგები.
ახ.წ. 131 წლისთვის არიანეს ცნობით აფხაზეთის ტერიტორიაზე კელასურამდე ცხოვრობენ აფსილები და აბასკები, კელასურიდან აქეუნტამდე სანიგები (მათ ტერიტორიაზეა სებასტოპოლისი. აქეუნტიდან დასავლეთით კი ცხოვრობენ ზიხები/ჯიქები. ამდენად ახ.წ. II საუკუნისთვის აფხაზეთის ზღვისპირა მონაკვეთში ძველი მცხოვრებლები – მელანქლაინელები, კორაქსები, კოლები და ჰენიოხები აღარ სჩანან. სამაგიეროდ ჰენიოხებს ახ.წ. I–IV საუკუნეებში მაკრონებთან ერთად სამეფო აქვთ რიზეს მხარეში (ამაზე მაკრონების საკითხის მიმოხილვისას ვისაუბრეთ და აქ აღარ შევჩერდებით.).
ყველაფერი ზემოთქმულიდან გამომდინარე დგინდება, რომ მელას ცნობა დიოსკურიის ჰენიოხთა ქვეყანაში მდებარეობის შესახებ არ უნდა იყოს სწორი. სტრაბონისა და პლინიუსის ცნობებითაც გარკვევით ვგებულობთ რომ ჰენიოხები ძლიერი მეკობრეები იყვნენ, თავს ესხმოდნენ ზღვისპირა ქალაქებს და აპარტახებდნენ. მათ მიერ იყო გაძარცვული პიტიუნტი. ასე რომ სრულებით შესაძლებელია ჰენიოხების თავდასხმები ყოფილიყო ერთ-ერთი მიზეზი დიოსკურიის დაცარიელებისა და ჰენიოხთა ნაწილი დასახლებულიყო მის ტერიტორიაზე. სწორედ ამ კუთხით უნდა გავიგოთ მელას ცნობა.
ახ.წ. V საუკუნის ანონიმის ცნობით კორაქსებსა და კოლების ქვეყნის ადგილზე ახლა მელანქლაინების ტომია, ხოლო ახ.წ. VI საუკუნის ავტორი სტეფანე ბიზანტიელი სპარსელების მიერ VI საუკუნის შუა ხანებში მდ. კელასურზე აგებულ კედელს კორაქსულ კედელს უწოდებს. თუ ამ ცნობებს სიმართლედ მივიღებთ გამოვა რომ მელანქლაინებმა ბზიფის აუზში გადაინაცვლეს, ხოლო კორაქსებმა პირიქით, ჩხალთის ქედზე. მიუხედავად იმისა, რომ სრულებით შესაძლებელია ავტორები სიზუსტეში ცდებოდნენ (ანონიმის შეცდომებზე სხვა თავებშიც ვისაუბრეთ), არც იმის გამორიცხვა შეიძლება რომ მსგავსი გადაადგილებები მართლაც მოხდა. ალბათ უფრო ზუსტნი ვიქნებით ამ ცნობებს თუ მივუმატებთ არიანეს ცნობებს, რის შემდეგაც მივიღებთ შემდეგ ვითარებას: მელანქლაინებს მოაწვნენ ჰენიოხებს გამოყოფილი აფსილები და აბასკები და მათი ადგილები დაიკავეს კოდორის მთებსა და მის საპირისპირო ზღვისპირა ზოლში, ხოლო მელანქლაინებმა უფრო დასავლეთით გადაინაცვლეს და კორაქსებს შეერივნენ. სანიგებმა კი კოლებისა და კორაქსების ტერიტორია დაიკავეს ზღვისპირა ზოლში, ისინი აიძულეს მთლიანად მთებში ასულიყვნენ და ცოტა აღმოსავლეთისკენ გადაადგილებულიყვნენ (დასავლეთიდან ზიქები აწვებოდნენ). სანიგებს შორის ბზიფიდან ფსოუმდე ზღვისპირა ზოლში ცხოვრობენ გირჩისმჭამელთა ტომი.
ახ.წ. V საუკუნისთვის აფხაზეთში საზღვრები ახლებურად არის გადანაწილებული. აბასკები უფრო დასავლეთით წაწეულან (ფსოუმდე), ხოლო სანიგებს დარჩათ ტერიტორია აქეუნტიდან (შახედან) აბასკოსამდე. პროკოპის ცნობით აბაზგების ცენტრი არის ტრაქეა (ანაკოფია ან გაგრა) და მათ შემდეგ არიან ჯიქები და მხოლოდ შემდეგ სანიგები. VII საუკუნიდან მოყოლებული კი სანიგების ბოლო საცხოვრისი უჯვე ჯიქებს აქვთ დაკავებული და ამიერიდან სანიგების ხსენება წყაროებში ქრება. უკანასკნელად სანიგეთს თამარის პირველი ისტორიკოსი იხსენიებს XII საუკუნის ამბების თხრობისას.
9. სასპეირები/საპეირები
რას მოგვითხრობს წყაროები სასპეირების შესახებ?
ჰეროდოტე (484–425):
„მთებს ფერდობები აქვს და ამ მწყემსს აქ ჰქონდა ხარების საძოვრები ეკბატანიდან ჩრდილოეთისაკენ და ევქსინის პონტოსაკენ. აქ ხომ მიდიელთა ქვეყანა, სასპეირების მეზობლად, ძალიან მთიანი არის, ამასთანავე მაღალიცაა და ყოველივე მხრიდან ტყეებით დაფარული, ხოლო მიდიელთა მთელი დანარჩენი ქვეყანა დაბლობია.
სპარსელები ცხოვრობენ და აღწევენ სამხრეთის ზღვამდე, რომელსაც უწოდებენ მეწამულს. ამათ ზემოთ ჩრდილოეთის მიმართულებით ცხოვრობენ მიდილები, მიდიელებს ზემოთ სასპეირები, სასპერებს ზემოთ კოლხები, რომლებიც აღწევენ ჩრდილოეთის ზღვამდე, რომელსაც ერთვის მდინარე ფასისი. ეს ოთხი ტომი მოსახლეობს ზღვიდან ზღვამდე.
მატიენებს (აღმოსავლეთის), სასპეირებსა და ალაროდიელებს დარიოსისგან შეწერილი ჰქონდათ 200 ტალანტი. ესაა მეთვრამეტე სატრაპია.
ქსერქსეს ლაშქარში კოლხებს თავზე ხის მუზარადები ჰქონდათ, გამოუქნელი ტყავის პატარა ფარები და მოკლე შუბები. ამას გარდა დანები. მარებსა და კოლხებს განაგებდა ფარანდატეს ტეასპისის ძე. ალაროდიელები და სასპეირები კოლხების მსგავსად შეიარღებულები ლაშქრობდნენ. მათ განაგებდა მასისტიოსი, სირომიტრესის ძე“.
* * *
ერთი შეხედვით სასპეირებ-საპეირებში ისტორიული სპერის მოსახლეობა უნდა იგულისხმებოდეს, რომელიც ბუნებრივია ისტორიული სპერის ტერიტორიაზე იცხოვრებდა, მაგრამ როგორც ქვემოთ ნათლად გამოჩნდება, მათ ძველად გაცილებით დიდი ტერიტორია ეჭირათ ვიდრე ისტორიული სპერის მხარე. ჰეროდოტეს ერთი ცნობის მიხედვით ისინი ესაზღვრებოდნენ მიდიელებს, მეორეს მხრივ კი ემეზობლებიან ალაროდიელებსა და მატიენებს (სხვაგვარად ერთ სატრაპიაში ვერ იქნებოდნენ). სასპერები ქსერქსეს არმიაში მოხსენიებულნი არიან აგრეთვე კოლხების ახლოს და თან აღნიშნულია, რომ მათ ერთნაირი შეიარაღება ჰქონდათ. აქედან აშკარა ხდება, რომ სასპერეიები და კოლხები ერთმანეთის მეზობლები უნდა ყოფილიყვნენ.
ისტორიული მიდია არაქსისა და მტკვრის შესართავამდე აღწევდა, ვიდრე 322 წელს პერდიკამ არ გაყო მცირე (ანუ ატროპატენა) და დიდი მიდიად. ალაროდიელები ცხოვრობდნენ მდ. არაქსის შუა წელის აუზში, ხოლო აღმ. მატიენები მათ სამხრეთით – ურმიის ტბის ირგვლივ. გამოდის სასპეირებს უნდა ეცხოვრათ ისეთ ტერიტორიაზე, რომ ერთდროულად მათი მეზობლები (მეტნაკლებად მაინც) ყოფილიყვნენ მიდიელები, კოლხები და ალაროდიელები ან მატიენები. ასეთი ტერიტორია კი არის შემდეგდროინდელი იბერიის სამეფოს ტერიტორია. ამას ადასტურებს შემდეგი ცნობებიც:
აპოლონიოს როდოსელი (ძვ.წ. 295–215):
„არსესის კუნძულის (გირესუნ ადა) გადაღმა ფილირები ცხოვრობენ, ფილირებს ზემოთ მაკრონები არიან, ხოლო მათ შემდეგ ბექირთა მრავალი ტომი ცხოვრობს. ბექირების მომიჯნავენი არიან საპირები, რომელთა მეზობლად ცხოვრობენ ბიძერები. მათ ზევით კი უკვე თვით მეომარი კოლხები მოსახლეობენ. მაგრამ თქვენ განაგრძეთ ხომალდით ცურვა, სანამ ზღვის კიდეს არ მიაღწევთ.
არესის კუნძულის (მოსინიკების სანაპიროსთან) დატოვების შემდეგ მთელი დღე მიჰქროდა ხომალდი ზღვის თვალუწვდენელ სივრცეში, ღამით კი არგონავტებმა კუნძულ ფილირეს ჩაუცურეს. კუნძულ ფილირეს შემდეგ არგონავტებმა ჩაუარეს მაკრონებს, ბექირთა უსაზღვრო მიწას, ამაყ საპირებს და მათ შემდეგ ბიძერებს. ამის შემდეგ კოლხთა მიწა იწყებოდა“.
ელიანუს ჰეროდიანი (ახ.წ. II ს.):
„საპეირები იგივე სასპეირები არიან“
ფსევდო ორფევსი (ახ.წ. III ს.) ძველ ცნობაზე დაყდნობით მოგვითხრობს:
„საპეირების მჭიდრო დასახლებული ქალაქები, სინოპეს კლდოვანი შვერილის აღმოსავლეთით მცხოვრები ტომების – ფილირებისა და ნაპატების გადაღმა და ბიძერების დასავლეთით არის განლაგებულნი“.
ამიანუს მარცელინუსი (330–395) ძველ ცნობებზე დაყრდნობით მოგვითხრობს:
„ამ ადგილების მეზობლად არიან ...ხალიბები, რომლებმაც პირველად მოიპოვეს და დაამუშავეს რკინა. მათ შემდეგ ვრცელი მიწები უჭირავთ ბიზარებს, საპირებს, ტიბარენებს, მოსინიკებს, მაკრონებს და ფილირებს – ხალხებს, რომლებიც ჩვენთვის სრულიად უცნობნი არიან“.
სტეფანე ბიზანტიელი (ახ.წ. VI ს.) ძველ წყაროებზე დაყრდნობით წერს:
„საპირები – ტომი შუაგულ პონტოში; ამჟამად მათ ეწოდებათ საბირები“.
ვინ იყვნენ და სად ცხოვრობდნენ სასპეირები?
ამდენად ისტორიკოსები, რომელთაც ძირითადად ამ შემთხვევაში შავი ზღვისპირეთის აღწერა აინტერესებს გვამცნობენ, რომ სასპეირებს უჭირავთ ზღვისპირა ზოლი ბექირებსა და ბიძერებს შორის, ანუ ის ტერიტორია, რომელიც ჯერ კიდევ ძვ.წ. IV ს-ის შუა ხანებში ეჭირათ ეკექეირებს, ანუ თანამედროვე არდეშენიდან – ასფოროს დერემდე. ეს ტერიტორია კი ქართლის ცხოვრებით შედიოდა ფარნავაზის შექმნილ კლარჯეთის საერისთავოში: „ერთი გაგზავნა კლარჯეთის ერისთავად, და მისცა არსიანითგან ზღუამდე“ (ანუ ეს საერისთავო მოიცავდა კლარჯეთის გარდა ნიგალი და მისი ზღვისპირა ზოლი ანუ ეკექეირების ყოფილი ტერიტორია. ისტორიკოსთა აზრით ამავე საერისთაოში უნდა შესულიყო სპერი, ტაო და პარხალი, ანუ ე.წ. პარიადრეს მთისწინეთი, რადგან: 1. ფარნავაზმა კარა სუმდე ილაშქრა; 2. პარიადრეს მთისწინეთი არმენიამ წაართვა ქართლს ძვ.წ. II ს-ის I მეოთხედში (სტრაბონი).
იბერია ქართლის სამეფოს ბერძნებმა უწოდეს. მათივე ცნობით სასპეირი/საპეირი მოგვიანებით საბირმა შეცვალა. ასე რომ საბირი აბირად და იბერად უნდა ქცეულიყო და იბერიის ანუ ქართლის სამეფო რეალურად მოსხებისა (მოსხებზე უკვე ვისაუბრეთ ცალკე თავში) და სპერელების სამეფო უნდა ყოფილიყო. ფარსმან ქველის მიერ შავიზღვისპირა ზოლში მცხოვრები ბიძერების შთამომავალი ძიდრიტების დაქვემდებარება და აღნიშნულ ტერიტორიაზე პრეტენზია რომთან დაპირისპირების რისკის ფასად ამ ხალხების ძველ ნათესაობაზე უნდა მეტყველებდეს. ამით უნდა აიხსნას აგრეთვე ის ფაქტი, რომ მარკუს ანტონიუსმა სამართლიანად ჩათვალა ფარსმანის პრეტენზია აღნიშნულ მიწაზე (ამაზე დაწვრილებით ქვემოთ ცალკე თავში ვისაუბრებთ).
ყველაფერი ზემოთქმულით უნდა აიხსნებოდეს ის ფაქტი, რომ შავიზღვისპირეთის კარგი მცოდნე ფსევდო სკილაქსი არ იცნობს საპეირებს (შესაბამისად ისინი მის დროს ჯერ არ იყვნენ შავიზღვისპირეთში), ხოლო ჰეროდოტე და აპოლონიოს როდოსელი, რომლებიც კარგად იცნობენ კავკასიას – იბერებს კავკასიაში საერთოდ არ ახსენებენ. სამაგიეროდ სტრაბონიდან მოყოლებული ანტიკური ავტორები უკვე ახსენებენ იბერიას და არ იცნობენ სასპერებს.
დროთა განმავლობაში მცნებები „სპერი“ და „იბერი“ ერთმანეთისგან გაიყვნენ. შედეგად სპერი დარჩა იბერიის ყვალაზე დასავლეთ ნაწილს, საიდანაც იწყებოდა სპერ-იბერთა სახელმწიფო და რომელთანაც მუდმივი შეხება ჰქონდათ რომ-ბიზანტიასა და არმენიას. ასე ჩამოყალობდა ისტორიული ქართულ კუთხე „სპერი“, რომელიც მდებარეობდა.
ძვ. წ. IV-III საუკუნეებში იბერიის სამეფოს წარმოქმნის დროისათვის, ისტორიული სპერის ტერიტორია იბერიის ნაწილი იყო და სტრაბონი მას, ტაოსა და პარხალთან ერთად „პარიადრის მთისწინეთის“ სახელით იხსენიებს. სპერის მხარის ერთი ნაწილი – სამხრეთ (ზემო) სპერი სხვა ძველ ქართულ პროვინციებთან (ტაო, გოგარენე) პერიოდულად გადადიოდა ხან არმენიის, ხან ქართლის მფლობელობაში. სომხეთის მფლობელობაში სპერის მხარის ეს ნაწილი მოქცეული იყო ძვ. წ. 160-იან–ახ. წ. 59 წლებში და ახ. წ. 299 წლიდან. 387 წელს არმენიის დაყოფის შედეგად სპერი დას. არმენიის შემადგენლობაში მოექცა, რომელმაც სახელმწიფოებრიობა მალევე (389–391 წლებში) დაკარგა და ბიზანტიის პროვინციად იქცა. დაახლ. VIII–IX საუკუნეების მიჯნაზე სპერი „ქართველთა საკურაპალატოს“ ნაწილი გახდა. სპერის ოლქის უდიდესი ნაწილი (ქვემო ანუ ჩრდ. სპერი) და საკუთრივ ძველი ქალაქი სპერი 1570-იანი წლების დამლევამდე თითქმის ყოველთვის შედიოდა საქართველოს საზღვრებში: XII–XIII საუკუნეებში საქართველოს ფეოდალური მონარქიის გამგებლობაშია, XIII საუკუნის II ნახევრიდან სამცხის სამთავროში (სამცხე-საათაბაგოში) შედის. XIII საუკუნის ბოლოს სამცხის მთავარმა ბექა მანდატურთუხუცესმა სპერში დაამარცხა ოსმალთა ლაშქარი. 1578 წლიდან ეს ძირძველი ქართული მხარე ოსმალეთმა მიიტაცა. ამჟამად იგი შედის თურქეთის ისპირის ვილაიეთში. სპერი უაღრესად მნიშვნელოვანია იმ თვალსაზრისითაც, რომ სწორედ ეს მხარე არის ბაგრატიონთა საგვარეულოს სამშობლო.
პ. ინგოროყვა წერს: „საისტორიო წყაროებიდან დასტურდება, რომ ზემო სპერში იმ პერიოდის მანძილზე, როდესაც ეს კუთხე პოლიტიკურად სომხეთთან იყო დაკავშირებული, აქ სომხების მასობრივ ჩამოსახლებას ადგილი არ ჰქონია და არც სომხურ ენას მიუღია გავრცელება. ზემო სპერი მოსახლეობის შემადგენლობასა და აქ გავრცელებული ენის მიხედვით, როგორც თავდანვე იყო, ისე შემდგომაც დარცენილა ქართულ მხარედ: მოსახლეობის უმრავლესობას აქ, როგორც ირკვევა შეადგენდა ქართული ტომი ჭანები. რაც შეეხება სპერის ქვემო ნაწილს, იქ იბერიელები შეადგენდნენ უმრავლესობას“.
10. ტაოხები და ფასიანები
რას მოგვითხრობს წყაროები მათ შესახებ?
ქსენოფონტე (ძვ. წ. 427–355):
„დას. არმენიის მმართველ ტირიბაზს დაქირავებული ჰყავდა ხალიბები და ტაოხები. ელინები მიადგნენ ფასისს (არაქსის ზემო წელს ეძახდნენ ასე), რომელიც სიგანეში 1 პლეთრი (31 მ) იყო. ფასისიდან მათ გაიარეს 2 დღეში 10 ფარსანგი (53,4 კმ) და მიუახლოვდნენ მთას, რომლის უღელტეხილზე და მის შემდეგ ვაკეზე განლაგებულიყო ხალიბების, ტაოხების და ფასიანების გაერთიანებული ლაშქარი.
მაშინ ლაკედემონელმა ხირისოფმა მტრისგან 30 სტადიონზე (5,34 კმ) შეაჩერა მოწინავეთა რაზმი, დაუცადა სხვებს და სამხერდო საბჭო გამართა. დიდი ხნის თათბირის შემდეგ ქსენოფონტე ინიციატივით გადაწყდა ღამით, როდესაც მტერი დაიძინებდა ჯარი ორ ნაწილად გაეყოთ, ერთი მთის სიმაღლეებს დაიკავებდა, მეორე კი უშუალოდ უღელტეხილის დაკავებას ეცდებოდა. ასეც მოხდა. დილით მთის სიმაღლეებიდან დაშვებულმა ელინებმა ადვილად დაამარცხეს მათკენ წამოსული ბარბაროსები და მთავარ ძალებთან შესაერთებლად დაიძრნენ. გაქცეულებმა პანიკა დანარჩენებს გადადეს, რის შემდეგაც ელინებს გამარჯვება აღარ გასჭირვებიათ. გაქცევის გამო ბარბაროსთაგან მცირე ნაწილი დაიღუპა და ელინებს ნადავლად მხოლოდ დიდი რაოდენობის ფარები ერგოთ, რომლებიც დალეწეს, რათა გამოუსადეგარად ექციათ. გამარჯვებისთანავე ელინებმა გამართეს მსხვერპლშეწირვა. ვაკეზე ჩასვლისთანავე მათ შეხვდათ სურსათ-სანოვაგით მდიდარი სოფელი, აქ 15 დღე დაისვენეს, გაძარცვეს მოსახლების ფერმები და შეივსეს მარაგი“.
აქ საუბარია ფასიანთა იმ ტომზე, რომელიც ცხოვრობდა არაქს-ფასისის ზემო წელში არსებულ მთებში. ქსენოფონტესთან ფასისი ძირითადად არაქსის ზემო წელია, ხოლო ფასიანების ქვეყანა ტაოხების, ხალიბების და დას. არმენიელების მეზობლები არიან.
კონსტანტინე პორფიროგენეტის (X ს.) ცნობების მიხედვით, არაქსი-ფასისის ახლოსაა ქართული პროვინცია ფასიანი/ბასიანი. ლოგიკური ჩანს ვარაუდი, რომ, არაქს-ფასისის რეგიონში არსებული ძველი ტერმინი ფასიანები შემონახული იყოს ტოპონიმ ბასიანის სახით.
„აქედან (ფასიანებიდან) ელინებმა გაიარეს 5 დღეში 30 ფარსანგი (160,2 კმ) და მივიდნენ ტაოხებთან. ამ დროს სურსათის მარაგი ამოიწურა. ტაოხები ცხოვრობდნენ ძნელადმისასვლელ გამაგრებულ ადგილებში, სადაც ჰქონდათ შენახული სურსათი. შესაბამისად აქ როდესაც ელინები ერთ ასეთ სიმაგრეს მიადგნენ, რომელიც არ წამოადგენდა ქალაქს და საერთოდ მასში სახლები არ იყო, თუმცა მოსახლეობა და მრავალრიცხოვანი პირუტყვი იქ შეკრებილიყო (ე.ი. ეს იყო მხოლოდ გალავანშემოტყმული ბორცვი, რომელშიც ტაოხები მხოლოდ შიშიანობის დროს შეიხიზნებოდნენ ხოლმე.) ხირისოფმა პირდაპირ შეუტია მას. ამასთან დანაყოფები ცალცალკე მოქმედებდნენ და ხშირად ცვლიდნენ ერთმანეთს დაღლილობის გამო. ერთიანი ძალებით შეტევა შეუძლებელი იყო, რადგან ეს პუნქტი მდებარეობდა ყველა მხრიდან დამრეც მაღლობზე. როდესაც მივიდა ქსენოფონტე პელტასტებითა და ჰოპლიტებით ხირისოფმა უთხრა მას: „თქვენ მოხვედით დროულად; გამაგრებული ადგილი აუცილებლად უნდა ავიღოთ, რადგან მეომრებს აღარ ექნებათ საკვები, თუ მას ჩვენ ვერ ავიღებთ“. მაშინ სარდალთა საბჭო შეიკრიბა და ქსენოფონტმა ჰკითხა მათ: „რა უშლით ხელთ ელინებს სიმაგრეში შეჭრაში?“
ხირისოფმა უპასუხა: „მას მხოლოდ ერთი მისადგომი აქვს, ის რომელსაც თქვენს წინ ხედავთ. როგორც კი მასზე გავლას შეეცდები, მტრები უმალ აგორებენ ლოდებს და ისვრიან ქვებს და თქვენ თვითონ შეგიძლიათ დარწმუნდეთ, თუ რა მდგომარეობაში აგდებს ისინი ადამიანებს“ და აჩვენა ფეხებმოტეხილი და და ნეკნებჩამსხვრეული მეომრები.
მაშინ ქსენოფონტმა თქვა: „როდესაც მათ გამოელევათ ქვები, დარჩება კიდევ ჩვენს გზაზე წინააღმდეგობა სიმაგრეში შესაჭრელად? ჩვენ წინააღმდეგ ხომ მხოლოდ ადამიანთა მცირერიცხოვანი ჯგუფია, რომელთაგან მხოლოდ ორს ან სამს აქვს თან იარაღი. გამაგრებული ადგილი, როგორც ხედავ, მდებარეობს ჩვენგან 3,5 პლეთრზე (108 მ), რომელიც უნდა გავიაროთ ნასროლი ქვების წვიმაში. ამ გზაზე ჩვენგან გზის 2/3-ზე არის ერთმანეთთან დაშორებული დიდი ფიჭვის ხეები და მათ უკან დამალული მეომრებს არაფერი დაუშავდებათ. დანარჩენი 1,5 პლეთრი (47 მ) უნდა გავირბინოთ, როდესაც შეწყდება ქვების სროლა“.
ხირისოფმა უპასუხა: „მაგრამ საქმე იმაშია, რომ როგორც კი წინ წავალთ, მაშინვე წამოვა ჩვენსკენ დიდი რაოდენობით ქვები“.
ქსენოფოტმა უპასუხა: ჩვენც სწორედ ეს გვინდა. ასეთ შემთხვევაში მათ მალე გამოელევათ ქვები. ახლა დავიძრეთ მიზნამდე“. მაშინ ელინთა არიერგარდს გაუძღვნენ ქსენოფონტე, ხირისოფი, კალიმახ პარასიელი, რომელიც მეთაურობდა არიერგარდის ლოხაგებს. დანარჩენი ლოხაგები დარჩნენ უსაფრთხო ადგილას.. მათგან 70 კაცი გამოეყო და ფრხილად გათითოკაცებულნი მივიდნენ ფიჭვის ხეებამდე. ამ დროს კალიმახმა ხერხი იხმარა. იგი ხის სამალავიდან 2–3 ნაბიჯით წინ გამოიჭრებოდა და როდესაც მისადმი ქვებს დაუშენდნენ (ერთ ჯერზე 10 ქვა მაინც მოდიოდა) უკან გამოიქცეოდა. ტაოხებს თანდათან ქვები ელეოდათ. აგასიუს სტიმფალელი, რომელიც შორიდან ადევნებდა კალიმახის ქცევას, იფიქრა, რომ როდესაც ქვები გამოილეოდა, იგი პირველი შეიჭრებოდა სიმაგრეში და მთელი დიდება მას ერგებოდა, ამიტომ სწრაფად გაიჭრა წინ. ამის დანახვაზე განრისხებულმა კალიმახმა ხელი წაავლო მის ფარს და არ უშვებდა. ამ დროს მათ გადაასწრეს არისტონიმ მეტედრეეელმა ევრილოხ ლუსელმა (ორივე აგასიუსის მეგობრები იყვნენ და როდესაც აგასიუსი წინ გაჭრა დაინახეს უკან დაედევნენ). მაშინ აგასიუსი და კალიმახიც გამოედევნენ მათ. ამასობაში ქვების სროლა ფაქტიურად შეწყდა და ოთხეულმა შეაღწია სიმაგრეში. მაშინ ელინების წინაშე გადაიშალა საშინელი სანახაობა. ქალები ისროდნენ ქვემოთ თავის ბავშვებს და შემდეგ თვითონაც ცვიოდნენ კლდიდან უფსკრულში. მამაკაცებიც ასევე იქცეოდნენ. ლოხაგოსმა (ელინთა ჯარის ერთ-ერთი ქვედანაყოფის უფროსმა) ენეოს სტიმფალიელმა დაინახა ერთი ლამაზ ტანსაცმელში ჩაცმული ტაოხი, რომელიც მორბოდა და, ჩანს, აგრეთვე, კლდიდან გადავარდნას ლამობდა. მან სტაცა მას ხელი, რათა ხელი შეეშალა მისთვის გადავარდნილიყო, მაგრამ ტაოხმა ისიც თან გადაიტანა და ორივენი გადაეშვნენ კლდიდან და დაიღუპნენ. აქ ძალიან ცოტა ადამიანი იქნა ტყვედ ხელთგდებული. სამაგიეროდ სტუმრებმა ბევრი რქოსანი პირუტყვი, სახედრები და ცხვრები იგდეს ხელთ.
ტაოხებიდან დასავლეთით წასვლის შემდეგ ელინებმა გაიარეს ხალიბების ქვეყანა და დაფარეს 7 დღეში 50 ფარსანგი (267 კმ)“.
ქსენოფონტე კოტიორაში სინოპეს ელჩებთან საუბრისას აღნიშნავდა: „ასე მაგალითად კარდუხებს, ტაოხებსა და ხალდეებს, რომლებიც არ ექვემდებარებიან მეფეს (იგულისხმება სპარსეთის მეფე) და მისი ძალიან მრისხანე მტრები არიან“.
თხზულების ბოლოს ქსენოფონტე აჯამებს თუ რომელი ქვეყნები გაიარა და წერს: მეთაურები (სპარსეთის) სამეფო ოლქებისა, რომლებიც ჩვენ გავიარეთ იყვნენ: „ლიდიის არტიმი, ფრიგიის არტაკამი, ლიკაონიისა და კაპადოკიის მითრიდატე, კილიკიის სიენესიი, ფინიკიისა და არაბიის დერნი, სირიისა და ასირიის ველესიი, ბაბილონის როპარი, მიდიის არვაკი, ფასიანებისა და ჰესპერიტების (ჰესპერ = დასავლეთს, ე.ი. დასავლეთ არმენები) ტირიბაზი, პაფლაგონიის კორილა, ბითინიის ფარნავაზი და ევროპული თრაკიის სებთი; – კარდუხები, (ტაოხები), ხალიბები, ხალდები, მაკრონები, კოლხები, მოსსინიკები, კოიტები (?) და ტიბარენები არიან დამოუკიდებელი ტომები.
დიოდორე სიცილიელი ქსენოფონტეს ლაშქრობის მოკლედ მოთხრობისას ტაოხებს „ხაოჲ“-ს სახელით მოიხსენიებს. იგი უნდა უდრიდეს ჰეკატეოს მილეტელის ხოჲებს, რომლებიც ბექეირიკას მეზობლად ცხოვრობდნენ და მათ აღმოსავლეთიდან დიძერები ესაზღვრებოდნენ. ახ. წ. II ს. ბერძენი ისტორიკოსის აპიანე კი ტაოს უკვე „ხოტენე“-ს უწოდებს.
ჰეროდოტესა და ქსენოფონტეს ცნობების შეპირისპირებით დგინდება: 1. ტაოხები იყვნენ მრავალრიცხოვანი, თავისუფლების მოყვარე და მეომარი ხალხი; 2. ტაოხები არ შედიოდნენ არცერთ სატრაპიაში, შედეგად არც ხარკს უხდიდნენ მათ და არც მათ კანონებს ემორჩილებოდნენ. მხოლოდ ფულის გადახდის შემდეგ სპარსელთა დაქირავებულ ლაშქარში მსახურობდნენ; 3. ქსენოფონტემ გაიარა ტაოხების ქვეყნის სამხრეთ (მთიანი) ნაწილი, სადაც ტაოხთა სოფლები მდებარეობდა.
ძვ.წ. III საუკუნის დასაწყისში „ტაოხების ქვეყანა“ იბერიის სამეფომ შემოიერთა, ძვ. წ. 160-იან წლებში „დიდმა არმენიამ“ დაპყრო და ტაიკი უწოდა. ახ. წ. 59 წელს ტაო კვლავ იბერიას გადაეცა, 299 წელს კი „დიდ არმენიას“ გადაეცა და IV–VII ს-ში მამიკონიანთა ფეოდალური საგვარეულოს სამფლობელო იყო. ამიტომ ტაოში ქართულ მოსახლეობასთან ერთად, განსაკუთრებით იმიერ-ტაოში, სომხურიც გაჩნდა. VIII საუკუნის შუახანებში ტაო კლარჯეთის ერისთავმა ადარნასე ბაგრატიონმა იგდო ხელთ. მისმა შვილმა აშოტ ბაგრატიონმა IX საუკუნის დასაწყისში აქ ტაო-კლარჯეთის საკურაპალატო ჩამოაყალიბა, რომელიც მოგვიანებით „ქართველთა სამეფოდ“ გარდაიქმნა. ამიტომ ტაოში ქართულ მოსახლეობასთან ერთად, განსაკუთრებით იმიერტაოში, სომხურიც გაჩნდა. ქართველებსა და სომხებს შორის საეკლესიო დაპირისპირების დროს, ტაოში დიოფიზიტობამ გაიმარჯვა და ის დიოფიზიტობის ძლიერ ცენტრს წარმოადგენდა.
VIII–IX სს-ში ტაოში ფართო სამონასტრო მშენებლობა იყო გაჩაღებული. აქ აიგო ქართული საეკლესიო არქიტექტურის შესანიშნავი ნიმუშები (ბანა, ხახული, ოშკი, პარხალი, იშხანი, ოთხთა...). დღესაც კი გამაოგნებელ შთაბეჭდილებას ტოვებს თორთუმის ციხე-სიმაგრის ნანგრევები. ტაოში მოღვაწეობდნენ ქართული საეკლესიო კულტურის მოღვაწეები – იოანე და ექვთიმე მთაწმინდელები.
1001 წელს იმიერ ანუ სამხრეთ ტაო ბიზანტიამ შეიერთა, შემდეგ კი სელჩუკებმა დაიპყრეს და მისი დაბრუნება მხოლოდ თამარის ეპოქაში მოხერხდა, რის შემდეგაც ტაო საქართველოს ერთ-ერთი სანაპირო საერისთავო გახდა. XIII ს-ის II ნახევრიდან ტაო სამცხე-საათაბაგოს ნაწილია, XIV ს-დან კი ერთიანი საქართველოსი. XVI ს-ის 50-იან წლებში სამცხე-საათაბაგოს სხვა ტერიტორიებთან ერთად ტაოც ოსმალეთმა დაიპყრო.








Комментариев нет:

Отправить комментарий