вторник, 9 мая 2017 г.

სათავადოები. ნაწილი I

აბაშიძეთა სათავადო, სააბაშიძეო ფეოდალური სათავადო ზემო იმერეთში. აღმოცენდა ბაღვაშთა ყოფილ სამფლობელოზე. აბაშიძეთა სათავადოს ჩამოყალიბება უნდა მომხდარიყო აბაშიძეების საგვარეულოს დამფუძნებლის აბაშის მოღვაწეობის დროს, XVXVI საუკუნეთა მიჯნაზე. სათავადოს ჩრდილოეთით ესაზღვრებოდა რაჭის საერისთავო, სამხრეთით მდინარე ძირულა, აღმოსავლეთით ლიხის ქედი, დასავლეთით არგვეთა-ჩხარი. რეზიდენცია, კარის ეკლესია და საძვალე სასაფლაო ჰქონდათ ჭალას, კაცხსა და უბისაში.
აბაშიძეები იყვნენ იმერეთის მეფის უძლიერესი ვასალები. ხშირად მათი ნებისამებრ წყდებოდა იმერეთის მეფეთა ტახტზე ასვლა-დარჩენის საკითხი. აბაშიძე გიორგი-მალაქია 1701–1707 წლებში იმერეთის ფაქტობრივი მეფე იყო. ამას გარდა იმერეთში აბაშიძენი: გელათის ღვთისმშობლის წინამძღვრად, მთავარეპისკოპოსად, კათალიკოსად, მდივან-მწიგნობრად, ბოქაულთუხუცესად და სახლთუხუცესად ემსახურებოდნენ მეფეს და საქართველოს.
XVII საუკუნიდან თავად აბაშიძეთა ერთი შტო ზემო ქართლში გადმოვიდა და ხაშურ-სურამის მხარეში რამდენიმე სოფელს დაეუფლა. აბაშიძეთა მფლობელობაში აღმოჩნდა: ქვიშხეთი, ტაშისკარი, ცხისძირი, მონასტერი, წიქარაული, ცხრამუხა, ბეკამი და სხვა.
ქართლ-კახეთში აბაშიძენი სახლთუხუცესად, მსაჯულთუხუცესად, მდივანბეგად, ქეშიკჩიბაშად, ამილახვარბაშად, ალისა და ბორჩალოს მოურავებად ემსახურებოდნენ მეფეს და საქართველოს.
1774 ერეკლე II-მ თავის სიმამრს ზაალ აბაშიძესა და მის შვილებს კახეთში უბოძა ყმა-მამული. კახეთის აბაშიძეები მათგან მომდინარეობენ.
XVIII საუკუნის I ნახევარში იმერელი აზნაური აბაშიძეების ნაწილი ბათუმის მხარეში ჩასახლდნენ, გამაჰმადიანდნენ და ოსმალეთის მთავრობისაგან სანჯაყ-ბეგობა მიიღეს.
აბაშიძეთა ფეოდალურ სახლს მოყვრობა ჰქონდა ბაგრატიონთა სამეფო სახლთან. იმერთა მეფე ალექსანდრე V თავად ლევან აბაშიძის სიძე გახლდათ. აბაშიძის ქალის გაზრდილი იყო დიდი სოლომონ I. ქართლის მეფე ვახტანგ VI ვახანის ციხის პატრონის თავად ვახუშტი აბაშიძის სიმამრი იყო, ხოლო კახთბატონი ერეკლე II თავად ზაალ აბაშიძის სიძე გახლდათ.
საქართველოსათვის და ბაგრატიონთა ტახტის ძლიერებისათვის თავადი აბაშიძენი გამოდიოდნენ იმერეთის სამეფო ლაშქრის მემარჯვენე და ქართლის სამეფო ლაშქრის მემარჯვენე სადროშოებში.
აბაშიძეთა სათავადო განსაკუთრებით გაძლიერდა XVII საუკუნის მიწურულსა და XVIII საუკუნის I ნახევარში. ამ დროისათვის აბაშიძეთა სათავადოში შედიოდა 78 სოფელი, 4 ეკლესია-მონასტერი, 1500 კომლი ყმა-გლეხი, ვახანის, ჩხერის, სვერის, ნავარძეთის, კაცხის, ხარაგაულისა და სხვა ციხესიმაგრეები. მცირე ხნით შორაპნის, შროშის, ჭალატყისა და ცუცხვათის ციხესიმაგრეებიც. აბაშიძეთა სათავადო იმდენად ძლიერი იყო, რომ ხშირად ცენტრალური ხელისუფლებისაგან დამოუკიდებელ პოლიტიკას ატარებდა, უკავშირდებოდა მეზობელ სამთავროებს და გამოდიოდა სამეფო ხელისუფლების წინააღმდეგ. ამიტომ სოლომონ I-მა აბაშიძეებს ჩამოართვა სათავადოს მნიშვნელოვანი ნაწილი ციხესიმაგრეებიანად და სახასო საკუთრებად გამოაცხადა. იმერეთის სამეფოში რუსული მმართველობის შემოღების შემდეგ (1810 წ.) აბაშიძეთა სათავადო გაუქმდა.
ამილახორთა სათავადო, საამილახვრო – მართავდა მეფის დანიშნული მოხელე – ამილახვარი. საამილახოროს ტერიტორია მოქცეული იყო მდინარეებს ლეხურასა და ლიახვს შორის. წარმოიშვა XIV საუკუნის დასაწყისში, როდესაც ზევდგენიძეებმა სამემკვიდრეოდ მიიღეს სხვილოური მამული. XIV საუკუნის ბოლოს მათ ებოძათ ახალციხე (არაგვის ხეობაში) და შიომღვიმე საგვარეულო საძვალედ (გვიანდელ ხანაში ამილახვრები სამთავისშიც იმარხებოდნენ).
1429 წელს ზევდგენიძეების ხელში გადავიდა კასპი, იგოეთი, ნადარბაზევი, გომი, უფლისციხე, გვერდიძირი. XV საუკუნის I ნახევარში ზევდგენიძეებმა მიიღეს ამილახორის სახელი. 1470-იან წლებში ისინი ყმა-მამულებს ფლობდნენ მცხეთაში, კარსანში, ძაგნაკორნაში, ახატანში, ხატისწობენში. ზევდგენიძე-ამილახორთა უფლებები განმტკიცდა XV-XVI საუკუნეებში, როდესაც ქართლი დაიყო სადროშო-სასარდლოებად და მემარჯვენე სასარდლოს მეთაურად ამილახორი დაილახორი დაინიშნა. ამილახორთა ძლიერებას ზრდიდა ისიც, რომ XV საუკუნის დასაწყისიდან ისინი ფლობდნენ გორის მოურავის სახელოს. XIV–XVI საუკუნეებში ცენტრი იყო სხვილო, ხოლო XVII საუკუნის დასაწყისიდან ქვემო ჭალა. საამილახორო განსაკუთრებით გაძლიერდა XVII საუკუნის II ნახევრიდან და XVIII საუკუნის I ნახევარში, მაგრამ გივი ამილახვრის აჯანყების დამარცხების შემდეგ მისი ძლიერება თანდათან დაეცა. საქართველოს რუსეთთან შეერთების შემდეგ მნიშვნელობა დაკარგა ამილახორის სახელომ და საამილახორო, როგორც პოლიტიკურ-ადმინისტრაციული ერთეული, უკვე აღარ არსებობდა.
არაგვის საერისთავო – მდებარეობდა არაგვის ხეობასა და თერგის სათავეებში (თემები – ხევი, თრუსო, ხადა, გარეშემო, მრევლი, ცხავატი, გუდამაყარი, ხანდო, ჭართალეთი და არაგვის ბარის ზოლი სოფ. მისაქციელიდან ანანურამდე). მოსახლეობა დაახლოებით 3300 კომლი (1770). დაახლოებით XV საუკუნის შუა ხანებიდან არაგვის საერისთავო ფაქტობრივად ერისთავების მამულად ანუ სათავადოდ იქცა. XVI საუკუნეში ვანათელმა აზნაურმა სიდამონიძემ (პატარა ლიახვის ხეობიდან) ქსნის ერისთავთა დახმარებით ამოწყვიტა არაგვის ერისთავები და თვითონ დაეპატრონა საერისთავოს. ამიერიდან არაგვის საერისთავოს ერისთავად მისი მემკვიდრეები ინიშნებოდნენ. არაგვის ერისთავის რეზიდენცია იყო დუშეთი და სიონი, მთავარი ციხე - ანანური (სურ 15), საძვალე და საგვარეულო მონასტრი - ბოდორნა. XV საუკუნამდე ერისთავს ქვეყნის მართვაში ცენტრალური ხელისუფლების მიერ დანიშნული მოხელეები (გამგებელი, ხევისთავი, ციხისთავი, მამასახლისი და სხვა) ეხმარებოდნენ, შემდეგ კი სახლთუხუცესი, მოურავი, ნაცვალი და სხვა.
არაგვის საერისთავოს ეკონომიკური ცენტრები იყო დუშეთი, ანანური, ჟინვანი. არაგვის საერისთავოზე გადიოდა საქართველოს ჩრდილოეთ ქვეყნებთან დამაკავშირებელი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გზა (მერმინდელი საქართველოს სამხედრო გზა).
არაგვის საერისთავო განსაკუთრებით გაძლიერდა XVII საუკუნეში, როდესაც ნუგზარ, ზურაბ და ზაალ ერისთავები თავგამოდებით იბრძოდნენ, ერთი მხრით, სრული პოლიტიკური დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად და, მეორე მხრით, ფშავხევსურეთისა და ერწო-თიანეთის დასაპყრობლად და დასაბეგრავად. ჯერ ზურაბმა (XVII საუკუნის 20-იან წლებში) და შემდეგ ზაალმა (50-იან წლებში) დროებით დაიპყრეს კიდეც ერწო-თიანეთი. ამ ბრძოლებმა დიდი მსხვერპლი შეიწირა ორივე მხრიდან, მაგრამ საბოლოოდ ერისთავები მაინც ვერ ეწივნენ საწადელს.
ტრაგიკულად დასრულდა უკანაკნელი ერისთავების მმართველობა.1739 წელს, როდესაც შანშე ქსნის ერისთავი რუსეთში იყო წასული, არაგვის ერისთავებს მისი ცოლი ირანელთათვის მიუგვრიათ. რუსეთიდან დაბრუნებულმა შანშემ ოჯახის შეურაცხმყოფელნი სასტიკად დასაჯა. 1739 წ. ივლისში იგი საკუთარი და ლეკთაგან დაქირავებული ჯარით მიადგა ანანურის ციხეს, სადაც გამაგრებული იყო ერისთავი ბარძიმი ძმასთან ერთად. ბრძოლის შედეგად უამრავი ლეკი და ქართველი დაიხოცა. მოალყეებმა ვერაფერი გააწყვეს და ბოლოს გადაუჭრეს ციხეს წყალსადენი. ზაფხული იყო, ციხეში მყოფთ მეტად გაუჭირდათ და იძულებულნი გახდნენ ფიცით დანებებულიყვნენ. ბარძიმ ერისთავი ჩაბარდა, მაგრამ ერისთავის შვილი ურთურთი არ დანებებია და ერთ-ერთ კოშკში, რომელსაც „შეუპოვარს“ ეძახდნენ, გამაგრდა. ქსნელებმა ფიცი დაარღვიეს და ბარძიმი მოკლეს. დახოცეს მისი ოჯახის სხვა წევრებიც. შემდეგ შეესიეს ციხეს, აიკლეს მონასტერი. „შეუპოვარ“ კოშკს ცეცხლი წაუკიდეს და ურთურთი შიგ გამწვეს.
არაგველებზე ისე იმოქმედა ამ შემთხვევამ, რომ უზარმაზარი შვიდსართულიანი კოშკი ამოქოლეს და დამწვართა სამარხად აქციეს. მხოლოდ ორასი წლის შემდეგ 1939 წელს გახსნეს არქეოლოგებმა. მათ საშინელი სურათი წარმოუდგათ თვალწინ, ნახაძრალი სავსე იყო დიდებისა და ბავშვების დამწვარი ძვლებით, იარაღით და სხვადასხვა საოჯახო ნივთებით.
1743 წელს ერისთავის ბატონობით გაწამებულმა აჯანყებულმა არაგველებმა მოკლეს ბეჟან ერისთავი და არაგვის საერისთავო კახეთის მეფეს თეიმურაზ II-ს გადასცეს. მან არაგვის საერისთავო სამეფო მამულად გამოაცხადა და ერეკლე II-ის ვაჟს, ვახტანგ ბატონიშვილს, საუფლიწულოდ მისცა. ბატონიშვილის სახელით არაგვის საერისთავოს ჯიმშერ ჩოლოყაშვილი განაგებდა (1743-1756). ერისთავის გადარჩენილი შვილები ცოტა უფრო გვიან ერეკლე II-მ კახეთში გადაასახლა და იქ მისცა მცირე მამული. ვახტანგ ბატონიშვილის გარდაცვალების (1756) შემდეგ არაგვის საერისთავო ლევან ბატონიშვილის, ხოლო ამ უკანასკნელის გარდაცვალების (1781) შემდეგ კი ვახტანგ (ალმასხან) ბატონიშვილის საუფლისწულო იყო. 1803 წელს ვახტანგი რუსეთში გადაასახლეს. არაგვის საერისთავო კი ანანური მაზრის უფროსს დაუქვემდებარეს.
ბარათაშვილთა სათავადო, საბარათიანო – სათავადო ფეოდალურ საქართველოში. საბარათიანო საბოლოოდ ჩამოყალიბდა XV საუკუნეში ქვემო ქართლის ტერიტორიაზე. მის ფუძემდებლად მიიჩნევენ ბარათა ქაჩიბაიძეს, რომელიც XVI საუკუნის I ნახევარში ცხოვრობდა და ალექსანდრე I-ის მოლარე იყო. მან მცხეთის ტაძარს სოფელი ყორანთა შეწირა. საბარათიანო მოიცავდა ტერიტორიას გაჩიანიდან გარდაბნის საერისთავოდან თბილისის სამხრეთით ლორე-ფარავნამდე. რეზიდენცია იყო სამშვილდეში.
ბარათაშვილებს, – წერს ვახუშტი ბატონიშვილი, – „უპყრიათ გაჩიანისა და გარდაბანისა საერისთაონი ტფილისის სამხრით, ვიდრე ლორე-ფანავრამდე, გარდა მეფისა სახასოთა და შეწირულობათა ეკლესიათა“. ბარათაშვილებს ეკუთვნოდათ ასობით სოფელი, ჰყავდათ დაახლოებით 300 აზნაური და 2500-3000 კომლი გლეხი. სამფლობელოს ცენტრი იყო სამშვილდე. ციხე-სიმაგრეები და სასახლეები ჰქონდათ დმანისში, დარბასჭალაში, ტბისში, ენაგეთში და სხვაგან. მათი საგვარეულო მონასტრები და სასაფლაო იყო ფიტარეთისა და გუდარეხის მონასტრები, დმანისის ღვთისმშობლისა და სოფელ ქედის ეკლესიები, საბარათიანოს სახლის შვილები სხვადასხვა კუთხეში ისხდნენ და თავიანთი საუფლისწულოები ჰქონდათ. დროთა განმავლობაში ეს საუფლისწულოები ბარათიანთ სახლის გაყრის ნიადაგზე დამოუკიდებელ სათავადოებად იქცნენ. ასე ჩამოყალიბდა საგოსტაშაბიშვილო, საგერმანოზიშვილო, საზურაბიშვილო, საქავთარიშვილო, საიარალიშვილო, საიოთამიშვილო, საბარათაშვილო, საყაფლანიშვილო და სხვა. ამათ შორის ბრძოლაში გაიმარჯვეს ყაფლანის შვილებმა, რომლებმაც XVII საუკუნეში სომხით-საბარათიანოში წამყვანი მდგომარეობა დაიკავეს. საბარათიანო თანდათან დაკნინდა. XVIII საუკუნეში მთლიანად დაიშალა.
ინასარიძეთა სათავადო – ისტორიულ წყაროებში ინასარიძეთა გვარი XIII საუკუნიდან გვხვდება. XIII საუკუნის ლაბეჭინის მონასტრისადმი შეწირულობის წიგნში იხსენიება „ინასარიძისეული გლეხი ბერმუჯისძე გაბრიელი“. ინასარიძე XIII საუკუნეში ყმის მფლობელი ყოფილა და სავარაუდოდ ლეჩხუმში ცხოვრობდა.
შემდეგი წერილობითი წყარო, რომელშიც გვარი ინასარიძე იხსენიება, XIV საუკუნის ქართული სამართლის ძეგლი „ხელმწიფის კარის გარიგებაა“, სადაც მეფის მოხელეთა შორის გვხვდება „საწოლის მწიგნობარი ინასარიძე“. ვერაფერს ვიტყვით ამ მწიგნობარი ინასარიძის სადაურობაზე. იმხანად საქართველო ერთიანი სახელმწიფო იყო ჯიქეთიდან შირვანამდე და „აფხაზთა და ქართველთა, რანთა, კახთა და სომეხთა მეფის“ კარზე გაერთიანებული სამეფოს ნებისმიერი კუთხის წარმომადგენელი შეიძლებოდა დაწინაურებულიყო.
ჩვენს ხელთ არის XIVXV საუკუნეთა მიჯნაზე შედგენილი სვანური სამართლის ძეგლი „სასარჩელოს მიღების დაწერილი“ აზნაურ ივანე სეტიელისადმი, რომელშიც იხსენიება მოურავი ინასარიანი ფურთუხუ. შესაძლებლად მიგვაჩნია იმ ვარაუდის დაშვება, რომ XIII საუკუნეში ლეჩხუმში მცხოვრები ინასარიძეები და XIVXV საუკუნეებში სვანეთში მცხოვრები ინასარიანები ერთმანეთთან ნათესაურ კავშირში იყვნენ. ლეჩხუმი სავსეა სვანეთიდან ჩამოსახლებული გვარებით.
14631478 წლების იმერეთის მეფის ბაგრატ II-ის მთის წმინდა გიორგის ეკლესიისადმი ბოძებულ შეწირულობის წიგნში წერია: „…რაგვარათაც დავით აღმაშენებლისა და ძისა მისისა დიმიტრისაგან შემოწირული ყოფილიყო და ისევე ჩვენ… ახლად დაუმტკიცეთ და შემოვწირეთ მამულნი და გლეხნი სახადს აგარა… გლეხნი ჭაშლათისა ჭუნჭულასძენი, ქიშმეისძენი მათითა მიმდგომითა სამართლიანითა ასე და ამა პირსა ზედა, რომ ინასარიძეთა გვარსა ამათ ზედა არა საქმე არ ჰქონდეს”. ამ საბუთშიც ინასარიძეები ყმათა მფლობელებად ჩანან. სოფელი ჭაშლათი, ამჟამად ჭაშლეთი, ლეხუმ-იმერეთის საზღვარზე მდებარეობს.
იმერთა მეფის კარზე ჩანს 1488 წლის სიგელში მოხსენიებული აბესალომ ინასარიძე. მას სამეფო კარის სხვა მოხელეებთან ერთად დაუმოწმებია ალექსანდრე იმერთა მეფის წყალობის სიგელი, რომლითაც თავად ფალავანდიშვილებს სოფელი ოქონა ებოძათ.
1503 წლის სვანთა და ჯაფარიძეთა სასისხლო საქმის განჩინებიდან ირკვევა, რომ ინასარიძეებს, კუჭაიძეებთან, ლაშხიშვილებსა და გარაყანიძეებთან ერთად, მონაწილეობა მიუღიათ სვანებზე თავდასხმაში. ეს ის დროა, როცა თავადმა ჯაფარიძეებმა რაჭა-ლეჩხუმის თავადაზნაურობის დახმარებით სვანებს გზები შეუკრეს და სისხლის საზღაურს ედავებოდნენ.
XVII საუკუნე ინასარიძეთა გვარის აღზევების ხანაა. 1651 წლის ალექსანდრე იმერთა მეფის ერთ ფიცის წიგნში დასახელებულნი არიან მეფის უახლოესი თანამებრძოლები: ინასარიძე ქაიხოსრო, ლაშხიშვილი ხოსია და ცაგერელი ეპისკოპოსი.
1654 წელს მღვდელმონაზონი ევდემონ ინასარიძე ელჩად გააგზავნა იმერთა მეფემ რუსეთში. შორეულ მოგზაურობაში მამა ევდემონს წაუღია იანსარიძეთა საგვარეულო საძვალის ლაბეჭინის მონასტრის კუთვნილი ხელნაწერი წიგნი „თეოდორე სტოდიელის სწავლანი“. მამა ევდემონი რუსთ ხელმწიფეს დაუპატიმრებია და ჩრდილოეთში გადაუსახლებია. ამ წიგნის ერთ მინაწერში ვკითხულობთ მის სიტყვებს: „მიქელ და გაბრიელ, გვაღირსე ტაძრის თქუენის ლაბეჭინისა ხილვა და გამოგვიხსენ ტყვეობისა ამის ჩემისა. რაჟამ დავსტყვევდით ხელთაგან მოსკოვის ხელმწიფისათა, სადა არა ღამდება ზაფხული, კირილას მონასტერსა სავანესა ზღვისა პირსა“.
მამა ევდემონი რუსეთში გარდაიცვალა, ხოლო მისი წიგნი XIX საუკუნეში სპარსეთის ერთ სომხურ ეკლესიაში აღმოჩნდა, საიდანაც ვიღაც მადლიანმა ქართველმა თბილისში ჩამოიტანა და ახლა ხელნაწერთა ინსტიტუტში ინახება.
XVII საუკუნის II ნახევარში ლეჩხუმში ინასარიძეთა ყმა-მამულის მატებასთან ერთად იქმნება ინასარიძეთა სათავადო – „საინასარიძო“. ეს ტერმინი გვხვდება 1681 წლის მარტვილის ეკლესიის ფრესკულ წარწერაში. ფრესკაზე გამოსახული ერთ-ერთი პიროვნება (ოდიშის მთავარი) იწოდება „ლეჩხუმისა და საინასარიძოს და სალიპარტიანოს პატრონად“.
სათავადო „საინასარიძო“ იხსენიება ოდიშის მთავართა 1701 წლის ერთ საბუთშიც, სადაც მთავრის ტიტული შემდეგნაირად არის გადმოცემული: „ოდიშისა და სალიპარტიანოს მპყრობელი, ლეჩხუმისა და საინასარიძოს მჭირავ-მქონებელი“.
საბუთების მიხედვით, „საინასარიძო“ მოიცავდა ყმა-მამულს ლეჩხუმის შემდეგ სოფლებში: ზოგიშში, ჭაულეთში, საჩხოურში, წუგნაში და სხვაგან. ხალხური გადმოცემით, ინაარიძეებს ეკუთვნოდათ რიონის ხეობის სოფლები ასკის წყლიდან იმერეთ-ლეჩხუმის საზღვრამდე. გარდა ამისა, ლეჩხუმში, ლეხიდარსა და ჯვარდამწვარს შორის რაც „სარჯულავი“ და სხვა გამოსაღები შემოდიოდა, ორი წილი ცაგერელი ეპისკოპოსის იყო, ერთი წილი – ინასარიძეებისა. 1658 წელს ხოსია ინასარიძეს ეს ერთი წილიც ცაგერის ღვთისმშობლის ეკლესიისთვის შეუწირავს. როგორც სამშენებლო წარწერიდან ირკვევა, XVII საუკუნის 70-იან წლებში გიორგი ინასარიძეს აუშენებია ლაბეჭინის ეკლესიის ეკვდერი.
მაჩაბელთა სათავადო, სამაჩაბლო – ფეოდალური საქართველოს ერთ-ერთი სათავადო. წარმოიშვა XV საუკუნის დასაწყისში მდინარე ლიახვის შუა და ზემო წელზე, ისტორიულ აჩაბეთის ხევში.
სახელწოდება მომდინარეობს თავად მაჩაბელთა გვარიდან, რომელთა წინაპრები იყვნენ აზნაური თავხელიძეები (სხვა ვერსიით ანჩაბაძეები). სამაჩაბლოს რეზიდენცია იყო აჩაბეთი, ხოლო საგვარეულო საძვალე-სამარხი – თირის მონასტერი და საბაწმინდა. ეკლესიურად ექვემდებარებოდა ნიქოზის საეპისკოპოსოს.
სამაჩაბლოს ჩამოყალიბება და ტერიტორიული გაფართოება დაკავშირებული იყო მეფის ხელისუფლების წინააღმდეგობის დაძლევასთან. სამაჩაბლოს აღმოსავლეთით ესაზღვრებოდა ქსნის საერისთავო, სამხრეთიდან ფავლენიშვილთა და ამილახვართა მამულები, სამხრეთ-დასავლეთით საყაფლანიშვილო, ჩრდილო-დასავლეთით – რაჭის საერისთავო. ჩრდილოეთით მაჩაბელთა ძალაუფლება დვალეთამდე აღწევდა. XV საუკუნეში მაჩაბელთა მეგებრეა დვალეთის ერთ-ერთი ხეობის – ჟღელეს სოფლები, ხოლო XVII დამლევს – ზროგოს ხეობის სოფლები. სამაჩაბლო გაუქმდა 1850 წელს, როდესაც მაჩაბლებსა და ყმა ოსებს შორის გამწვავებული კლასობრივი ბრძოლის გამო სენატის დადგენილებით მაჩაბელთა 2000 კომლი ყმა სახაზინო უწყებას გადაეცა.
მიქელაძეთა სათავადო – ქართულ ისტორიულ წყაროებში თავად მიქელაძეების შესახებ ცნობები XIV საუკუნიდან გვხვდება. პირველად მიქელაძეთა გვარი გვხვდება ლიხთ-იქითის (იმერეთის) მეფის მიქელის 1326 წლის სიგელში, სადაც მოიხსენიება მანგასარ მიქელაძე. მისი მოღვაწეობა 1326 წლის წინა პერიოდზე მოდის. 1326 წელს მანგასარი ცოცხალი აღარ არის. იგი ჭარელიძეს „შეაკვდა“ სადღაც „ომში“.
მანგასარის შემდეგ, მიქელაძეთა გვარის შესახებ ქართულ წყაროებში დიდხანს არაფერი ჩანს. მხოლოდ 1412–1442 წწ. იხსენიება მანგასარის თანამოგვარე ლომისი მიქელაძე საქართველოს მეფის ალექსანდრე I დიდის (1412–1442) „კარის ვაზირთა“ შორის. მოგვიანებით, 1488 წელს ლიხთ-იქითის (იმერეთის) მეფის ალექსანდრე II (1484–1510) დარბაისელთა შორის გვხვდება ლომისი მიქელაძის სახლიკაცი ყელგრძელი. მაგრამ მათ შორის სახლიკაცობის გარდა რა ნათესაობა იყო არ ჩანს.
XV საუკუნის ბოლოს საქართველოს სამეფოს დაშლის შემდეგ იწყება სათავადოების წარმოქმნა. ამ დროისათვის არის სავარაუდებელი მიქელაძეთა სათავადოს ჩამოყალიბება. გვიანდელი ცნობების მიხედვით, თავად მიქელაძეთა საგვარეულოს იმერეთის სამეფოში ეკუთვნოდა შემდეგი სოფლები: კულაში, ჭყუშური, მიწაბოგირა, კვირიკე, ნინუაკუთხე, ჭაგანა, ჩხენიში, ნაბაკევი, ხუნჯულური, ილორი, სანავარდო (ნაწილობრივ), ნაფაღური და ნაჩხეტაური. მათვე ეკუთვნოდა იმ ადგილის უდიდესი ნაწილიც, სადაც შემდეგ ქალაქი სამტრედია გაშენდა. აღმოსავლეთით მიქელაძეების სათავადოს გუბისწყალი საზღვრავდა, დასავლეთით – ცხენისწყალი, სამხრეთით – საჩიჯავაძო, სოფელი გომი და ჩრდილოეთით – ქვიტირი.
თავად მიქელაძეთა რეზიდენცია სოფელ კულაშში იყო. იმ ადგილას, რომელსაც ჯვარცმის მინდორს უწოდებენ, მდებარეობდა მიქელაძეების სასახლე, ეკლესია (ჯვარცმის სახელზე აშენებული) და ციხე-სიმაგრე. ჯვარცმის ეკლესია იყო თავად მიქელაძეთა საძვალე.
თავად მიქელაძეთა აზნაურებად ითვლებოდნენ: ქაჯაიები, კახიანები, და მიქელაძეები, ხოლო ყმა გლეხები იყვნენ: შენგელიები, ნუცუბიძეები, გეგენეიშვილები, რუსიები, ახობაძეები, ჯანგველაძეები, ბუაძეები, ქობულიები, ნიკურაძეები, სტურუები, პაპავები, კვანტალიანები და სხვა.
XV ს. ბოლოდან XVII წ. 30-იან წლებამდე მიქელაძეები ქართულ ისტორიულ საბუთებში მხოლოდ ორჯერ იხსენიებიან და ისიც სახელის გარეშე. ეს საბუთებია: I. იმერთა მეფის გიორგი II-ის წყალობის წიგნი მიცემული 1563/4 წელს კლდიაშვილებისათვის: „აწ მოიხსენეთ, ერისთავ-ერისთავო, ბატონო ქუთათელო, ბატონო სახლით-უხუცესო და ბატონო აბაშიძევ, და ბატონო მხეიძევ, და ბატონო მიქელაძევ და ჭილაძევ, ბატონო ჩიჯავაძევ – იმერელთ დარბაისელო“ და II. – 1600 წ. ახლო ხნის ხონის საყდრის დავთარში: „ჭანგას ბრელაძე... მიქელაძემ ამოაგდო და პარტახტი მას აქვს, გლეხი დაასახლაო“.
თავად მიქელაძეების როლი იმერეთის სამეფოს პოლიტიკურ ცხოვრებაში ფრიად თვალსაჩინო ხდება XVII ს. 30-იან წლებიდან. XVII წ. 30-იან წლებში იმერთა მეფის გიორგი III-სა და სამეგრელოს მთავრის ლევან II დადიანს შორის ატყდა ბრძოლა დასავლეთ საქართველოში გაბატონებისათვის. ამ ბრძოლაში მიქელაძეები მხარს ლევან დადიანს უჭერდნენ.
ასევე დადიანს ეხმარებოდა ქართლის მეფე როსტომი და ირანის შაჰი სეფი II. ასეთი მომხრეებით ზურგგამაგრებული ლევან დადიანი „ნამეტნავად გაძლიერებულიყო და იმერეთი დაეჩაგრა“. ირანთან კავშირი რომ უფრო მეტად განემტკიცებინა, დადიანმა სიმონ გურიელის ცოლყოფილი, თავისი და მარიამი ქართლის მეფეს, როსტომს მიათხოვა. 1634 წელს, როცა ფერსათთან მდგომ მეფე როსტომთან ლევან დადიანს სამეგრელოდან საცოლე მიჰყავდა, „ქონდა შიში გზასა ზედა“ იმერთა მეფისა. მაგრამ იმერთა მეფის ვასალებმა, მიქელაძეებმა ლევან დადიანი და მისი მაყრები თავიანთ სამფლობელოზე გაატარეს. „სამიქელაოს“ გზით გავიდნენ ისინი რიონს და მივიდნენ კაკას ხიდთან (მდინარე ხანისწყალზე, ბაღდადის ქვემოთ, სოფელ ხანთან). აქ დახვდა მათ ქართლის მეფე როსტომი, რომელსაც ლევან დადიანმა „დიდებით“ ჩააბარა სადედოფლო.
ლევან დადიანის ამალაში მიქელაძეებიც იმყოფებოდნენ. იმერთა მეფეს გიორგის უნდოდა დადიანის ხელში ჩაგდება. მან ლაშქარს სწრაფად თავი მოუყარა, „მცირეთა კაცითა“ მეფე თვითონ წავიდა დადიანის სპათა დასაზვერად. მაგრამ „უმუხანათეს“ მისმა „ყმებმა“, აცნობეს ეს ლევან დადიანს და მეფე გიორგი მას ტყვედ ჩაუვარდა.
ყოველივე ეს, უეჭველია, თავად მიქელაძის მონაწილეობით ხდება. იმერთა მეფის, გიორგი III-ის დატყვევების შემდეგ ლევან დადიანი უფრო თავისუფლად გრძნობდა თავს იმერეთში და სამეგრელოს მთავრის საყრდენად ხდება. “მეფე გიორგი ორ წელიწადს დადიანს ჰყავდა, სახსრად მისცეს მურასა გვირგვინი, ოქროსა და ვერცხლის ჭურჭელი. მარგალიტით მურასა იარაღი და ნაპირის ალაგნი ჭილაძენი და მიქელაძენი და რაც ჩხარში ვაჭარნი ესახლეს სომხები, რომ დადიანმა რუხის ქალაქი იმაებით ააშენა“.
მიქელაძეთა სათავადოს დადიანის მფლობელობაში გადასვლით აიხსნება, რომ ისინი ერთ ხანს იმერეთის მეფის კარზე არ ჩანან. იმერთა მეფის ალექსანდრე III-ის 1651 წლის ფიცის წიგნში, სადაც იმერეთის ყველა თავადური გვარის წარმომადგენლებს ვხედავთ, თავადი მიქელაძეები არ იხსენიებიან.
ლევან II დადიანის გარდაცვალების შემდეგ (1657 წ.) სამეგრელოს სამთავროს საქმე აირია. ამით ისარგებლა იმერთა მეფემ, ალექსანდრე III-მ. მან დალაშქრა სამეგრელო და დაიბრუნა საჭილაო-სამიქელაო. მაგრამ მიქელაძეები მაინც დადიანის ერთგულნი დარჩნენ.
XVII ს. შუა წლებში მიქელაძეთა სათავადოს თავკაცად ჩანს ოტია მიქელაძე. 1658 წელს იმერეთის მეფის ალექსანდრე III-ისა და სამეგრელოს მთავარ ლიპარიტ III დადიანს შორის მომხდარ ბანძის ბრძოლაში ოტია მიქელაძე თავის სახლიკაცებით ლიპარიტის მხარეზე იბრძვის. ვახუშტი ბატონიშვილი მის შესახებ წერდა: „ხოლო ლიპარიტ წავიდა ახალციხეს და ევედრა ათაბაგს როსტომ ფაშას და მეფესა ქართლისასა როსტომს. მათ მისცეს სპანი, მოვიდა სპითა გურიას, მოჰყვა ქაიხოსრო გურიელიცა სპითა თვისთა, რამეთუ ყმა ლიპარიტისა იყო და ჭილაძე-მიქელაძენიცა მათთანავე და გამოვიდნენ რიონს. ამისმან მცნობელმან ალექსანდრე მეფემან შემოიკრიბა სპანი იმერთა და გავიდა ცხენისწყალს. მას ღამესა მოუმცნო ალექსანდრე მეფესა ოტია მიქელაძემ: „მაცნობე ხვალისა კურტაკი და ცხენი შენი, არ თუ ხარ ჯაბან, და მეც ვაცადუნო შუბის წვერი ჩემი სათუალესა ზარადისა შენისასა. ესენი აუწყა მეფემან და დილასა რაზმთა წყობისა შინა მოუწოდა მეფემან ლევან აბაშიძეს, სიძესა ოტია მიქელაძისასა, შესუა ცხენსა თვსსა ზედა და ჩააცვა კურტაკიცა თვსი, რამეთუ უცნობელ იყო წინთქმულთა და ლევან გაიხარა ნიჭისათვის მეფისა, რამეთუ იყო შემმართებელი და ერთგული მეფისა და იქმნა ბრძოლაცა ბანძას სასტიკი... და მოისროდნენ ორკერძოვე. მაშინ ოტიამ, მეძიებელმან მეფისამან, ჰპოვა იგი და ჰსცა შუბი ზარადის სათვალესა შინა ლევანს და განვლი კეფასა და შესძახა: „მე ვარ ოტია“. ეჰა უცხო, რამეთუ არა გარდაიჭრა ლევან, არამედ მიუგო ოტიას: „რას ეტყვ ასულსა შენსა, უკეთუ შენ ხარ ოტია“. მაშინ იძლივნენ ისინი ბანძას და ლტოლვილთა მოსრვიდნენ ალექსანდრესანი. მაგრამ აღარ გაიქცა ოტია და დარჩა მეფისა ნებით ათვსითა გარნა მასვე ჟამსა იქვე დასწვნა თვალნი ზუმბითა. ხოლო შეიპყრეს ქართველნი, მესხნი, გურიელნი და ოდიშარნი და ლიპარიტ დადიანი და ქაიხოსრო გურიელი წავიდნენ ლტოლვილნი სტამბოლს“. ბანძის ომი მეფე ალექსანდრეს გამარჯვებით დამთავრდა. ტყვედ ჩავარდნილ ოტია მიქელაძეს მეფის ბრძანებით თვალები დაუწვეს „ზუმბულით“. მაგრამ, როგორც ჩანს, ალექსანდრე III-მ დასჯილი თავადი ოტია მიქელაძე შეირიგა. 1658–1660 წლებს შუა იმერთა მეფის დაწერილ ერთ წყალობის წიგნში ოტია მიქელაძე მის მოწმეთა შორის არის დასახელებული. ამის შემდეგ, ქართულ წყაროებში ოტიას ხსენება წყდება. როგორც ჩანს ის მალე გარდაიცვალა.
XVII წ. მეორე ნახევარში მიქელაძეთა სათავადოს მეთაურად ჩანს გიორგი ოტიას ძე მიქელაძე. მისი თანამედროვეები არიან მისი სახლიკაცები, პაატა და შაქარ მიქელაძეები.
გიორგი მიქელაძე ისტორიულ საბუთებში ჩანს 1668–1707 წწ. შორის. გიორგი მიქელაძე აქტიურ მონაწილეობას იღებდა როკითის ბრძოლაში იმერთა მეფის ალექსანდრე IV-ის მხარეზე. გიორგი მიქელაძის გავლენის ზრდას ხელს უწყობდა ის ფართო ნათესაური კავშირები, რომელიც მას ჰქონდა იმერეთისა და ქართლის მეფე-თავადებთან. მისი ასული ხორეშანი ქართლის მეფე გიორგი XI-ის თანამეცხედრე იყო.
თავად მიქელაძის და სევდია სამეგრელოს ფაქტიური მმართველის გიორგი ლიპარტიანის მეუღლე იყო. მისი მეორე და, რომლის სახელი უცნობია, იყო არგვეთელი თავადის, პაატა აბაშიძის ცოლი და გიორგი (მალაქია) აბაშიძის დედა. თვითონ გიორგი მიქელაძეს ცოლად ჰყავდა რაჭის ერისთავის შოშიტა II-ის და. გიორგი მიქელაძე, ერთხანს (1687–1691 წწ.), ქართლის მეფის, გიორგი XI-ის ნათესაობის გამო, მხარს უჭერდა მისი ძმის არჩილის მეფობას. მაგრამ მალე მან პოზიცია შეიცვალა და გადავიდა იმერეთის ტახტის კანონიერი მემკვიდრის, გიორგი VI-ის მხარეზე. ამ გზით ის ცდილობდა იმერეთის თავადებზე პირველობის მოპოვებას. გიორგი მიქელაძე, როგორც იმერეთის მეფის გიორგი VI-ის მომხრე, დაუპირისპირდა მეფის წინააღმდეგ მებრძოლ თავის დისშვილს, გიორგი აბაშიძეს და სიძეს – გიორგი ლიპარტელიანს. განდიდებული თავადები მეფე გიორგი VI-ის ხელისუფლებას არ სცნობდნენ. ასეთ ვითარებაში, გიორგი VI-მ, გიორგი მიქელაძის რჩევით, შეირთო მისი შვილიშვილი, ქართლის მეფის გიორგი XI-ის ასული – როდამი.
გიორგი მიქელაძეს იმედი ჰქონდა, რომ ქართლის მეფის დახმარებით, გიორგი VI ხელისუფლებას განამტკიცებდა და თვითონაც პირველი თავადი გახდებოდა. მაგრამ გიორგი VI-ის ხელისუფლება მაინც შევიწროვებული იყო. ამასობაში, გიორგი ლიპარტელიანმა და გიორგი აბაშიძემ „გამოაძეს“ მეფის ერთგული გიორგი მიქელაძე მისი „მამულისაგან“ და „დაიპყრო საჭილაო-სამიქელაო ლიპარტიანმან“. გიორგი მიქელაძე იძულებული იყო ქართლში გადახვეწილიყო. ეს მოხდა 1703-1707 წლებს შუა. ამის შემდეგ მასზე ცნობები წყდება.
იმერთა მეფის, ალექსანდრე V-ის მეფობის დროს (1720–1752 წწ.), მიქელაძეთა გვარის წევრებიდან ისტორიულ საბუთებში იხსენიებიან: გიორგი, მამუკა და რევაზ მიქელაძეები.
სოლომონ I-ის ზეობის დროს (1752–1784 წწ.) მიქელაძეთა გვარის წევრებიდან ისტორიულ საბუთებში ვხედავთ: ბაქარ, ვახტანგ და ზურაბ მიქელაძეებს.
სოლომონ I-ის დროს ასევე ცნობილი იყვნენ: დავით, როსტომ, შაქარ და სიმონ მიქელაძეები. სიმონ მიქელაძემ 1778 წ. მონაწილეობა მიიღო სოლომონ I-ის წინააღმდეგ, თავადთა შეთქმულებაში რომლის თავკაცები იყვნენ: სახლთუხუცესი დავით აბაშიძე და მოურავი თამაზა მესხი.
სოლომონ II-ის (1789–1810) მეფობის დროს თავადი მიქელაძეები ტახტის ერთგულნი არიან. მათ მხარე დაუჭირეს სოლომონ მეორეს ტახტის მეტოქე – დავით გიორგის ძესთან ბრძოლაში. ვასალური სამსახურისთვის მეფე სოლომონ II-მ „ერთობით მიქელაძეებს“ 1804 წელს მიწა-ტყე უბოძა ჭყვიშურში. ასევე, სოლომონ II-მ 1798 წელს შაქარ მიქელაძის ვაჟს, დავითს „ორ წყალ შუა“ მამული უბოძა.
ვახტანგ მიქელაძე, სოლომონ II-ის ბოლო წლების მეფობის დროს, იმერეთის სამეფოს სახელმწიფო საბჭოს წევრი იყო.
თავადი მიქელაძეები სოლომონ II-ის ერთგულნი დარჩნენ იმერეთის სამეფოს არსებობის ბოლომდე. ამიტომაა, რომ სოლომონ II-ის ამალაში სხვა თავადებთან შედარებით მიქელაძეთა საგვარეულოს წევრები არიან მეტად წარმოდგენილნი. 1810 წელს სოლომონ II-ის ამალაში შედიოდნენ: ბერი, ზურაბ, მერაბ, სიკო, როსაპ, გოგია, არჩილ, ივანე, ვახტანგ, ლევან, გიორგი, თეიმურაზ და ქაქუცა მიქელაძეები.
იმერეთის სამეფოს გაუქმებისა და ქვეყანაში რუსული მმართველობის დამყარების შემდეგ, მიქელაძეთა სათავადომ ადმინისტრაციულად არსებობა შეწყვიტა.
თავადმა მიქელაძეებმა აქტიური მონაწილეობა მიიღეს რუსეთის წინააღმდეგ მომხდარ, იმერეთის 1819–1820 წწ. აჯანყებაში. ქაიხოსრო, ზურაბ და ქუთუმ მიქელაძეები ქვემი იმერეთის – ვაკის ოლქის – მთავარ მეამბოხეებად არიან დასახელებული. მათი თანამოგვარე მდივან-ბეგი დავით მიქელაძე ამ აჯანყებაში მონაწილეობის გამო რუსეთში გადაასახლეს, საიდანაც ის მხოლოდ 1824 წელს დაბრუნდა.
მუხრანბატონთა სათავადო, სამუხრანბატონო – მდებარეობდა მუხნარში, რომელიც ისტორიულ-გეოგრაფიული რეგიონია ქართლში (ახლანდელი მცხეთის რაიონის ტერიტორია), ანტიკურ ხანასა და განვითარებულ შუა საუკუნეებში მუხრანისა (ბარი) და თრიალეთის (მთა) კავშირმა დიდი როლი შეასრულა ქართლის (იბერიის) სამეფოს წარმოშობაში, შემდეგ კი – საქართველოს სახელმწიფოებრივ გაერთიანებაში. მუხრანი თავიდანვე ქართლის მეფეთა სანადირო ადგილი იყო. აქვე ჰქონდათ მათ რამდენიმე სასახლე-რეზიდენცია. II-IV საუკუნეებში მუხრანის ცენტრი იყო ქალაქი ძაისი. VIII–IX საუკუნეებში მუხრანის ძაგანისძეთა ფეოდალური საგვარეულო დაეუფლა. 1123 წელს მეფე დავით აღმაშენებელმა მუხრანი კვლავ სამეფო დომენად აქცია. ამ პერიოდიდან მუხრანის მთავარი ციხე ციხევდავია იყო.
სამუხრანბატონოს ფეოდალური სათავადო წარმოიშვა ქართლის მეფეთა დომენში XVI საუკუნის დასაწყისში. სამუხრანბატონო ძირითადად მუხრანის ველზე მდებარეობდა. სამუხრანბატონოს წარმოშობა დაემთხვა შინა პოლიტიკურ კრიზისს, როდესაც ქსნისა და არაგვის ერისთავთა ცდას მიეტაცებინათ სამეფო დომენი, დაერთო კახეთის მეფის ავგიორ-გის ლაშქრობა მუხრანში. სამუხრანბატონოს წარმოქმნა იყო სამეფო დომენის გადარჩენის ერთგვარი ცდა. ბაგრატ მუხრანბატონს 1512 წელს საუფლისწულოდ გადაეცა სამუხრანო ბაგრატი დაინიშნა შიდა ქართლის სადროშოს სარდლად. ამიერიდან სარდლობა, მუხრანბატონების სახლის სამემკვიდრეო თანამდებობად იქცა.
სამუხრანბატონოს აღმოსავლეთიდან ესაზღვრებოდა არაგვი, სამხრეთიდან – მდინარე მტკვარი. მდინარე ქსნის დასავლეთით მას ეკუთვნოდა სოფლები: აღაიანი, ქადაგიანი, თეზი, ოკამი, ლამისყანა. ჩრდილოეთით სამუხრან-ბატონო ვრცელდებოდა გრემისხევამდე; შემდეგში მუხრანბატონებმა დაკარგეს ლამისყანა და გრემისხევი და სამუხრანბატონოს საზღვარი გადიოდა ციხებოდავისა (ციხევდავი) და მისაქციელის ხაზზე. სამუხრანბატონოს მთავარი ციხე იყო მტკვრის (ქსნის) ციხე (ააგო ბაგრატმა 1513 წ.), რეზიდენცია – შიოსუბანი (ახლანდელი მუხრანი). სამუხრანბატონოს სოფლები ემორჩილებოდა წილკნის საეპისკოპოსოსა და მცხეთის საკათოლიკოსოს.
სამუხრანბატონო აქტიურად მონაწილეობდა ქართლის სამეფოს პოლიტიკურ ცხოვრებაში, ზოგჯერ მუხრანბატონები ქართლის გამგენი ან მეფეებიც იყვნენ. სამუხრანბატონომ არსებობა შეწყვიტა XIX საუკუნის 40-იან წლებში.
რაჭის საერისთავო – რაჭა მდებარეობს დასავლეთ საქართველოს ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, მდინარე რიონისა და მისი შენაკადების ხეობაში. ადრეულ პერიოდში რაჭა თაკვერთან ერთად ქმნიდა თაკვერის საერისთავოს, რომელიც ეგრისის სამეფოში შედიოდა, ხოლო ე.წ რაჭის „მთიულეთი“ სვანეთს ეკუთვნოდა. X ს-ის დასასრულამდე სვანეთში გლოლა და უწერაც შედიოდა.
X საუკუნემდე რაჭა, როგორც ცალკე ისტორიულ-ადმინისტრაციული ერთეული არ არსებობდა. X საუკუნის ბოლოს რაჭის საერისთავო საქართველოს მეფე ბაგრატ III-ის ბრძანებით შეიქმნა და პირველ ერისთავად დანიშნული იქნა მის მიერ დანიშნული კლდეკარის ერისთავის რატი ბაღვაშის შვილიშვილი რატი ლიპარიტის ძე, რომელმაც აქ ნიკორწმინდას ტაძარი ააგო. რაჭის საერისთავოს ჩამოყალიბების შემდეგ თაკვერის საერისთავოს მნიშვნელობა ძალიან შეიზღუდა. შუა ფეოდალურ ხანაში იგი მხოლოდ ცხენისწყლის ხეობის შუა წელს, დაახლოებით დღევანდელი ცაგერის რაიონს მოიცავდა.
XI საუკუნეში თაკვერი სვანეთის ერისთავს ემორჩილებოდა, შემდეგ კი რაჭის ერისთავებს გადაეცა. რაჭის საერისთავოს შემადგენლობაში გადავიდა ე.წ. რაჭის „მთიულეთის" ორი სოფელი – უწერა და გლოლა.
შუაფეოდალურ ხანაში ყველა და მათ შორის რაჭის ერისთავიც, საქართველოს მეფის მოხელეს წარმოადგენდა. იგი თავის საერისთავოში კრებდა სახელმწიფო გადასახადს და საჭიროების შემთხვევაში რაჭის ლაშქარს უძღოდა წინ.
XXIII ს-ში რაჭას ჩრდილოეთით სვანეთის საერისთავო ესაზღვრებოდა და მათი საზღვარი ლეჩხუმის ქედზე და მდ. ჭანჭახის სათავეებზე გადიოდა. იმერეთისგან რაჭის ქედი საზღვრავდა, დას. თაკვერისგან გველისთავის ქედი და სოფელ ალპანის სამხრეთით მდებარე ვიწრობები გამოყოფდა. ერისთავის რეზიდენცია იყო სოფელ წესთან მდებარე მინდაციხე. მეორე რეზიდენცია კი კვარის ციხე. საერისთავო იყოფოდა ხევებად, ხევები კი სოფლებად.
XV ს-ში რაჭის საერისთავოს შეუერთდა სვანეთის აღმ. მთიულეთი და საზღვარი კავკასიონამდე მივიდა. ლეჩხუმთან საზღვარმა კი მდ. ასკისწყლამდე გადაინაცვლა. შემოუერთდა აგრეთვე კუდარო, სადაც XV–XVII ს-ში დვალეთიდან გადმოსული ოსები დასახლდნენ. 1535 წელს იმერეთის მეფემ ერისთავ შოშოტას გადასცა მინდაციხე და რაჭის სადროშოს სარდლობა ჩააბარა. მინდაციხე და სასახლე სოფელ წესში ისევ ერისთავთა მთავარი რეზიდენციები გახდა. საგვარეულო საძვალე კი ბარაკონის ეკლესია. XV საუკუნეში რაჭის საერისთავოს აზნაურები იყვნენ ჭარელიძეები, ბაქრაძეები, კოტრიძეები, ჯაფარიძეები, ლაშხიშვილები და გარაყანიძეები. მომდევნო ხანაში ჭარელიძეები, კოტრიძეები გადაშენდნენ. გარაყინიძეებმა და ლაშხიშვილებმა რაჭა დატოვეს. ჯაფარიძეებმა თავიანთი სათავადო ჩამოაყალიბეს. XVI–XVII საუკუნეებში შეიქმნა წულუკიძეების, იაშვილებისა და ყიფიანების სათავადოები.
ერისთავებს თავდაპირველად საკუთარი სათავადო ჰქონდათ, რომელიც მდ. ლუხუნის ხეობას, სოფელ წესსა და მდ. რიონის ხეობის ერთ ნაწილს მოიცავდა. მოგვიანებით კი სამეფო მამულებიც (სოფელი ნიკორწმინდა, სოფელი შაორი, სოფელი ამბროლაური) მიიტაცეს და უძლიერეს ფეოდალებად იქცნენ, რომლებიც თვით იმერეთის მეფეებს ებრძოდნენ. განსაკუთრებით დიდ წარმატებას როსტომ ერისთავმა მიაღწია. მან გააძევა რაჭის თავადები: ჯაფარიძეები, წუკუკიძეები, იაშვილები და რაჭის ფაქტიური მფლობელი გახდა. როსტომი დიდ ყურადღებას უთმობდა ერისთავთა მთავარი რეზიდენციის მოვლას. მან გაამაგრა ხიდიკარის კოშკები და მინდაციხე, აღმოსავლეთ საქართველოდან საგანგებოდ მოიწვია ვინმე ავთანდილ შულავრელი და ახალი ეკლესიის აგება დაავალა. ბარაკონის ეკლესიის მშენებლობა 1753 წ. დასრულდა, რაზეც მეტყველებს დასავლეთის კარის თავზე შემორჩენილი წარწერა, რომელშიც როსტომ ერისთავი და მისი ოჯახის წევრები არიან მოხსენიებული. აღმოსავლეთ მხარეს, სარკმლის თავზე წარწერაში „ოსტატი შულავრელი ავთანდილი“ არის მოხსენიებული.
როსტომ ერისთავი ებრძოდა იმერეთის მეფე სოლომონ I-ს. 1769 წლის სექტემბერში სოლომონმა შეიპყრო რაჭის ერისთავი, დააბრმავა და საერისთავო ჩამოართვა. დაისაჯნენ როსტომ ერისთავის ვაჟებიც. რაჭიდან გაძევებულ ფეოდალებს ყმა-მამული დაუბრუნეს. ერისთავთა მამული კი მეფის საკუთრებად გამოცხადდა.
1784 წ. სოლომონ I გარდაიცვალა და ტახტი მისმა ბიძაშვილმა დავით გიორგის ძემ დაიკავა. მან აღადგინა რაჭის საერისთავო და ერისთავობა მის დისწულს ანტონს უბოძა.
1789 წ. იმერეთის სამეფო ტახტი დაიკავა სოლომონ II, რომელმაც საბოლოოდ გააუქმა რაჭის საერისთავო.
რაჭის საერისთავოს ტერიტორია, რომელიც ჩხეიძეებმა ჩაიბარეს ძალზე შეკვეცილი იყო, იგი რაჭის მხოლოდ რამდენიმე სოფელს მოიცავდა და თანაც მასში თაკვერი აღარ შედიოდა, მაგრამ მათ თანდათან იწყეს ყმა-მამულის შემოკრება და XVIII საუკუნის ნახევრისთვის რაჭის თითქმის მთელ ტერიტორიას ფლობდნენ. გაფართოვდა ერისთავთა არა მარტო სამფლობელო, არამედ უფლებებიც, გაიზარდა მათი ძლიერება და დამოუკიდებლობისკენ სწრაფვაც. რაჭის ერისთავები შოშიტა II (1661–1684), პაპუნა II (1684–1696), შოშიტა III (1696–1732), გრიგოლ (1732–1743), ვახტანგ (1743–1750), როსტომ (1750–1769) დიდი გავლენით სარგებლობდნენ ლიხთ-იმერეთში და ლიხთ-ამერეთშიც. მათ ანგარიშს უწევდნენ, იცნობდნენ და აფასებდნენ მეზობელ ქვეყნებშიც. ნიშანდობლივია, რომ 1651 წელს იმერთა მეფის ალექსანდრე III-ის მიერ რუსთა ხელმწიფის ერთგულების ფიცის წიგნზე ხელის მოწერისას გამართულ დარბაზობას პაპუნა I რაჭის ერისთავი არ დასწრებია. ამ წიგნზე მას იმერეთიდან რუსეთისაკენ მიმავალმა ელჩებმა რაჭაში, საკუთარ რეზიდენციაში მოაწერინეს ხელი მისთვის საგანგებოდ დატოვებულ პირველ ადგილზე, მეფე ალექსანდრე III-ის საერო კარისკაცთაგან.
რაჭის ერისთავთა განსაკუთრებულ მდგომარეობას გამოხატავდა მათი ტიტულატურაც, რომელიც XVIII საუკუნეში გაჩნდა: „ლიხთ იმერისა და ამერის მთავრად და მსაჯულად დადგინებული, მპყრობელი რაჭისა“. ან კიდევ „ლიხთ იმერთა სარდალი... მპყრობელი რაჭისა“.
იმერეთის მეფე სოლომონ I (1752–1784) დასავლეთ საქართველოს 1759 წლის საეკლესიო და საერო კრების დადგენილებაში რაჭის ერისთავს როსტომს ასეთი ტიტულით ამკობს: „კაცთაგან მოწმე ამისი... სპასპეტ-სპასალარი, სტრატილატი და ვიპატოსი...“.
რაჭის ერისთავთა აზნაურები იყვნენ: „ბაქრაძეები, ბუბაშვილები, გამრეკელიძეები, გამყრელიძეები, გოცირიძეები, დარახველიძეები, დემეტრაძეები, იაშვილები, ლაჭყეპიები, ლომინაძეები, ლორთქიფანიძეები, საკანდელიძეები და ჯაფარიძეები“.
რაჭის ერისთავთა ყმა გლეხები: „არაბიძეები, არველაძეები, არჩვაძეები, ბოჭორიშვილები, ბრეგვაძეები, ბურძენაძეები, გაგნიძეები, გელაშვილები, გოგილაშვილები, გოგობერიშვილები, დაუშვილები, დემეტრაშვილები, კაშიები, კერესელიძეები, კობერიძეები, კრიხელები, კუხიანიძეები, ლილუაშვილები, ლობჟანიძეები, მაისაშვილები, მაკარიძეები, მერკვილაძეები, მეტრეველები, მჭედლიძეები, ნავროზაშვილები, პატარიძეები, რობაქიძეები, საბანიძეები, სვანიძეები, სირაძეები, ტოროშელიძეები, ფოჩხიძეები, ფხაკაძეები, ქრისტესიაშვილები, ხმიადაშვილები, ჩხობაძეები, ხურციძეები და სხვ.
რაჭის ერისთავების ყმები სამეფო გადასახადებს არ იხდიდნენ. ეს გადასახადები XVII ს. 60-იანი წლებიდან ფაქტიურად ერისთავებს ჰქონდათ მითვისებული.
რაჭა 1811 წლიდან რაჭის ოკრუგის სახელწოდებით იმერეთის ოლქის შემადგენლობაში იყო. 1840 წელს ეწოდა რაჭის უბანი და შევიდა საქართველო-იმერეთის გუბერნიის ქუთაისის მაზრის შემადგენლობაში. 1846 წელს ქუთაისის გუბერნიის შექმნის შემდეგ, რაჭის უბანს დაემატა ოსეთის ოკრუგის მამისონის ხეობის სოფლები და იწოდა რაჭის მაზრად. იყოფოდა ბუგეულის, კუდარო-მამისონის, უწერისა და ხოტევის უბნებად, ხოლო 1888 წლიდან ამბროლაურისა და ონის უბნებად. საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების (1921 წ.) შეიქმნა იმავე რაჭის მაზრის სახელწოდების ახალი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული, რომელიც 1928 წელს გაერთიანდა ლეჩხუმის მაზრასთან და იწოდა რაჭა-ლეჩხუმის მაზრად. დღეისათვის რაჭა ლეჩხუმთან ერთად ერთ რეგიონს შეადგენს და ზემო (ონის რაიონი) და ქვემო (ამბროლაურის რაიონი) რაჭად იყოფა.
„სალიპარტიანო“ – ფეოდალური სამფლობელო სამეგრელოს სამთავროში. მოიცავს თანამედროვე მარტვილის რაიონის დიდ ნაწილს. სალიპარტიანო თავდაპირველად ლიპარტიანთა ფეოდალურ საგვარეულოს სამფლობელო იყო. გვარსახელი ლიპარტიანი ლიპარიტიდან მოდის. მკვლევართა ერთი ნაწილის აზრით, ეს ლიპარიტი უნდა ყოფილიყო ბაღუაშთა საგვარეულოს წარმომადგენელი, რომლისგანაც მოდიოდა ლიპარტიანთა საგვარეულო IX საუკუნიდან. სხვა უფრო სარწმუნო მოსაზრებით, ლიპარიანტთა გვარეულობას ლიპარიტ I დადიანმა ჩაუყარა საფუძველი. დაახლოებით XVI საუკუნიდან სალიპარტიანო ოდიშის მთავრებმა მიიტაცეს და საუფლისწულო მამულად აქციეს. XVII საუკუნის დასაწყისში ლიპარტიანობა ოდიშის სამთავროს უმაღლესი მოხელის ტიტული გახდა, ხოლო სალიპარტიანო ეწოდა სამეგრელოს, რომელსაც ეს მოხელე ფლობდა. პირველ მოხელე ლიპარტიანად ლევან II დადიანის ბიძა გიორგი დადიანი გვევლინება.
1662 წელს გიორგი III ლიპარტიანის რუსეთში წასვლის შემდეგ ლევან III დადიანმა ეს ტერიტორია კაცია ჩიქოვანს უბოძა. 1799 წელს გრიგოლ დადიანმა სალიპარტიანო თავის მეტოქე ძმას – მანუჩარ II კაციას ძეს – გადასცა. ოდიშის სამთავროს რუსეთის მფარველობაში შესვლის შემდეგ, 1805 წლის იანვარში, გრიგოლისა და მანუჩარის დედამ ნინომ სალიპარტიანოს მანუჩარისათვის დატოვება სთხოვა მთავარმმართველს ციციანოვს, მაგრამ უარი მიიღო. სალიპარტიანო ოდიშის მთავრის სახასო მამულად გამოცხადდა, შემდეგ კი სამოურაოდ გადაეცათ თავად დგებუაძეებს.
ქსნის საერისთავო – XV საუკუნიდან საერისთავო-სათავადო. წარმოიშვა ქსნისა და მის აღმოსავლეთით და დასავლეთით მდებარე მცირე ხეობებში. ქართლში სახელმწიფოს წარმოშობის დროიდან (ძვ. წ. III საუკუნე) ქსნის ხეობა მომიჯნავე ხეობითურთ სასპასპეტოს ანუ შიდა ქართლის საერისთავოს შემადგენლობაში შედიოდა.
ადრე ფეოდალურ ხანაში ქსნის ხეობაში ორი ადმინისტრაციული ერთეული იყო: ქსნისხევი (ცენტრი ქვენიფნევი) და ცხრაძმისხევი (ცხრაზმისხევი) (ცენტრი ლარგვისი). ქსნის საერისთავოს ისტორია ფაქტობრივად ცხრაზმისხევისა და ქსნის ხევის ანუ მთისა და ბარის ურთიერთობის ისტორიაა. X საუკუნიდან დაიწყო ცხრაზმისხევის აღზევება. ამ დროს იგი მდინარეების ლეხურის, მეჯუდას, პატარა ლიახვის ზემო ნაწილებსაც მოიცავდა. საერისთავო გაფართოვდა სამხრეთითაც, რის გამოხატულებაც უნდა იყოს რეზიდენციის გადატანა ლარგვისიდან ქვენიფნევს. ვახუშტის ცნობით, თამარ მეფის დროს ქართლი და ქსანი ცალ-ცალკე საერისთავოები იყო. მონღოლების შემოსევების შემდეგ, XIII საუკუნის II ნახევრიდან, დასტურდება ცხრაზმისხევის ერისთავი, რომელიც პოლიტიკური მემკვიდრე იყო ადრინდელი ფეოდალური ხანის ცხრაზმისხევის ხელისუფლისა. ქსნის ერისთავებად არიან ბიბილურები, რომლებმაც რეზიდენციის სახელწოდების მიხედვით მიიღეს ზედწოდება „ქვენიფნეველი". XIII–XIV საუკუნეების მიჯნაზე ცხრაზმისხევის ერისთავებმა საგრძნობლად გააფართოვეს მამულები. მათ სამფლობელოში შედიოდა: ცხრაზმა, ჟამური, ქარჩოხი, ჭურთა, ქოლოთი, ისროლისხევი, აბაზასძეთა მამული, თრუსო, ღუდა, გაგასძენი, მლეთა; არახვეთი ხანდო, ყანჩაეთი, ძაგნაკორა, დიღუამი, გავაზი, აწერისხევი, ბეხუშე.
ქსნისხევი საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეა. იგი მოიცავს ქსნის ხეობას და მისი შენაკადების: ცხრაძმის, ჭურთის, ცხავატურის და ალეურის ხეობებს. ამ კუთხეს სამხრეთით ემიჯნება სოფელი მუხრანი, ხოლო ჩრდილოეთის საზღვარს წარმოადგენს ყელის ტბა. ქსნისხევს ჩრდილო-აღმოსავლეთით ესაზღვრება მთიულეთი, სამხრეთ-აღმოსავლეთით დუშეთის რაიონი (არაგვის ხეობა), ხოლო დასავლეთით ისტორიული შიდა ქართლი. ქსნისხევი ისტორიულად შედიოდა ქართლის სამეფოს შემადგენლობაში ქსნის საერისთავოს სტატუსით და მას ქსნის ერისთავები მართავდნენ. ქსნის საერისთავოს და შესაბამისად, ქსნისხევის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულ ცენტრს სხვადასხვა დროს წარმოადგენდა ქვენიფნევი, ლარგვისი და ახალგორი. ქსნის ერისთავებს რეზიდენცია და სასახლე ასევე ჰქონდათ სოფელ იკორთაშიც (ამჟამინდელი იკოთი). ამჟამად ქსნისხევი მოიცავს ახალგორის რაიონს, ასევე დუშეთისა და მცხეთის რაიონების რამდენიმე სოფელს.
XIV საუკუნის შუა წლებისათვის ქსნის ერისთავებმა გააფართოვეს მიწები ქართლის ვაკის მიმართულებით. აქ დაეუფლნენ კარბს, გარეჯ-ვარბაკურისუბანს და იკორთის მონასტერს. ხელი მიუწვდათ ქნოლისა და მაღღანდვალეთზე. XV საუკუნის დასაწყისიდან ქსნის საერისთავო ფაქტობრივად ერისთავების მამულად ანუ სათავადოდ გადაიქცა. სატახტო იყო სოფელი ქვენიფნევი (ახალგორის რაიონში, ლარგვისის სამხრეთით 3 კმ-ზე) და ლარგვისი. საგვარეულო საძვალე სოფელ იკორთას ტაძარი.
ცხრაძმისხევი შიდა ქართლში მდ. ქსნის ხეობის ზემო წელზე, დღევანდელი ახალგორის რაიონის ლარგვისის თემის საკრებულოსა და მიმდებარე ტერიტორიაზე მდებარეობდა. სახელწოდება მოდის ცხრა საძმოსაგან (თემისაგან): დადიანეთი, ზოდეხი, თოხთა, მახიარეთი, დაბაკნეთი, უკანამხარი, უკანუბანი, წინუბანი (მარტიანი), ჩიტიანი, ყველდაბა.
ცხრაძმისხევი VII–IX საუკუნეებში ადმინისტრაციულად ქსნისხევს ექვემდებარებოდა. X საუკუნეში გაძლიერდა და გაფართოვდა ქსნის ხეობის ზემოწელის (საკუთრივ ცხრაძმისხევი, ქარჩოხი, ჟამური, ჭურთა) გარდა მოიცავდა მდინარეების: ლეხურას, მეჯუდასა და პატარა ლიახვის ზემოთს; გაფართოვდა იგი სამხრეთითაც (რის გამოხატულებადაც მიჩნეულია ცხრაძმისხევის ცენტრის ლარგვისიდან ქვენიფნევს გადმოტანა). XIII საუკუნის II ნახევრიდან ცხრაძმისხევს მართავს ერისთავი, რომელიც ადრინდელი ფეოდალური ხანის ხევისუფლის პოლიტიკური სტატუსის გამგრძელებელია. შემდგომში ცხრაძმისხევის საერისთავო ქსნის საერისთავოს შეერწყა.რაც საერისთავო გაძლიერდა და გაფართოვდა, მაღალ მთებში მომწყვდეული რეზიდენცია ქსნის ერისთავებს უკვე აღარ შეეფერებოდათ. ისინი ირჩევენ ახალ ადგილს ახალგორის სახით და აქ აგებენ დიდ სასახლეს. ეს უნდა მომხდარიყო XVII საუკუნის პირველ ნახევარში. ახალგორში მჯდომი ფეოდალის ხელში იყო ამ ხეობის გასაღები. ამავე დროს ახალგორი ქვეყნის ცენტრთანაც ახლოს მდებარეობდა. აქ უფრო ადვილად შეეძლოთ ძალების მობილიზაცია და მანევრირება. ეკონომიური მოსაზრებითაც ახალი ცენტრი უკეთესი იყო.
ჩიჯავაძეთა სათავადო, საჩიჯავაძო – სათავადო დას. საქართველოში. ჩიჯავაძეთა გვარი მეგრული წარმოშობისა უნდა იყოს. იგი ჩიჩუათა საგვარეულოს ერთ-ერთ შტოს უნდა წარმოადგენდეს. ჩიჩუას გაჩიჯავაძება, ალბათ, მისი საცხოვრისი ადგილის გადანაცვლებასთანაა დაკავშირებული. ჩიჩუას ქართული გაფორმება უნდა იყოს ჩიჯავაძე. ამ მხრივ საინტერესოა, რომ გრიგოლ კათალიკოსის 1733 წლის გუჯარში ჩიჩუას გვარი ჩიჯავაძედ არის დასახელებული. მნიშვნელოვანია ისიც, რომ სამეგრელოში ჭანისწყლისა და ხობისწყლის ქვემო წელზე დღესაც არის სოფელი, რომელსაც „საჯიჯაო“ ჰქვია. ეს ის სოფელია, რომელიც ფეოდალურ ეპოქაში თავად ჩიჩუების მფლობელობაში იყო და რომელსაც აგრეთვე „საჩიჩუოს“ ან „საიჩუოს“ ეძახდნენ. ამასთან დაკავშირებით აღსანიშნავია ისიც, რომ ჩიჯავაძე ზოგ წყაროში „ჯიჯავაძედაა“ წოდებული. კერძოდ ქართველ თავადაზნაურთა გვარების „აღწერაში“ იგი ზოგჯერ „ჩიჯავაძედ“, ზოგჯერ კი „ჩიჩავაძედ“ არის ფიქსირებული. სხვა წყაროებში კიდევ ეს გვარი „ჩიჟავაძეთაც“ იწოდება.
როდის მოხდა ჩიჩუათა გვარის წევრების ერთმანეთისგან გამოყოფა და მათი ერთი ნაწილის ოდიშიდან საქართველის სხვა კუთხეში განსახლება, ძნელი სათქმელია. უნდა ვიფიქროთ, ეს მოხდა იმ დროს, როცა „დასავლეთიდან წამოსულმა ფეოდალურმა ექსპანსიამ აღმ. საქართველო სხვადსხვა დროინდელი, მეტ-ნაკლები სიმაღლის და განსხვავებული ხასიათის, ტალღებით დაფარა. ეს „ექსპანსია“, როგორც ს. ჯანაშიამ გაარკვია, დაიწყო აფხაზთა სამეფოს წარმოქმნის პერიოდიდან (VIII–IX სს. მიჯნა) და აღნიშნულ ექსპანსიას უკავშირდება „საზვერელი აზნაურების, ჩიჯავაძეების დასმა თანამედროვე ქართლის ზემო ნაწილში“, სადაც „ეს დიდი აზნაურები ... უკვე X ს. პირველ ნახევარში ჩანან“.
აღნიშნულ პერიოდში ამ აზნაურებს შემდეგ ვითარებაში ვხედავთ: გიორგი აფხაზთა მეფეს აუჯანყდა საკუთარი შვილი ქართლის ერისთავი კონსტანტინე. მას მეფობის მიტაცება უნდა. მის მხარეზეა „ტბელნი და სხვანი მრავალნი აზნაურნი“. იწყება ბრძოლა მამასა და შვილს შორის. მაგრამ უფლისციხეში გამაგრებულ ერისთავს მეფე „ვერა რას ავნებდა“. ამ კრიტიკულ მომენტში მეფე უკავშირდება „საზუერელ“ აზნაურებს: „აბირნა აზნაურნი საზუერელნი“, ე.ი. მიიმხრო ისინი და მათი „ზაკველობის“ წყალობით ბოლოს „შეიპყრეს და მოგვარეს“ მეფეს უფლისწული.
ამ ცნობას ეყრდნობა ს. ჯანაშია, როცა იგი X ს. შუა წლებში ჩიჯავაძეებს ზემო ქართლში დამკვიდრებულად მიიჩნევს. მართალია, აღნიშნულ ცნობაში გვარსახელი ჩიჯავაძე არ იხსენიება, მაგრამ ს. ჯანაშია, ისე როგორც ნ. ბერძენიშვილი, სიტყვა „საზუერეში“ გეოგრაფიულ სახელს ხედავს, მისგან ნაწარმოებ „საზუერელს“ სადაურობის აღმნიშვნელად თვლის, ხოლო ზემოდასახელებულ „საზუერელ“ აზნაურებს – ჩიჯავაძეთა გვარისად. სხვა მოსაზრებასთან ერთად მკვლევარს ასეთ დასკვნისკენ მოუწოდებს ისიც, რომ ჩიჯავაძეების ფეოდალურ გვარში საზუერელი ერთ-ერთი საგვარეულოს სახელია.
სიტყვა „საზუერეს“ გეოგრაფიული მნიშვნელობა და ერთ დროს ჩიჯავაძეთა გვარის იქ ბინადრობა, დღეს ქართულ ისტორიოგრაფიაში უცილობლად არის მიღებული. თუ ს. ჯანაშია ჩიჯავაძეების საზუერეს ალის მიდამოებში ეძებდა, ნ. ბერძენიშვილმა მისი ადგილი „გაღმა მხარში,“ ანუ შემდეგი დროის „საციციანოში“, ძამის ციხის არეში განსაზღვრა. ნ. ბერძენიშვილის ამ განსაზღვრამ შემდგომ დაზუსტება ჰპოვა დ. გვრიტიშვილის გამოკვლევაში, სადაც ჩიჯავაძეების საზუერე და „საზუერის ღვთის მშობელი“ ძამის ხეობაში, კეხისჯვრის სამხრეთით და ორბოძლის მთის ჩრდილო-დასავლეთით არის მითითებული.
უეჭველია, რომ XV ს. დამდეგშიც „გაღმა მხარის“ გარკვეული ნაწილი ჩიჯავაძეებს უჭირავთ, კახაბერ ამირეჯიბის შვილი საზუერელ ჩიჯავაძე ამ დროს აქ ხვედურეთს ფლობს. ხოლო აღნიშნული საუკუნის „40–50-იან წლებში ჩიჯავასძენი „გაღმა მხარს“. საერთოდ, და ატენის მოურაობას, კერძოდ, ეცილებიან ამ მხარეში ახლად ფეხმოკიდებულ ციციშვილებს“.
ამგვარად, აფხაზთა სამეფოს წარმოქმნის პერიოდში, თუ უფრო გვიან, დასავლეთ საქართველოდან ზემო ქართლს გადმოსული და „გაღმა მხარში“ დამკვიდრებული ჩიჯავაძეები რჩებიან აქ ХV ს. შუა წლებამდე, სანამ ტაოდან მოსული ციციშვილები არ დაისაკუთრებენ „გაღმა მხარს“ და არ გამოაძევებენ მათ იქიდან.
ქართლში ამირეჯიბად და ატენის მოურავად დაწინაურებული ჩიჯავაძეები ასე კარგავენ აქ თავიანთ ადგილ-მამულსა და სახელოებს.
აღნიშნულ საუკუნის შუა წლებში ეს უკვე მომხდარი ფაქტია, „წყალს იქით“ („გაღმა მხარი“) ჩიჯავაძეებს აღარ ეკუთვნით. ეს ის დროა, როცა იმერეთის სამეფო ყალიბდება. მიმდინარეობს ბრძოლა ლიხთ-იმერეთისა და ამერეთის მეფეებს შორის. ქართლში შევიწროებული ჩიჯავაძეები, საფიქრებელია, ამ ბრძოლაში იმერთა მეფეს მიემხრნენ და ასეთ ვითარებაში გადმოვიდნენ იმერეთში.
ამ მხრივ საყურადრებოა ერთი ფაქტი: იმერთა მეფე ბაგრატ II (1462–1478 წწ. ვახუშტის ქრონოლოგიით) „ქართლს ჩამოვიდა და ციციშვილსა ლაშქარი გაუძახა“. რატომ აირჩია მან დასალაშქრად მაინცდამაინც საციციანო? იმიტომ ხო არა, რომ მის ლაშქარში იყვნენ ციციშვილებისაგან დევნილი ჩიჯავაძეები, რომელნიც იქეთქენ მოუწოდებდნენ მეფეს!
უდავოა, რომ „გაღმა მხრიდან“ წამოსული ჩიჯავაძეები იმერეთში დამკვიდრდნენ. შეიძლება აქ დამკვიდრებულ ჩიჯავაძეთა მამამთავარი როსტომ ჩიჯავაძე იყო, რომელსაც ალექსანდრე მეფე თავის „კარის ვაზირთა“ შორის მოწმედ იხსენიებს 1413–1444 წლებში შედგენილ თოფურიძეთა სასისხლო სიგელში, ან კიდევ – „ჩიჟავასძე კახაბერი“ რომელიც მღვიმის მონასტრის კარის ჩარჩოს წარწერაში გვხვდება.
ამიერიდან ჩიჯავაძეები ხშირად ჩანან იმერეთში: 1488 წ. ვხედავთ საზვერელ და ვამიყ ჩიჯავაძეებს. ამავე ხანში (1486–1488 წწ.) ვხვდებით აგრეთვე გიორგი ჩიჯავაძეს. 1565–1587 წლებში კი გიორგი იმერთა მეფის მიერ კლდიაშვილებისათვის ბოძებულ წყალობის წიგნში ჩიჯავაძე „იმერელთ დარბაისელთა“ შორის არის დასახელებული. ე.ი. იმერეთში ფეხმოკიდებული წარჩინებული თავადია. სწორედ ასე იცნობს გვიან ხანაში ჩიჯავაძეს ვახუშტი ბატონიშვილიც.
ჩიჯავაძეთა სათავადოს ჩამოყალიბება ХVXVI საუკუნეთა მიჯნაზეა სავარაუდებელი. ყოველ შემთხვევაში, XV საუკუნის მიწურულს მთელი „საჩინო“ (ახლანდელი ვანის რაიონი) ჩიჯავაძეების ხელშია.
ჩიჯავაძეების სათავადოში, მთლიანად თუ ნაწილობრივ, შემდეგი სოფლები შედიოდა: 1. დაფნარი, 2. დაბლა გომი, 3. გომი (მუხაღრუა მუხაყრუა), 4. მთისძირი, 5. შუამთა, 6. სებეკა, 7. ციხესულორი, 8. ვანი, 9. სალხინო, 10. ტობანიერი, 11 დიხაშხო (ნაწილობრივ), 12. საპრასია, 13. ისრითი, 14. დვალიშვილები (ნაწილობრივ), 15. ზენობანი, 16. ციხისუბანი (ნაწილობრივ), 17. გადიდი, 18. ბზვანი (ნაწილობრივ), 19. ინაშაური (ნაწილობრივ), 20. ყუმური (საპაიჭაო), 21. საყულია (ნაწილობრივ), 22. ონჯოხეთი.
ჩიჯავაძეთა სათავადოს საზღვარი დასავლეთით საჯავახომდე აღწევდა, აღმოსავლეთით – ქორისწყლამდე, ჩრდილოეთით მდინარე რიონამდე და სამხრეთით – ახალციხემდე. უკანასკნელისაგან საჩიჯავაძეოს ჰყოფდა საძოვარი მთები: ლამაზ მთა, საბუღრაო და სხვა.
XVIII ს. მეორე ნახევარში ზემოდასახელებული სოფლებიდან ჩიჯავაძეებს ჩამოერთვათ ოთხი: გომი ანუ მუხაღრუა, დაბლა-გომი, დაფნარი და ტობანიერი. ეს სოფლები სოლომონ II-მ გელათის მონასტერს შესწირა.
შეწირული სოფლები მეფის განკარგულებით ჩიჯავაძეთა და სხვათა სამფლობელოდგან გამიჯნულ იქნა წარწერიანი სამანი ქვებით, რომელთაგან რამდენიმე დღემდე შერჩენილია და რომლებზედაც ვკითხულობთ: „მეფემან სოლომონ გაენათს შეგწირე“. „ამიერიდან საჩივაძეოს დასავლეთის საზღვრად სოფ. გომი (მუხაღრუა) და კაპტონის ღელე დაწესდა“.
ზემოთჩამოთვლილ სოფლებს გარდა, ჩიჯავაძეები ადგილ-მამულს ფლობდნენ ჭყვიშს, მუღრუნეთს, მაჭარეულს, ამაღლებას, ბჟღოლნარსა და ზამთაროულში.
ვრცელი მიწა-წყლის მქონე ჩიჯავაძეები მისი უფრო მეტი გაფართოებისაკენ მიილტვოდნენ: მეზობელ ერისთავებს (იმერეთისა) ავიწროებდნენ, „სამანსა და ჭადარს შუა“ ადგილსა და „მთაშიდ“ პარტახებს ეცილებოდნენ. ამ ნიადაგზე მათ შორის დავა იყო.
ჩიჯავაძეების რეზიდენცია სებეკაში იყო. აქ იჯდა სათავადოს უფროსი. აქ ჰქონდა მას სასახლე, ციხე სიმაგრე და კარის ეკლესია. სასახლე აგებული იყო მაღალ გორაზე, მდინარე სულორ რიონის შესართავთან ახლოს და გადაყურებდა ამ მდინარეთა ხეობას.
ჩიჯავაძეთა სახლიკაცები განლაგებული იყვნენ ვანს, ჭინჭველაურს („ბზვანის თავზე“), ისრითსა და ამაღლებაში.
საბეკას ციხის გარდა, ჩიჯავაძეები ფლობდნენ აგრეთვე ციხე სულორის, ქვედა ვანის და საპაიჭოს (ყუმურის) ციხე სიმაგრეებს. საგვარეულო სასაფლაო ჰქონდათ მათ ვანის ეკლესიაში, რომელიც მთავარანგელოზ მიქელის სახელზე იყო აშენებული. ეს ძველი ეკლესია, რომელიც საჩინოში ჩიჯავაძეების დამკვიდრებამდე იყო აგებული, ამ საგვარეულომ თავის სამარხად გაისაკუთრა. ჩიჯავაძეებმა მას ჩრდილოეთით ეკვდერი მიაშენეს, სადაც „ყოფილა დახატული მაშენებელი ეკვდრისა და სხვა პირნიც ჩიჯავაძეების გვარისა, მაგრამ მათი წარწერები აღარ ჩანან“. ეს ეკვდერი იყო ჩიჯავაძეების საძვალე.
ჩიჯავაძეები ერმრავალი ფეოდალები იყვნენ. XVII ს. მეორე ნახევრის ერტთი ცნობით, საჩინოს მხარეში, რომელიც ჩიჯავაძეებს ეკუთვნოდათ, 1000 კომლი ითვლებოდა. აქედან თუნდაც 200–300 კომლი მეფის, ეკლესიისა და სხვა მფლობელთა ყმებად რომ მივიჩნიოთ, ჩიჯავაძეების ყმათა რიცხვი მაინც საკმაოდ დიდი – 700–800 კომლი რჩება.
ჩიჯავაძეთა ყმა–გლეხები იყვნენ: ნიკოლეიშვილები, ტყეშელაშვილები, ხუხუშვილები; მჟავანაძეები ნიკოლაძეები, აბრამიძეები, ჯულაყიძეები, მხეიძეები, გურგენაძეები, ქამუშაძეები, ცხადაშვილები, ნამიჭეიშვილები, გიორგაძეები, ბაღდავაძეები, მორჩილაძეები, ჩხირაძეები, გოგაძეები, კორძაძეები, ჩუბინიძეები, ბურკაძეები, მახარაძეები, კალმახელიძეები, ხატისკაცი, გაბუნია, ფანცულაია და სხვ.
ჩიჯავაძეების აზნაურები იყვნენ: ზაალიშვილები, ფარემუზაშვილები, მაკარაძეები, გოგორიშვილები, რატიძეები, ჩხეიძეები, ლორთქიფანიძეები, შათირიშვილები, ახვლედიანები (ვანის), ჩახუნაშვილები, სანადირაძეები, ჟვანიები და სხვა.
ჩიჯავაძეთა სათავადოს საგადასახადო შეუვალობა ჰქონდა მოპოვებული. 1810 წ. ცნობით, საჩინოს მთელი მოსახლეობიდან, რომელიც, როგორც ზემოთ ვნახეთ, ХVIII ს. მეორე ნახევარში 1000 კომლს უდრიდა, სამეფო საურს იხდიდა მხოლოდ 10 კომლი, საუდიეროს – 20 კომლი.
ზოგი სხვა სამეფო ვალდებულება („მესადგომობა – შინ ცხენისა და კაცის ჩადგომა“) მართებდათ მდივანბეგ ვახუშტი ჩიჯავაძის „სახასო კაცებს“: ბზვანის წმინდა გიორგის ეკლესიის „შემავალს... ერთობით ტყეშელაშვილებს და ერთობით გურულებს – მჟავანაძეებს“. მაგრამ 1808 წელს სოლომონ II-მ ამისგან გაანთავისუფლა ისინი.
სათავადოს მართვის საქმეში ჩიჯავაძეები თავიანთ აზნაურებს იყენებდნენ. მაღალი თანამდებობები ჩიჯავაძეების კარზე აზნაურებს ეჭირათ. მაგალითად, სახლთუხუცესის სახელო 1811 წ. დათუნა ახვლედიანს ჰქონდა, მოურავის – 1798–1811 წლებში – ოტია, ქაიხოსრო, როსტომს და პაპუნა ლორთქიფანიძეებს, ნაცვლისა – 1808–1823 წლებში – დათუნა და ვახტანგ ჩახუნაშვილებს.
უფრო დაბალ, ხელოსნის თანამდებობაზე გლეხები ჩანან – აბრამიძეები და ნიკოლეიშვილები: 1808 წ. – დავით აბრამიძე, 1809, 1810, 1811 წლებში კი – გიორგი (გიორგელა) ნიკოლეიშვილი.
ჩიჯავაძეების ერთი გვიანდელი ხანის (1827 წ.) საბუთში იხსენიება აგრეთვე მათი ტყის მცველი.
საეკლესიო მსახურთაგან ჩიჯავაძეთა სათავადოში ვხედავთ მხოლოდ მათ „კარის წინამძღვარს“ მაკარიოზს 1731 წ. და ხუცესს ამავე წელში.
XVI ს. მიწურულს ჩიჯავაძეები აქტიურად მონაწილეობენ იმ ბრძოლაში, რომელიც როსტომ იმერთა მეფესა და მის წინააღმდეგ ამხედრებულ გიორგი გურიელს შორის წარმოებს. ამ ბრძოლაში ერთი ჩიჯავაძე როსტომის მხარეზე ჩანს, მეორე – გურიელის და მის მიერ იმერეთის ტახტის პრეტენდენტად წამოყენებულ ბაგრატ თაიმურაზის ძისა.
როცა გურიელმა გაიმარჯვა, მეფესთან ერთად მისი მომხრე ჩიჯავაძეც განდევნა და სათავადოს უფროსად „სხუა ჩიჯავაძე“ დასვა. არ ვიცით რა დღე დაადგა გურიელის მომხრე ჩიჯავაძეს, როცა 1590 წ. როსტომმა ტახტი დაიბრუნა.
ამ ორი ჩიჯავაძედან შეილება ერთი იყოს ის საზვერელი ჩიჯავაძე, რომელსაც XVII ს. დამდეგს ვხედავთ. ეს ის დროა, როცა ბადურ არაგვის ერისთავს ერისთავობას ეცილება მისი ძმა ზურაბი. უკანასკნელისაგან ქართლიდან გამოდევნილი ბაადური თავის ოჯახით საზვერელ ჩიჯავაძემ შეიფარა. მაგრამ იგი ბაადურის ცოლს „ეტრფიალა“, მოკლა ერისთავი და ქალი თვითონ შეირთო. ზურაბმა ძმის სისხლი არ შეარჩინა საზვერელ ჩიჯავაძეს: წამოვიდა არაგვის ერისთავი „ფერსათის მთით“, მოულოდნელად თავს დაესხა საზვერელს საჩინოში, მოკლა იგი და ასე გადაუხადა სამაგიერო მას.
ამის შემდეგ ჩიჯავაძეები ერთ ხანს არ ჩანან წყაროებში. XVII ს. შუა წლებში კი ეს საგვარეულო ფრიად დაწინაურებულია. ამ დროს იმერეთის თავადურ გვართა შორის მას თავის ღირსებით მეოთხე ადგილი უჭირავს. ჩიჯავაძეთა გვარის წარმომადგენელი საზვერელ III იმერთა მეფის ალექსანდრე III–ის მიერ რუსთ ხელმწიფისათვის გაგზავნილ 1651 წ. ფიცის წიგნში მეოთხე ადგილზე იხსენიება. სათავადოს უფროსობაც საზვერელს აქვს (გვარში ის პირველობს).
საზვერელ III-ის თანამოგვარეებს ვხედავთ აგრეთვე იმავე ალექსანდრე III-ის მეფობის (1639–1660 წწ.) უკანასკნელ წლებში. ისინი იმ ლაშქარში არიან, რომელიც ვამეყ დადიანმა, დასახელებულ მეფესთან შეთანხმებით, ქაიხოსრო გურიელს შეუსია „შუა გურიაში“. ქაიხოსრომ ეს ლაშქარი დაამარცხა. თავდამსხმელთაგან ბევრი ტყვედ „დაარჩინა“. ტყვეთა შორის იყვნენ ჩიჯავაძეებიც.
ყურადღებას იპყრობს ერთი ტყვე ჩიჯავაძის საომარი იარაღები: „ჯაჭვი, ხრმალი, ლახტი“, რომელნიც იმდენად ძვირფასია, რომ გურიელი მათ თავისი გამარჯვების აღსანიშნავად აჭის წმინდა გიორგის საყდარს სწირავს.
ალექსანდრე III-ის მემკვიდრის ბაგრატ IV-ის მიერ რუსეთის მეფის ალექსის სახელზე გაგზავნილ წერილშიც საზვერელ III ჩიჯავაძე მეფის დიდებულ თავადთა („დიდ ბოიართა“) შორის არის წარმოდგენილი.
იქვე მეორეხარისხოვან თავადთა („ბოიართა“) რიგებში იხსენიებიან საზვერელის სახლიკაცები: როსტომ, ლომკაცი და ლიპარი ჩიჯავაძეები.
იმავე ბაგრატ IV-ის დროს საზვერელი დიდ წარმატებას აღწევს. 1673 წ. მას სახლთუხუცესის თანამდებობით ვხეავთ. ეს ის საზვერელ ჩიჯავაძე უნდა იყოს, რომელიც შემდეგშიც ბაგრატ IV-ის მხარეზე ჩანს და მის მეტოქე არჩილთან ბრძოლაში იღუპება 1679 წ. მეფის ერთგულ თავადს, უნდა ვიფიქროთ, სახლთუხუცესის სახელო სიკვდილამდე ჰქონდა.
იმ პოლიტიკური აშლილობის დროს, რომელიც ალექსანდრე III-ის გარდაცვალებიდან იმერეთში დაიწყო, ჩიჯავაძეები ერთ ხანს გურიელის გავლენის ქვეშ მოექცნენ. 1661 წ. ქართლის მეფე ვახტანგ V-მ (შაჰ-ნავაზმა) იმერეთი დალაშქრა, საჩიჯავაძეოს მომიჯნავე საჯავახო გურიელს გადასცა. ქართლის მეფის ეს ღონისძიება იმერეთის კანონიერ მეფესა და გურიელს შორის განწყობილების გამწვავებას და არჩილის მოწინაარმდეგეთა გაფანტვას ისახავდა მიზნად.
მართლაც, გურიელის ხელში საჯავახოს გადასვლას მოჰყვა ის, რომ „ჩიჯავაძენი მარადის იყუნენ წინაშე“ გურიელისა. შეიძლება ეს იყო მიზეზი იმისა, რომ ალექსანდრე V-ის ძმამ მამუკა ბატონიშვილმა წაართვა ბეჟან ჩიჯავაძეს საჩიჯავაძეო და თვითონ „დაიპყრა“ იგი. ეს მოხდა 1734–1735 წწ.
გურიელის „წინაშე“ ყოფნისა თუ სხვა მიზეზის გამო ჩიჯავაძეები ამაზე ადრეც დაქვეითებული ჩანან. მაგალითად, „ჩინებული თავადის“ ლომკაც ჩიჯავაძის თანამეცხედრე ანიკა 1731 წ. ჩივის: „ჟამთა ვითარებისაგან ჩვენი სახლი დამცირებულ იყოო“.
უკეთეს მდგომარეობაში არ არიან ჩიჯავაძეები სოლომონ I -ის დროშიც. ამ მეფემ, როგორც ზემოთ ითქვა, ჩამოართვა „საყულია, რაც რომ ჩიჯავაძის წყალობით მიცემული ჰქონდა“ და 1770 წ. ქაიხოსროსა და პაპუჩა აბულაძეებს უბოძა. მეტიც: სოლომონ I ის მეფობაშიც ჩიჯავაძეებს მთლიანად ჩამორთმეული აქვთ მათი საგვარეულო სამფლობელო „საჩინოს მხარე“ და 1772 წ. ის მეფეს უჭირავს.
მართალია, 1789 წლის ერთი დოკუმენტის მიხედვით, მამუკა ბატონიშვილის მიერ „გაღარიბებული“, „ობლად დარჩენილი“ ჩიჯავაძეები სოლომონ I–ს „დაეზარდა“ და მათი „რჩენა ნდომოდა“ ოღონდ „დროს არ მიეცა“... მაგრამ ამასთან ისიც ფაქტია, რომ ჩიჯავაძეების სამფლობელო სოლომონის ხელშია და მათი ზემოხსენებული საყულიაც მან სხვებს მისცა!
მძიმე მდგომარეობაში რჩებიან ჩიჯავაძეები სოლომონ II -ის მეფობამდე. ერთხანს მათ დავით გიორგის ძის ტახტზე მომაგრებას დიდათ შეუწყვეს ხელი, მაგრამ ამას მათი მდგომარეობის გაუმჯობესება არ მოჰყოლია. ეს იმიტომ, რომ მალე ისინი მის წინააღმდეგ მებრძოლ დავით არჩილის ძეს (გამეფებიდან სოლომონ II) მიემხრნენ.
ჩიჯავაძეების გასაჭირი კარგად არის ასახული ვახუშტის, ქაიხოსროს, გიორგისა და მათ სახლიკაცებს შორის დადებულ XVIII ს. მიწურულის პირობის წიგნებში, სადაც ისინი აცხადებენ: „ჩვენი ოჯახი დამდაბლებული, წამხდარი იყო... ჩვენი სამკვიდრებლისაგან უნაწილო ვიაყავით და სხვადასხვა ადგილას განბნეულსავით ვიაყავითო“.
ჩიჯავაძეების „წამხდარი“ საქმე გამოასწორა ამ საგვარეულოს ენერგიულმა წარმომადგენელმა ვახუშტიმ, რომელმაც თავის „ცდით“ და სოლომონ II-ის „შეწყნარებით“ მიიღო ჩიჯავაძეთა ადრინდელი „სამკვიდრებელი“. ეს მოხდა დავით არჩილის ძის გამეფების (1789 წ.) შემდეგ ამავე წლის 8 დეკემბერს.
ვახუშტი ჩიჯავაძე უთუოდ დიდად გამოადგა დავით არჩილის ძეს იმ ბრძოლაში, რომელსაც იგი ტახტზე ასვლისათვის აწარმოებდა. გამეფებისთანავე მის მიერ ვახუშტის „შეწყნარება“ ამით აიხსნება.
ამგვარად, „ჟამთა ვითარებისაგან... დამცირებული“ ჩიჯავაძეთა სახლი სოლომონ II-ის დროს ისევ აღზევდა. მაგრამ ვახუშტიმ თავისი საგვარეულოს ძველი სამფლობელო მთლიანად მაინც ვერ დაიბრუნა. ჩიჯავაძეების ოთხი სოფელი (დაფნარი, გომი, დაბლაგომი, ტობანიერი), როგორც ზემოთ აღინიშნა, მეფემ გელათის მონასტერს უბუძა.
მეფემ არ მისცა ჩიჯავაძეებს აგრეთვე მათი ყოფილი აზნაური „ოტიელა ლორთქიფანიძე და მისი სახლიკაცი“ და ზოგი სხვა ყმა მამული.
1734–1735 წლებიდან 1789 წ. დასასრულამდე ჩიჯავაძეთა გვარი, როგორც ვნახეთ, თავის „სამკვიდრებლისაგან უწილოა“ და „სხვადასხვა ადგილას განბნეულსავით“ არის. ცხადია, ამ დროს ჩიჯავაძეთა სათავადო არ არსებობს. ამ სათავადოს გაუქმება ალექსანდრე V-ის (1720–1752 წწ.) ადმინისტრაციული ღონისძიების შედეგი უნდა იყოს.
აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ჩიჯავაძეების გვარში „სათავისთავო“ ინდივიდუალური საკუთრებისკენ ლტოლვა ადრევე დაიწყო და საკუთრების ამ პროგრესულმა ფორმამ ადრევე დაძლია საგვარეულო საკუთრება. ამ მხრივ ნისანდობლივია ის, რომ გვიან, მაგრამ იმერეთის თავადებიდან ერთ-ერთმა პირველთაგანმა, სწორედ ჩიჯავაძემ მოაწყო სასაქონლო ხასიათის მეურნეობა. ყოველ შემთხვევაში, ვახუშტიმ საჩიჯავაძეო ადგილ-მამული რომ მიიღო (1789 წ. მიწურულს), სახლიკაცებს შორის ერთობის შესახებ „ლაპარაკი“ იყო, მაგრამ „ერთად დგომა აღარ მოხდა“ და გვარის წევრები „ცალკე გევიდნენ“. 1790–1791 წლებში ვახუშტიმ მისცა თავის თანამოგვარეებს, რაც „სამართლით“ მისგან ერგებოდათ „კაციცა და მიწა-წყალიც“ (ჩიჯავაძეთა თავკაცი ამ დროს ვახუშტი იყო).
ამრიგად საგვარეულო სამფლობელოს დაბრუნების შემდეგ, მოკლე ხანში, ჩიჯავაძეები გაიყარნენ, გაინაწილეს საერთო ყმა-მამული და ამიერიდან ერთ სათავადო სახლად არ გაერთიანებულან.
ვახუშტი ჩიჯავაძეს ამის შემდეგაც ჰქონდა წარმატება: 1799–1801 წლებში სოლომონ II-მ მას მდივანბეგის თანამდებობა, რომელიც სიკვდილამდე ეჭირა ვახუშტი მეფესთან ფრიად დაახლოებული იყო. მეფესაც მისი „ძმობის“ იმედი ჰქონდა. მათი კეთილი დამოკიდებულება ნათესაობითაც იყო შემტკიცებული. ვახუშტი დაქორწინებული იყო დადიანის ასულ მარიამზე, რომელიც სოლომონ II-ის თანამეცხედრის აგრეთვე დადიანის ასულ მარიამის ახლო ნათესავი იყო. ამიტომაა, რომ დედოფალი ვახუშტის „ფრიად საყვარელ სიძესა და ძმას“ უწოდებს. უთუოდ ამ ნათესაობამაც შეუწყო ხელი მის დაწინაურებას.
საგვარეულო მიწა-წყლის განაწილების შემდეგ ჩიჯავაძეები ჩანან როგორც ცალკეული მემამულეები. ერთი მსხვილი მემამულე ამ საგვარეულოში, და მთელ XVIII ს. დასასრულს და XIX ს. დამდეგს იყო იგივე ვახუშტი. გვიან კიდევ – მისი მემკვიდრე ნიკოლოზ ჩიჯავაძე, რომელსაც კაპიტალისტურ საწყისებზე გამართული დიდი მეურნეობა ჰქონდა.
ჩხეიძეთა სათავადო, საჩხეიძეო – ფეოდალური სათავადო ზემო იმერეთში. ვახუშტის ცნობით სათავადოს საზღვრებია: აღმოსავლეთით „ფერსათიდამ ჩამოსული მცირე მთა“, დასავლეთით „საჩინო-სალომინაოს საზღვრის ხაზი რიონიდან ფერსათამდე“. სახმრეთით - „მთა ფერსათისა ანუ ღადოთ ანუ ლომსიათ წოდებული“. ჩრთილოეთით – მდინარეები რიკოთულა, ჩხერიმელა, ძირულა. ყვრილა და რიონი. ამრიგად, საჩხეიძოში შედიოდა ხარაგაულის, შორაპან-ზესტაფონის, ბაღდათის, ვანის რაიონები და ვაკე. დაახლ. 150 სოფელი, ეკლესია-მონასტრებით, ციხე-სიმაგრეებით, მთებით, მდინარეებით, ტყეებითა და სავარგულებით.
სათავადოს უფროსის რეზიდენცია შორაპანი იყო. ისტორიკოს გ. ცქიტიშვილის გამოკვლევებით ჩხეიძეთა გვარი წარმოშობით არგვეთიდან ლომსიათხევის სოფელ ბორიდან, შორაპნის სანახებიდანაა, რომელიც უძველეს დროიდან დაწინაურებულა. შორაპნის ახლო მდებარე სოფელ ტაბაკინში ჩხეიძეებს ჰქონდათ საგვარეულო ეკლესია, რომელიც ისტორიული ცნობების მიხედვით აშენდა VI–VII საუკუნეებში, მისი განახლება მოხდა X–XIII საუკუნეებში, ხოლო ფრესკული მოხატვა XVI საუკუნეში. ფრესკებზე ბევრი ისტორიული პირია გამოსახული, მათ შორის ქუთაისის ეპისკოპოსი გერასიმე ჩხეტიძე (ჩხეიძე), რომელიც მოღვაწეობდა XVI ს. 20-იან წლებში, იმერეთის მეფე ბაგრატ III-ის დროს. გერასიმე ჩხეიძემ, როგორც მონასტრის კედელზე წარწერით ირკვევა, საფუძვლიანად შეაკეთა მონასტერი, რომელიც ძლიერ იყო დაზიანებული. მასთან ერთად ეკლესიის აღდგენა-განახლებაში აქტიურად მონაწილეობდნენ სხვა ჩხეიძეებიც. იქვეა გამოსახული ქუთათელი ეპისკოპოსის სიმონის (ჩხეიძის) ფრესკაც. ტაბაკინის მონასტერს თავისი ღირსეული საქმიანობით ერთ-ერთი უპირატესი ადგილი ეჭირა ქვეყანაში.
სათავადო, თავადური გვარის წევრთა გაერთიანებულ, ერთ ფეოდალურ ერთეულად ორგანიზებულ სამფლობელოს ერქვა. სათავადოს მოთავე „დიდებული თავადი“ საგვარეულო მიწაწყლის, სათავადოს საერთო საქმეებისა და სამოხელეო აპარატის ერთპიროვნული გამგებელი იყო. ადმინისრტაციულ და სასამართლო ფუნქციებს სათავადოს უფროსი ახორციელებდა. ასევე, სათავადოს საგადასახადო შეუვალობა ჰქონდა. ეს ჩანს, როგორც სოლომონ I-ის მიერ 1766 წელს ბაანა ჩხეიძის შვილებისათვის (როსტომი, გიორგი, დავითი, ბეჟია) ბოძებულ წყალობის სიგელიდან, ისე გვიანდელი (1810 წ.) ცნობიდანაც.
ჩხეიძეთა სათავადო ციხე-ქალაქ შორაპნის გარდა ფლობდა: ჩიხას, ჩიხორს, ფუთს, თრვინს, წიფას, ტაბაკინს, ალავერდს, ზედა დიმს, კიკნაველეთს, ქარჩხაბს, ფერსათს, გვიანდელი ცნობის მიხედვით – სოფელ დიდ ჯიხაიშს. ადგილ-მამულები ჰქონდათ ჩხეიძეებს ჭყვიშს, ობჩას, ბაღდადს, ზეგანს, ჩირგუთს, წყალთაშუას, უხუთს, ფარცხანაყანევს, როხსა და ზეინდარს. ჩხეიძეების ყმათა საერთო რაოდენობა ცნობილი არ არის. ვიცით მხოლოდ რომ მათი ყმა გლეხები იყვნენ: არჯევანიძეები, ბაკურაძეები, გიგაშვილები, გიორგობიანები, გოცირიძეები, გუმბერიძეები, დიონისაშვილები, ებანოიძეები, ერთგულიძეები, ვაშაკიძეები, ვაშაყმაძეები, ვერულაშვილები, ზირაქაძეები, თედორაძეები, კარანაძეები, კვირიკაძეები, კოპაძეები, კოხოძეები, ლილუაშვილები, ლიპარისშვილები, მეტრეველები, მშვიდობაძეები, ნერგაძეები, ნოზაძეები, ოქროპირაშვილები, ფულარიანები, ფურცელაძეები, შავლაძეები, შენგელიები, ჩაჩანიძეები, ჩუბინიძეები, ცერცვაძეები, წივწივაძეები, ჭაუტიძეები, ჭრილაშვილები, ხიზანიშვილები, ჯანელიძეები და სხვ. ჩხეიძეთა აზნაურები იყვნენ: გაბეხაძეები, გოგორიშვილები, დიდიძეები, მაჭავარიანები, მიქაბაძეები, ნემსაძეები, საყვარელიძეები, ჩხეიძეები, ყიფიანები, ჯღერიები. ჩხეიძეთა სათავადოს თავის სამოხელეო აპარატი ჰქავდა. ისტორიულ საბუთებში იხსენიება: სახლთუხუცესი (1751 წ.), ნაცვალი (1817 წ.) და ხელოსანი (1682 წ.).
ჩხეიძეთა სათავადოს ჩამოყალიბებიდან მოკლე ხანში იმერეთის მეფე ალექსანდრე II-მ (1484–1510) ჩხეიძეთა სათავადოს წარმომადგენელი ივანე ჩხეიძე 1488 წელს დასვა რაჭის ერისთავად, რაც ამ გვარის რაჭაზე ძველი უფლების აღდგენად უნდა ჩაითვალოს. 1497 წელს მის ადგილს მისი ძმა კახაბერი იჭერს. ამიერიდან რაჭის ერისთავის ტიტული მემკვიდრეობით გადადის მამიდან შვილზე უფროსობის მიხედვით. არგვეთელი სახლიკაცებისაგან ტერიტორიულად განცალკევებულ რაჭის ერისთავებს დროთა ვითარებაში ძველი საგვარეულო სახელი ჩამოსცილდათ და თავიანთი თანამდებობის აღმნიშვნელი „ერისთავი“ გაუგვარდათ. რაჭის ერისთავის რეზიდენცია სოფ. წესში იყო, სასახლე, კარის ეკლესია და საძვალე – ბარაკონში.
ციციშვილთა სათავადო, საციციანო – სათავადო ფეოდალურ საქართველოში. მდებარეობდა ქართლის გაღმა მხარეში (მდინარე მტკვრის მარჯვენა სანაპირო). იყოფოდა ზემო და ქვემო საციციანოდ. ზემო საციციანო შეიქმნა ძამის ხეობის – გვერდისძირის, ხოლო ქვემო – სოფელ ნიჩბისის ირგვლივ. მათ ერთმანეთისაგან მიჯნავდა ჯავაიშვილებისა და თარხნიშვილების სამფლობელოები.
XIV საუკუნის II ნახევარში ტაო-შავშეთიდან შიდა ქართლში გადმოვიდნენ ფანასკერტელთა ფეოდალური სახლის წევრები, რომლებიც XV საუკუნეში საბოლოოდ დამკვიდრდნენ ძამის ხეობაში და საფუძველი ჩაუყარეს ახალ სათავადოს. „საციციანო“ სახელწოდება მომდინარეობს თავად ციციშვილების გვარიდან. საციციანოს თავდაპირველად ბირთვს შეადგენდა ორბოძლელისეული მამული (ხვედურეთი, კეხისჯვარი). შემდგომში მათ მიიღეს უფლისციხე, ქვახვრელი, კარალეთი. ისინი ხშირად ფლობდნენ მეოთხე სადროშოს სარდლის თანამდებობას, რომელიც მათ გამოიყენეს სამფლობელოს გასაფართოებლად. საციციანოში შედიოდა ხვედურეთის ხეობა, ძამის ხევი, ვერძისძირი, გუჯარეთი, ნიჩბისი, წყნეთი, დოესი, იისციხე, ავკეთი, ატენი. რეზიდენციები იყო სამწვერისში, მძოვრეთში, ნიჩბისში, ხოლო საგვარეულო საძვლე-სამარხები – ყინწვისში, სამწევრისში, ხვედურეთსა და ნიჩბისში. საციციანომ იარსება XIX საუკუნის 40-იან წლებამდე.
წერეთელთა სათავადო, საწერეთლო – გადმოცემის მიხედვით, წერეთლების წინაპრები 1395 წ. ჩრდილოეთ კავკასიიდან იმერეთში გადმოხვეწილან, რათა თავი დაეღწიათ თემურ-ლენგის მიერ ადგილობრივთა გამაჰმადიანებისთვის. ისტორიულ ასპარეზზე საგვარეულო შედარებით გვიან გამოვიდა. წერეთლები განსაკუთრებით მე-18 საუკუნეში დაწინაურდნენ; ეკავათ იმერეთის სამეფოს სახლთუხუცესის და სარდლის სახელოები, ასრულებდნენ მეფის მნიშვნელოვან პოლიტიკურ და დიპლომატიურ დავალებებს. ნათესაური კავშირები ჰქონდათ ბაგრატიონთა დინასტიის წარმომადგენლებთან როგორც დასავლეთ, ისე აღმოსავლეთ საქართველოში.
ქართველებს შორის პირველი მხედრიონი წერეთლებს ჰყავდათ, რომელიც იმერეთის სამეფოს გაუქმებამდე შეინარჩუნეს. მხედრიონი აზნაურებისგან შედგებოდა. ისინი მუდმივად სამხედრო ვალდებული იყვნენ და უნდა ემსახურათ მანამ, სანამ ცხენზე ჯდომა შეეძლებოდათ.
წერეთლებმა პირველებმა შემოიღეს სამხედრო საქმეში წერილობითი შეტყობინება, რაც მათ ციხესიმაგრეში ხორციელდებოდა. „წერეთი“ უკავშირდება სიტყვა „წერას“ და ძველ ქართულში კვალის გაყვანას ნიშნავს. თიხის თხელ ფირფიტაზე წვეტიანი იარაღით გამოჰყავდათ ასო-ნიშნები, შემდეგ ფირფიტას აშრობდნენ, ფუთავდნენ და შიკრიკს ატანდნენ დანიშნულების ადგილას... წერეთლები სათავეში ედგნენ საწერეთლოში შემავალ სხვადასხვა აზნაურთაგან შემდგარ სამხედრო ნაწილებს. მათ მშვიდობიან პერიოდშიც კი არ ჰქონდათ უიარაღოდ და უცხენოდ ყოფნის უფლება. ისინი შესანიშნავი საბრძოლო უნარებით, ორგანიზებულობითა და სიქველით გამოირჩეოდნენ. მოწინააღმდეგეთა ქალებს, ბავშვებს და მოხუცებს არ ერჩოდნენ, არ უნგრევდნენ სალოცავებს.
წერეთელთა სათავადო ზემო იმერეთში (ზემო ქვეყანა ანუ იმერეთის მეორე სადროშო, ისტორიული არგვეთის ტერიტორია) მდებარეობდა. საგვარეულო ორ ძირითად – საჩხერისა და სხვიტორის – შტოდ იყოფოდა. ასევე ფლობდნენ მოდინახესა და სხვა ციხეებს, ერთ-ერთ საძვალედ ჰქონდათ ჯრუჭის მონასტერი. საწერეთლოში XIX ს. დამდეგს 57 სოფელი შედიოდა, რომლებშიც 1000 კომლზე მეტი ყმა-გლეხი ცხოვრობდა. რუსეთის მიერ იმერეთის დაპყრობის პერიოდში (1810) წერეთლების ნაწილი იმპერიას მიემხრო, ნაწილი კი სოლომონ II-ს ერთგულობდა. თავადობა 1850 წ., რუსეთის მიერ იმერეთის ანექსიის შემდეგ, დაუმტკიცდათ.
წერეთლების ერთი შტო 1724 წ. ქართლის მეფე ვახტანგ VI-ს რუსეთში გაჰყვა და იქ დამკვიდრდა. ეს შტო ცნობილი იყო ცერტელევების გვარით.

Комментариев нет:

Отправить комментарий