воскресенье, 25 декабря 2016 г.

იბერია ახ.წ. II საუკუნეში. ფარსმან III ქველი და მისი მემკვიდრეები. პტოლემაოისის გეოგრაფია

1. ფარსმან ქველის ეპოქა
ტრაიანუსის წარუმატებელმა აღმოსავლურმა კამპანიამ დიდი გავლენა მოახდინა იმპერიის საგარეო პოლიტიკაზე. იმპერიის სოციალურ-ეკონომიკური ბაზის სისუსტისა და საზღვრებზე შექმნილი მძიმე მდგომარეობის გამო ავგუსტი ადრიანე იძულებული გახდა უარი ეთქვა აგრესიულ პოლიტიკაზე და ოქტავიანე-ავგუსტუსისეულ თავდაცვით დოქტრინას დაუბრუნდა. ახალი ავგუსტის ერთ-ერთი პირველი პოლიტიკური ნაბიჯი იყო რომაელთა მიერ ევფრატის აღმოსავლეთით ოკუპირებული ტერიტორიების დაუყოვნებლივი დაცვა. ეს იყო აღმოსავლეთში რომაელთა აგრესიის სრული მარცხის აღიარება. თუმცა, შექმნილი სიტუაციით სარგებლობა ვერც პართიის სამეფომ შეძლო. ტრაიანეს კამპანიის დროს განცდილი მძიმე მარცხის შემდეგ, მასაც არ აღმოაჩნდა კონტრშეტევაზე გადასვლისა და წინა აზიაში პოლიტიკური ინიციატივის საკუთარ თავზე აღების ძალა. ადრიანეს მიერ შეთავაზებული „Pax Romana“ არშაკიდთა სამეფო სახლმა ყოველგვარი ზედმეტი პრეტენზიების გარეშე მიიღო.
ასე, რომ, აღმოსავლეთში საუკუნეების მანძილზე პოლიტიკური ამინდის განმსაზღვრელმა ორივე სახელმწიფომ – რომმა და პართიამ თანდათანობით დათმო პოზიციები. მათ უკვე აღარ შეეძლოთ მთლიანად გაეკონტროლებინათ პოლიტიკური სიტუაცია ახლო აღმოსავლეთში. ასეთ პირობებში იწყება უფრო პატარა პოლიტიკური ერთეულების გაძლიერება-გააქტიურება, რომლებიც იწყებენ ამ ორი ზესახელმწიფოსაგან დამოუკიდებელი და ხშირად მტრული პოლიტიკის გატარებას. ასეთი იყო პირველ რიგში იბერიის სამეფო, რომლის ამბიციები და საზღვრების გაფართოების აგრესიული პოლიტიკა, რომელსაც იგი ახ. წ. I საუკუნიდან ატარებდა, კიდევ უფრო ძლიერდება II ს. პირველ ნახევარში. ამ პირობებში იბერიის სათავეში დგას მეფე ფარსმანი, რომელიც ქართულ წყაროებში „ქველის“ ეპითეტითაა შემკული. ფარსმანის მეფობის პერიოდში რომზე დამოკიდებულება, ე.წ. „მეგობრობა-მოკავშირეობა“ სრულ ფიქციად იქცა და იგი მხოლოდ ფორმალურ ხასიათს ატარებდა. უფრო მეტიც, ფარსმანი არ ერიდება იმპერიის ავტორიტეტსაც კი, მასთან ღია დაპირისპირებაზეც მიდის და რომის პოლიტიკურ სისტემაში ჩართული კოლხეთის ზღვისპირეთის ერთ-ერთ სექტორს – მაკრონ-ჰენიოხებსა და ლაზების შორის მოსახლე ძიდრიტთა ოლქს ეუფლება. ძიდრიტებს ეკავათ ჭოროხსა და არდაშენეს შორის ზღვისპირა ზოლი. ფარსმანის მიერ ძიდრიტთა რაიონის მიტაცებას ადგილი უნდა ჰქონოდა 117–129 წწ. შორის. ჩვენ არ ვიცით თუ როგორ და რა პირობებში მოხდა იბერიის ძალაუფლების გავრცელება კოლხეთის ზღვისპირეთის ამ სექტორზე, ფარსმანის ექსპანსიას დასავლეთისაკენ შეხვდა თუ არა რომაელთა წინააღმდეგობა, მაგრამ სავარაუდოა, რომ საბრძოლო მოქმედებებს ადგილი არ ჰქონდა, რადგანაც უშუალოდ ზიდრიტთა სამოსახლო ტერიტორიაზე რომაული გარნიზონები არ იყო დისლოცირებული. იბერიის მიერ განხორციელებული ასეთი აგრესიული აქციის მიუხედავად, ადრიანე უარს ამბობს ვითარების შემდგომ ესკალაციაზე და დიპლომატიური გზით ცდილობს ფარსმანთან ურთიერთობის მოგვარებას.
ადრიანემ ტახტზე ასვლიდან 3 წელი რომში გაატარა, რათა ქვეყნის ეკონომიკა მოწესრიგებინა, რის შემდეგაც იმპერიის სხვადასხვა მხარეებში მოგზაურობა დაიწყო, რათა იქაური სიტუაციები მოეგვარებინა: საზღვრებზე ბარბაროსებისგან თავის დასაცავად კედლები აეგო, კულტურისა და განათლების ხელშესწაყობად თეატრები, ბიბლიოთეკები და ტაძრები.
121–125 წლებში მან მოიარა გალია, ბრიტანეთი, ესპანეთი, თრაკია საბერძნეთი, აფრიკა, სიცილია. 128 წელს ისევ გაემგზავრა. მოინახულა ნუმიდია, მცირე აზია, სირია და 130 წელს ეწვია 70-იანი წლების აჯანყების დროს დანგრეულ იერუსალიმს. ადრიანემ მის ადგილზე ბრძანათ აეგოთ ახალი ქალაქი სახელით კოლონია აელია კაპიტოლინა, ხოლო სოლომონის ტაძრის ნანგრევებზე აეგოთ იუპიტერის ტაძარი. აქედან იმოგზაურა ეგვიპტეში, სადაც ნილოსში დაიხრჩო მისი საყვარელი ანტინოი, რამაც ავგუსტზე დიდი ფსიქოლოგიური გავლენა მოახდინა. შემდეგ ადრიანემ გაიარა სირია, მცირე აზია და ათენში ყოფნისას შეიტყო იუდეველთა ახალი აჯანყების შესახებ, რომელმაც 4 წელს გასტანა (132–136) და დიდი გაჭირვებით მოხდა მისი ჩახშობა.
იბერთა მეფე ფარსმანი იყო ფარსმან III ქველი, მეფე მირდატ III-ის ვაჟი. „ქართლის ცხოვრება“ მას ასე ახასიათებს: „ესე ფარსმან იყო ქველი, ნიჭიერი, მოწყალე, ტანად დიდი და ძლიერი, მამაცი და მხნე მხედარი“. იგი დაქორწინებული იყო დიდ არმენიის მეფე ვაღარშ I-ის ასულ ღადანაზე.
ადრიანეს ბიოგრაფი ელიუს სპარტიანე ადრიანეს კაპადოკიაში მეორე მოგზაურობის აღწერის დროს მოგვითხრობს: „კაპადოკიაში მყოფმა ავგუსტმა კაპადოკიელებს გამოართვა მონები, რომლებიც გამოსადეგი იყვნენ ომისთვის. მან მოიწვია მეგობრული შეხვედრისთვის ადგილობრივი მმართველები და მეფეები; მოიწვია აგრეთვე პართიის მეფე ხოსრო, რომელსაც დაუბრუნა ქტესიფონის აღებისას ტყვედჩავარდნილი ქალიშვილი და შეჰპირდა წართმეული ტახტის უკან დაბრუნებას. როცა მასთან მივიდა ზოგიერთი მეფე, ადრიანე ისე კარგად მოეპყრა, რომ სინანული გამოიწვია მათში, ვინც არ მოისურვა მოსვლა. ასე მოიქცა უმთავრესად (იბერიის მეფის) ფარსმანის გამო, რომლებმაც ქედმაღლურად უარი თქვა მის მოწვევაზე“.
ტექსტის სხვა ადგილებში სპარტიანეს კიდევ ორჯერ უბრუნდება ფარსმანის საკითხს: „ადრიანეს ალბანელებისა და იბერების სახით ერთგული მეგობრები ჰყავდა, მათი მეფეები მან უხვად დაასაჩუქრა, მიუხედავად იმისა, რომ ამ უკანასკნელებმა უარი თქვეს მასთან გამოცხადებაზე“. „ადრიანე დიდი პატივით ეპყრობოდა ბევრ მეფეს, ბევრისაგან ყიდულობდა მშვიდობას, რის გამოც ზოგიერთი ზიზღით უყურებდა მას. ბევრს მისცა მან ურიცხვი საჩუქარი, მაგრამ ყველაზე მეტი – იბერთა მეფეს, რომელსაც, ძვირფასი საჩუქრების გარდა, მიუძღვნა კიდევ სპილო და 500 კაციანი კოჰორტა (ტექსტში 50 სწერია მაგრამ იქედან გამომდინარე, რომ 1. კოჰოტა 500–600 კაცისაგან შედგებოდა; 2. ეს რაზმი უეჭველია გამოგზავნილი იყო იმისათვის, რომ ფარსმანს ჩაეყენებინა კავკასიონის გადმოსასვლელებზე, რათა იქედან ალან-სარმატები არ გადმოსულიყვნენ და ამ საქმისათვის 50 კაცი ძალიან ცოტა იყო) როდესაც ფარსმანისაგანაც დიდი საჩუქარი მიიღო, მათ შორის მოოქრული წამოსასხამები, ადრიანემ მის დასაცინად არენაზე გამოუშვა სამასი დამნაშავე ამ მოოქრულ წამოსასხამებში“.
ქართულ ისტორიოგრაფიაში, ელიუს სპარტიანეს ცნობაზე დაყრდნობით, ძირითადად მიღებულია, რომ ფარსმანმა იუკადრისა კეისართან გამოცხადება. ელიუს სპარტიანეს მტკიცება იმის შესახებ, რომ ფარსმანმა ქედმაღლობის გამო თქვა უარი ადრიანესთან მისვლაზე, რეალურ ვითარებას არ უნდა ასახავდეს. ქედმაღლობას (superbia) რომაელები საერთოდ მეფეთათვის დამახასიათებელ ნაკლად თვლიდნენ და სპარტიანეც, მართალია, ამით ცდილობს ფარსმანის ამ ნაბიჯის ახსნას, მაგრამ რეალური მიზეზი სხვა რამ უნდა იყოს. ძნელი წარმოსადგენია, რომ ფარსმანს მხოლოდ სიამაყის გამო ეთქვა უარი ადრიანესთან გამოცხადებაზე და მას გაცნობიერებული არ ჰქონდა ის შესაძლო გართულებები, რასაც ეს ნაბიჯი მის ქვეყანას მოუტანდა. იმპერიის იგნორირება და მისი მოწვევის დემონსტრაციული უგულებელყოფა ფარსმანისათვის მომგებიანი არ იქნებოდა და მის ასეთ არადიპლომატიურ გადაწყვეტილებას სხვა რაღაც უფრო მნიშვნელოვანი საფუძველი უნდა ჰქონოდა.
აღნიშნული შეკრება გაიმართა 129 წ. სატალაში ან სამოსატაში. ადრიანესთან არ გამოცხადდა აგრეთვე ალბანეთის მეფეც. კაპადოკიაში არ ჩასულა პართიის მეფე ხოსროც, მიუხედავად იმისა, რომ ადრიანემ მას დაუბრუნა ტრაიანეს მიერ ქტეზიფონის აღებისას დატყვევებული ქალიშვილი და ოქროს ტახტის დაბრუნებასაც იყო დაპირებული. დ. ბრაუნდის მოსაზრებით „ფარსმანის გადაწყვეტილებაზე გავლენა უნდა მოეხდინა პართიაში მიმდინარე შინაომს. როგორც ჩანს, ფარსმანმა და ალბანეთის მეფემ ამჯობინეს დარჩენილიყვნენ თავიანთ ქვეყნებში და დალოდებოდნენ მოვლენათა განვითარებას პართიაში, სადაც დინასტიური ომი გადამწყვეტ ფაზაში იყო შესული“. სადავო არაა, რომ პართიაში მიმდინარე პოლიტიკური პროცესები გარკვეულ გავლენას ახდენდა ამიერკავკასიის ქვეყნების მდგომარეობაზეც. ცნობილია ისიც, რომ ამ პერიოდში პართიის სამეფოში ძალზე მძიმე პოლიტიკური სიტუაცია იყო შექმნილი. პართიის სახელმწიფოში, რომელიც განვითარების სხვადასხვა საფეხურზე მყოფი ხალხებისა და ქვეყნების ამორფულ კონგლომერატს წარმოადგენდა, ფაქტობრივად პერმანენტულად მიმდინარეობდა სეპარატისტული პროცესები თუ დინასტიური ომები. თუმცა, დეცენტრალიზაციის პროცესი განსაკუთრებით I-II სს. მიჯნაზე გაძლიერდა. 105/106 წწ. იფეთქა ფართომასშტაბიანმა დინასტიურმა ომმა, რომელიც ერთბაშად სამ პრეტენდენტს შორის მიმდინარეობდა. ტრაიანეს ექსპედიციის გამო ეს დაპირისპირება დროებით შეჩერდა, მაგრამ რომაელებმა როგორც კი დატოვეს შუამდინარეთი, ბრძოლა ხოსროსა და მის ძველ მეტოქეს ვოლოგეზ II-ს შორის კვლავ განახლდა. ეს ომი 10 წელზე მეტხანს გაგრძელდა და კულმინაციას სწორედ ჩვენთვის საინტერესო პერიოდში მიაღწია. როგორც ჩანს, ხოსრო იმიტომ ვერ ჩავიდა ადრიანესთან, რომ იგი ამ დროს რთულ მდგომარეობაში იმყოფებოდა. მართლაც, მისი უკანასკნელი მონეტები 128/129 წლით. ამრიგად, 129 წ. კაპადოკიაში ჩატარებული კრებიდან მოკლე ხანში, ხოსრო საბოლოოდ დამარცხდა და გაქრა პოლიტიკური ასპარეზიდან.
ახლა რაც შეეხება დანარჩენ მეფეებს. შესაძლოა, მართალიც იყოს დ. ბრაუნდის მოსაზრება, რომ ალბანეთის მეფემაც იმავე მიზეზით, პართიაში არასტაბილური მდგომარეობის გამო, თქვა უარი თავისი ქვეყნის დატოვებაზე და არჩია დალოდებოდა თუ როგორ განვითარდებოდა მოვლენები პართიაში. კაპადოკიის შეკრებაზე ხოსროსა და ალბანთა მეფის გამოუცხადებლობა შეიძლება სწორედ ამ ფაქტით, პართიაში შექმნილი რთული მდგომარეობით აიხსნას. მაგრამ იგივეს მტკიცება იბერიის მიმართ სათუოა. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, უდავოა, რომ პართიაში მიმდინარე პროცესები დიდ გავლენას ახდენდა ამიერკავკასიის ქვეყნებზე და მათ შორის, იბერიაზეც, მაგრამ, მიუხედავად ამისა, დ. ბრაუნდის ზემოთ მოტანილი შეხედულების მექანიკური გავრცელება იბერიაზე, რამდენიმე გარემოების გამო, მიუღებელად ჩანს. ჯერ ერთი, იბერია, ალბანეთთან შედარებით, უფრო დაშორებული იყო პართიის სამეფოს და პართიაში მომხდარი ცვლილებები მასზე მყისიერ ზემოქმედებას ვერ მოახდენდა. გარდა ამისა, თუ დავუშვებთ, რომ პართიაში მიმდინარე შინაომი იბერიასაც რეალურ საფრთხეს უქმნიდა და სწორედ ამ მიზეზით არ გამოცხადდა იმპერატორთან ფარსმანი, მაშინ, ასეთ შემთხვევაში ადრიანესთვის გასაგები უნდა ყოფილიყო თავისი მოკავშირის საქციელი და არ უნდა განაწყენებულიყო ფარსმანზე, როგორც ამას სპეციალურად აღნიშნავს სპარტიანე. თუ იბერიისა და ალბანეთის მეფეები ერთი და იმავე მიზეზის გამო არ გამოცხადნენ ადრიანესთან, მაშინ სპარტიანე რატომ აღნიშნავს მხოლოდ ფარსმანის „ქედმაღლობას“ საიმპერიო კარზე ალბანეთსა და იბერიის მეფეები ერთი რანგისანი, „რომაელი ხალხის მეგობარი და მოკავშირეები“ იყვნენ და ამ მეფეთა ერთი და იგივე საქციელი მხოლოდ ფარსმანის „ქედმაღლობად“ რატომ იქნა მიჩნეული? პასუხი ამ კითხვებზე ერთია – ალბანეთისა და იბერიის მეფეების იმპერატორთან გამოუცხადებლობას სხვადასხვა მიზეზი ჰქონდა. ელიუს სპარტიანე პირდაპირ წერს, რომ ადრიანე მასთან მისულ მეფეებს „ისე მოექცა, რომ იმათ, ვინც არ ისურვა მასთან მისვლა, სანანებელი გაუხდათ. ის ასე, პირველ რიგში, ფარსმანის გამო მოიქცა, რომელმაც ქედმაღლურად უგულებელყო მისი მოწვევა“. ესე იგი, ადრიანე განსაკუთრებით ფარსმანზე იყო განაწყენებული, განსხვავებით ალბანთა მეფისაგან, რომელმაც შესაძლოა მართლაც იმით იმართლა თავი, რომ შექმნილ სიტუაციაში არ შეეძლო ქვეყნის დატოვება. ყოველ შემთხვევაში მას, როგორც ჩანს, იმპერატორთან ვიზიტზე უარის თქმის გასამართლებელი რაღაც საბუთი მაინც ჰქონდა, განსხვავებით ფარსმანისაგან, რომელსაც ეტყობა არც კი დაუსახელებია მისი უარის ოფიციალური, ყოველ შემთხვევაში იმპერატორისათვის დამაკმაყოფილებელი მიზეზი.
როგორც ჩანს ფარსმანის ეს ნაბიჯი განპირობებული იყო კონკრეტულად იმ პერიოდში იბერია-რომის ურთიერთობაში არსებული ერთი მწვავე პრობლემით. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, კაპადოკიის შეკრებამდე არც თუ ისე დიდი ხნის წინ, ფარსმანი შეიჭრა რომის ხელდებულ ტერიტორიაზე და მიიტაცა კოლხეთის ზღვისპირეთის ერთ-ერთი სექტორი – ძიდრიტთა ოლქი, რითაც მან ერთმანეთისაგან გათიშა რომაული სამფლობელოები აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში. ჩვენი აზრით, ფარსმანის მიერ განხორციელებული ეს აქცია გახდა იმ კონფრონტაციის მიზეზი, რომელიც ადრიანეს პრინცეპსობის მთელ მანძილზე შეიმჩნეოდა იბერიასა და რომს შორის.
ძიდრიტთა მხარის მიტაცებით იბერიამ გარკვეულწილად დაარღვია აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთის რომაული სასაზღვრო-თავდაცვითი სისტემის, პონტო-კავკასიის სასაზღვრო ხაზის მთლიანობაც. ეს სისტემა სათავეს ტრაპეზუნტში იღებდა და ადრიანეს მმართველობის პერიოდისათვის სებასტოპოლისამდე ვრცელდებოდა. ამ ერთიან სასაზღვრო პერიმეტრზე იბერიის გამოჩენით კი, ორ უმნიშვნელოვანეს რომაულ ფორპოსტს – აფსაროსსა და ტრაპეზუნტს შორის გადაჭრილ იქნა სახმელეთო კომუნიკაცია, რის შედეგადაც მათი ერთმანეთთან დაკავშირება მხოლოდ საზღვაო გზით გახდა შესაძლებელი. ამის დაშვება კი რომს, რა თქმა უნდა, არ შეეძლო. თუმცა, „ომზე მეტად მშვიდობისმოყვარე“ (სპარტიანე) იმპერატორს, რომელმაც საბოლოოდ თქვა უარი შეტევით ომებზე, არ აწყობდა კავკასიაში ვითარების კიდევ უფრო გამწვავება და იმიერკავკასიელი ნომადებით ზურგგამაგრებული ფარსმანის წინააღმდეგ ღია საბრძოლო მოქმედებების დაწყება. ამიტომ, ადრიანე, რომელიც მუდამ „ყიდულობდა მშვიდობასა და ზავს“, დიპლომატიური გზით ცდილობს ფარსმანთან ურთიერთობის დარეგულირებას და ძიდრიტთა ოლქში შექმნილი პრობლემის მოგვარებას. ადრიანე სახელმწიფოს მართვაში, მოკავშირე ქვეყნების მმართველებთან თუ მოწინააღმდეგეებთან ურთიერთობაში მუდამ დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა პიროვნულ კონტაქტებს. ეს აშკარად მისი ძლიერი მხარე იყო. რა თქმა უნდა, კაპადოკიის შეკრებაზე იმპერატორი ეცდებოდა „ძიდრიტთა პრობლემის“ მოგვარებას. შესაძლოა, ადრიანემ სპეციალურად ამ მიზნით მიიწვია კიდეც „მეგობრულ შეხვედრაზე“ ფარსმანი. ყოველ შემთხვევაში, ცხადია, რომ იმპერატორთან ჩასულ ფარსმანს ამ საკითხზე აუცილებლად მოუწევდა საუბარი და გამორიცხული არაა, რომ რომაელები მას ძიდრიტთა ოლქს დაათმობინებდნენ კიდეც. ვფიქრობთ, სწორედ ეს უნდა ყოფილიყო იმის მიზეზი, რომ ფარსმანმა უარი განაცხადა კაპადოკიაში ჩასვლაზე. იგი არ აპირებდა სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი ძიდრიტთა ოლქის, ზღვაზე ამ ახალმოპოვებული გასასვლელის დათმობას და იმპერატორთან მძიმე საუბარს არჩია საერთოდ უარი ეთქვა მასთან ვიზიტზე.
თუმცა, რა თქმა უნდა, ფარსმანის ადრიანესთან გამოუცხადებლობით ძიდრიტთა ოლქის პრობლემა არ ამოწურულა. კაპადოკიის კრების შემდეგ, რომის ხელისუფლებამ ფარსმანზე ზემოქმედების მოსახდენად, კოლხეთის სანაპიროზე არსებული რომაული სასაზღვრო-თავდაცვითი სისტემის მოდერნიზაცია დაიწყო. თუმცა, ადრიანემ მაინც ვერ შეძლო ურჩი ფარსმანის დაშოშმინება.
129 წელს მოკვდა პართიის მეფე ხოსრო, რომელმაც სამეფოს თავისი წილი უმცროს ძმა მითრიდატე IV-ს (129–140) დაუტოვა. მხოლოდ მისი სიკვდილის შემდეგ შეძლო ვოლოგეზ III-მ (105–147) ერთპიროვნულად ემართა პართიის სამეფო.
ამიერიდან ფარსმანი რომის მტრად იქცა. კაპადოკიის პროვინციის მმართველად დანიშნულმა ფლავიუს არიანემ (131–137 წლ.) 131/134 წ. მოიარა შავი ზღვის აღმ. სანაპიროები აღწერა აქაური ვითარება და იმპერატორს მისწერა რომ იბერიის მეფე ფარსმანი ერთის მხრივ არმენიას აწუხებს და ხარკს თხოვს და მეორეს მხრივ შენი ხელქვეითი ტომი ძიდრიტები დაიმორჩილაო.
დიონ კასიუსის ცნობით ირკვევა, რომ იბერიის მეფემ კი 134 წელს ალანები ჩრდ. კავკასიიდან გადმოიყვანა და რომისა და პართიის სამფლოებელოებს შეუსია. „იუდეის ომი ჯერ კიდევ არ იყო დასრულებული, როდესაც ფარასმანმა საომრად მოიწვია ალანები. მათ გამოიწვიეს დიდი ნგრევა ალბანეთსა და მიდიაში (ატროპატენა), არ დაინდეს აგრეთვე არმენია და კაპადოკიაც. პართიის მეფე ვოლოგეს III-მ მათგან თავი მხოლოდ „საჩუქრებით“ დაიხსნა, ხოლო ფლავიუს არიანემ დიდი სამხედრო მზადება წამოიწყო, რის შემდეგაც ალანები უკან გაბრუნდნენ“.
იგივე მეორდებოდა როგორც ჩანს შემდგომ წლებშიაც. 136 წელს როდესაც ვოლოგეზემ და იაზიგებმა (სარმატული ტომი) ელჩები გამოგზავნეს, პირველი რაღაცაში ადანაშაულებდა ფარასმანეს, ხოლო მეორენი ზავს მოითხოვდნენ; მან (ე.ი. ადრიანემ) ელჩები სენატში შეიყვანა და მისთვის (ე.ი. ფარსმანისათვის) პასუხის მოთხოვნა ბრძანა. ჩააწერინა ჩვენება და ელჩებს წაუკითხა“.
ალანები ამის შემდეგაც ესხმოდნენ თავს სამხრეთ კავკასიას, რის გამოც არმენიის მეფე იძულებული იყო აგრესორთაგან თავის დასახსნელად ყოველწლიური ხარკი ეხადა.
როგორ გათავდა ეს დაპირისპირება? ადრიანე როგორც უკვე აღვნიშნეთ ძალიან ფრთხილი მმართველი იყო და ომებს გაურბოდა. ცდილობდა შეენარჩუნებინა რომის არსებული საზღვრები და დროის უმეტეს ნაწილს აღმშენებლობაში ატარებდა. იბერიასთან დაპირისპირება, რომ იმპერიისათვის არახელსაყრელი იყო ეს რომმა არაერთხელ გამოსცადა, რადგან სწორედ იგი აკავებდა ალან-სარმატთა უზარმაზარ ურდოებს (ალბანეთის ტერიტორიაზე გადმოსასვლელებს ჯერ კიდევ ავგუსტ დომციანეს დროიდან იცავდა რომის XII ლეგიონი, რომელმაც არაერთი მარცხი იწვნია ალან-სარმატებისგან). რომთან პირდაპირი დაპირისპირება არახელსაყრელი იყო ფარსმანისთვისაც. საინტერესოა ამ კუთხით VI ს. ავტორის იოანე ლიდუსის ცნობა, რომ ფლავიუს არიანემ მოინახულა კავკასია და გაეცნო კავკასიონის გადასასვლელებს. თუ გავითვალისწინებთ იბერიასა და რომს შორის ამ დროს არსებულ დაჭიმულ ურთიერთობას, უნდა ვიფიქროთ, რომ არიანე იბერიაში შეიძლებოდა მოხვედრილიყო მხოლოდ დიპლომატური მისიით. არიანეს სამფლობელო სწორედ ფარსმანის სამფლობელოებს ეკვროდა და ზარალი სარმატებისგან პირველ რიგში მას ადებოდა, ამიტომ ზავი და კავკასიის გადასასვლელების დაკეტვა მას უპირველეს რიგში სწყუროდა. აქედან გამომდინარე სრულიად შესაძლებელია მირდატ I-ის დროინდელი ხელშეკრულება აღსდგა და სარმატების არგადმოშვების სანაცვლოდ დარიალის ხეობაში რომაელთა რაზმი დაბრუნდა. ამაზე უნდა მეტყველებდეს დარიალის ხეობაში არიანეს ვიზიტი, რადგან როგორც წესი იგი სწორედ რომის დანაყოფების შესამოწმებლად მოგზაურობდა იმპერიის აღმ. საზღვრებზე.
ყველაფერთან ერთად გასათვალისწინებელია აგრეთვე ორი ფაქტორიც, რომელიც ადრიანეს იბერიასთან საომრად საშუალებას არ მისცემდა: 1. აღნიშნულ პერიოდში რომის ლეგიონთა ერთი ნაწილი იუდეის უკანასკნელი აჯანყების (132–136) ჩახშობით იყვნენ დაკავებულნი, მეორე ნაწილი დასავლეთ ევროპის საზღვრებს იცავდნენ ბარბაროსთაგან. 2. ადრიანეს იმპერატორობის მიწურულს პოლიტიკური ვითარება რომში გართულდა. დაავადებული იმპერატორი და სენატორები ერთმანეთს დაუპირისპირდნენ. ცხადია, ასეთ სიტუაციაში საგარეო საკითხები გვერდზე გადაიდებოდა.
იბერია-რომის ურთიერთობა გამოსწორდა ადრიანეს მემკვიდრის, ანტონიუს პიუსის (პიუსი – ლათინ. ღვთისმოსავი) ავგუსტობის (138–161) დროს. მან აღიარა იბერიის გაფართოებული საზღვრები, რის შემდეგაც 141–144 წლებს შორის ფარსმანი ოჯახთან და მრავალრიცხოვან ამალასთან ერთად რომს ეწვია. დიონ კასიუსი მოგვითხრობს: „როდესაც ფარსმან იბერიელი მეუღლითურთ მივიდა რომში, ანტონინუს პიუსმა გააფართოვა მისი სამფლობელო (ე. ი. ცნო იბერიის შორს გაწეული საზღვრები), ნება დართო მსხვერპლი შეეწირა კაპიტოლიუმში; დადგა ცხენოსანი ფარსმანის ქანდაკება ბელლონის ტაძარში (რომში, მარსის ველზე. დღეს მისი ნანგრევებია დარჩენილი) და უყურა ფარსმანის, მისი ძისა და სხვა იბერიელი დიდებულების სამხედრო ვარჯიშობას“.
ეტყობა, ფარსმანის ვიზიტს რომაელები დიდ მნიშვნელობას აწერდნენ. გარდა ზემოთქმულისა, ამაზე მიუთითებს 1958 წელს ჰ. ნესელჰაუფის მიერ „Athenaeum“-ში გამოქვეყნებული აქამდე უცნობი ფრაგმენტი ლათინური წარწერისა მარმარილოს ფირფიტაზე, რომელიც ძლიერი რომის ნავსადგურის, მდ. ტიბრის შესართავთან მდებარე ოსტიას ადგილზე აღმოჩნდა. ფრაგმენტი ეკუთვნის იმ კარგად ცნობილი წარწერების კატეგორიას, რომლებიც შეიცავდნენ მნიშვნელოვანი ამბების აღნუსხვას სათანადო წლის დიდმოხელე-ეპონიმებზე (Fasti consul ares) მითითებით (რომში ტრადიციად ჰქონდათ ყოველი წლის ბოლოს დიდ სტელაზე წინა წლის მნიშვნელოვანი ამბების ამოკვეთა. ამ სტელას ფასტები ეწოდება. ისინი დიდი ქალაქების ცენტრალურ მოედნებზე იდგმებოდა.). წარწერა იწყება კონსულთა სახელებით, მერე მოდიოდა ქალაქ რომში იმ დროს მომხდარი დიდმნიშვნელოვანი ამბების ჩამოთვლა. პირველად აქ მოხსენიებული ყოფილა სწორედ „ფარსმანის, იბერთა მეფის“ ჩამოსვლა რომში ვაჟითა და მეუღლით. ორივენი სახელებით ყოფილან მოხსენიებულნი, მაგრამ ვაჟის სახელიდან შემორჩა მხოლოდ ბოლო „e“, ხოლო დედოფლის სახელისაგან საწყისი ასოები: Phr, საიდანაც ჩანს, რომ ისიც ირანული წარმომავლობის სახელს ატარებდა. ეტყობა ფარსმანის ვიზიტმა ისეთი დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა რომში, რომ იგი საქალაქო ქრონიკაში პირველ რიგში აღიბეჭდა.
ამ ამბის შესახებ ლაპარაკია აგრეთვე ავგუსტის ბიოგრაფიის შემდგენელ იულიუს კაპიტოლინის თხზულებაში. ავტორი ანტონინუს პიუსის განსადიდებლად ხაზს უსვამს, რომ „მისდამი ფარსმანმა მეტი პატივისცემა გამოიჩინა, ვიდრე ადრეანესადმი“.
იბერია-რომის შეთანხმების შემდეგ წერილობითი წყაროების თანახმად, ალანთა შემოსევები იმპერიის საზღვრებში აღარ განახლებულა. ზოგი ისტორიკოსი ამას იმ ფაქტს მიაწერს, რომ ადრიანეს მიერ ფარსმანისადმი გამოგზავნილი 500 ლეგიონერი იბერიის მეფემ დარიალის ხეობაში ჩააყენა, თუმცა კი ამის დამამტკიცებელი არცერთი საბუთი არ გვაქვს.
ამავე ხანებში ანტონიუსმა ჩამოაგდო სომხეთის ტახტიდან პართიის მოკავშირე ვაღარშ I და მის ნაცვლად სოჰემოსი (144–161; 164–180) გაამეფა, რომელიც აქამდე ქ. ემესას (დღევ. ჰომსი) მართველი იყო და გადმოცემით კომაგენელი ერვანდიდების შთამომავალს წარმოადგენდა.
ამასობაში ფარსმანს მტერი საკუთარ ოჯახში გამოუჩნდა. მას აუჯანყდა ძმა მირდატი, რომელიც სპასპეტი იყო, მაგრამ ამით არ კმაყოფილდებოდა და იბერიის ტახტზე ასვლას ლამობდა.
ლეონტი მროველი მოგვითხრობს: „აქამდე ესენი იყვნენ მოყვრობასა ზედა: ერთგან მოყვარენი ვისნი-მე და ერთგან მტერნი ვისნი-მე. მაშინ მირდატმა მოიყვანა ცოლი სპარსი, ნათესავი მეფეთა (იგულისხმება პართიის მეფე), და წვევითა სპარსთათა მტერ ექმნა ფარსმან ქველსა, და განიზრახა მუხთლად სიკვდილი ფარსმან ქველისა. მირდატმა მოიწვია ფარსმან სახლსა თვისსა და ნადირობად და განცხრომად. მაგრამ უცნობმა შეატყობინა ფარსმანს მირდატის განზრახვა და იგი აღარ მივიდა“. ეს მოხდა დაახლ.145 წელს.
„ამიერიდან იქმნენ მტერ ურთიერთას, და მირდატს შეეწეოდეს სპარსნი. და ესე მირდატ იყო კაცი ჭირვეული და მოსისხლე, ხოლო ფარსმან ქველი იყო კაცი კეთილი და უხვად მომნიჭებელი და შემნდობელი, ასაკითა მშვენიერი, ტანითა დიდი და ძლიერი, მხნე მხედარი და შემმართებელი ბრძოლისა, უშიში ვითარცა უხორცო და ყოვლითა-ვე უმჯობესი ყოველთა მეფეთა ქართლისათა, რომელნიც გარდაცვალებულ იყვნენ უწინარეს მისსა. ესე უყვარდათ ქართველთა და სძულდათ მირდატ მესისხლეობისა და მედგრობისა მისისათვის და მიატოვეს უმრავლესმა მირდატი, ემძლავრა ფარსმან ქველი, აოტა და წავიდა მირდატ სპარსეთს“ ვოლოგეზ III-სთან.
ხოლო იყო მაშინ სპასპეტი ფარსმან ქველისა, ეგრეთვე ქველი და გოლიათი, სახელით ფარნავაზ („მოქცევა ქართლისა“ უწოდებს ფარსმან ავაზს), ეს ფარნავაზ ძუძუმტე იყო ფარსმანისი, სარწმუნო, ერთგული და მისანდობელი. და იგი დაადგინა შიდა ქართლსა, ადგილსა მირდატისსა. და ყოვლადვე იყო ფარნავაზ სპასპეტი ქართლსა შინა, ხოლო მეფე ფარსმან ქველი დადიოდა და განაგებდა სამეფოსა თვისსა.
მაშინ მირდატმა გამოიყვანა სპარსნი, სპანი ძლიერნი, და მომართა ფარსმანს, ხოლო ფარსმან შემოკრიბა სპანი ქართლისანი და მიეგება ვიწროთა რკინის-ხევისათა. და იწყეს ბრძოლად ბუმბერაზთა დღეთა მრავალთა; და თუ გამოჩნდებოდა ბუმბერაზი სპარსთა შორის, რომელსაც ვერ ებრძოდნენ ბუმბერაზნი ქართლისანი, მას ზედა გავიდოდა თვით მეფე ფარსმან, ანუ სპასპეტი მისი ფარნავაზ, და ასე აჯობებდა და სძლევდა. და მას ბრძოლასა შინა მოკლა ფარსმან მეფემან ჩვიდმეტი ბუმბერაზი სპარსთა, ხოლო სპასპეტმა მისმა ფარნავაზ მოკლა ოცდასამი.
მაშინ იყო სპარსთა შორის კაცი ერთი გოლიათი, სახელით ჯუმბერ, რომელიც ლომსა ხელითა შეიპყრობდა. და მან სთხოვა ბრძოლა თავის-თავ მეფესა ფარსმანს. ხოლო ფარსმან ქველი სიხარულით აღიჭურა და გავიდა. და შემოძახეს ორთა-ვე ხმითა სასტიკითა, და მიეტევნენ ურთიერთას, და იწყეს ბრძოლად ხმლითა. და ხმა ბრძოლისა მათისა ემსგავსა ხმასა ქუხილისა და ტეხისასა. აჯობა ფარსმან, ჩამოაგდო და მოკლა, და მოიქცა სპისა თვისისა კერძო, და ხმა-ყო ხმითა მაღლითა და უთხრა მათ: „აჰა, ლომნო მძვინვარენო, ცხვარნი დასეტყვილნი!“
მაშინ მიეტევნენ ქართველნი და სომეხნი სპარსთა ზედა, აოტეს და ამოსწყვიტეს და ტყვე ყვეს ურიცხვი, და წავიდა მირდატ მეოტი სპარსეთად-ვე.
და წელსა მეორესა კვლავ მოვიდა მირდატ სპითა უძლიერესითა. ხოლო ფარსმან ქველმან შემოკრიბა სპანი თვისნი, მხედარნი და ქვეითნი, და დადგა მცხეთას ქალაქსა შინა, რამეთუ არა ჰყვნეს სპანი მირდატის სპათა ოდენნი. მოვიდა მირდატ და დადგა ჯაჭვს1, და ასე ყოველთა დღეთა იბრძდნენ ბუმბერაზნი. და ბრძოლასა მას შინა მოკლა ფარსმან მეფემან თავის-თავ თორმეტი ბუმბერაზი, ხოლო სპასპეტმან ფარნავაზ თექვსმეტი ბუმბერაზი.
მაშინ ფარსმან მეფემან სიფიცხითა გულისა თვისისათა აღარ ჩააგდო სიმრავლე სპარსთა. გავიდა ჟამსა განთიადისასა სპითა თვისითა, და დაესხა. და მოსცა ბედმა მისმა ძლევა: აოტა ბანაკი მათი და ამოწყვიტა ურიცხვი. და წავიდა მირდატ მეოტი სპარსეთად-ვე. და ამიერიდან გაითქვა სახელი ფარსმან ქველისა და სპასპეტისა მისისა ფარნავაზისი. და წინა-მძღვარ ექმნა იგი სპათა ქართლისა და სომხითისათა. და იწყო ბრძოლად სპარსთა და შესლვად სპარსეთს. და ვერ-ღა-რა-ოდეს ვინ წინა-აღუდგა ფარსმან ქველსა.
მაშინ სპარსთა გება-ყვეს სიმარჯვე ესე, რამეთუ მოიყვანეს მზარეული ერთი, და აღუთქვეს მას კეთილი დიდი, და უთხრეს: „წადი და შეეწყნარე ფარსმან ქველსა, და წაიღე შენ თანა წამალი სასიკვდილე, და შეუზავე საჭმელსა თანა მისსა და შეაჭამე მას“.
ხოლო წავიდა მზარეული იგი და გააკეთა ეგრეთ, როგორც უთხრეს სპარსთა მათ. და ასე მოკლა ფარსმან მეფე ქველი. მაშინ იქმნა გლოვა და ტირილი, და ტყება ყოველთა ზედა ქართველთა წარჩინებულითგან ვიდრე გლახამდე.
იტყებდნენ ყოველნი თავთა თვისთა ყოველთა შინა ქალაქთა და დაბებთა, რამეთუ დასხდებოდნენ მგოსანნი გლოვისანი, და შეიკრიბიან ყოველნი და ახსენებდნენ სიმხნესა და სიქველესა, და სიმშვენიერესა და სახიერებასა ფარსმან ქველისასა, და იტყოდნენ ასე: „ვაი ჩვენდა, რამეთუ მოგვიძინა ბედმან ბოროტმან, და მეფე ჩვენი, რომლისაგან ხსნილ ვიყავით მონებისაგან მტერთასა, მოიკლა იგი კაცთაგან მგრძნებელთაგან (= ვარსკვლავთ-მრიცხველი, გრძნეული), და აწ მივეცით ჩვენ წარტყვენვად ნათესავთა უცხოთა“.
შენიშვნები
1. მდებარეობს მცხეთის რაიონში, სოფ. წიწამურის მახლობლად, მდ. არაგვის მარცხენა მხარეს.


2. ფარსმან III ქველის მემკვიდრეები.
ლეონტი მროველი მოგვითხრობს: ფარსმან ქველის სიკვდილის შემდეგ მოვიდნენ სპარსნი, მოიყვანეს თან მირდატ, დაიპყრეს ქართლი, და მისცეს მირდატს ნაწილი. ხოლო ნაწილი თვით დაიჭირეს, და დატოვეს ერისთავი არმაზს. ხოლო ფარნავაზ სპასპეტმან წაიყვანა ცოლი და ძე ფარსმან ქველისა, და ივლტოდა, და მივიდა სომხეთს. რამეთუ სომეხთა მეფისა ასული იყო ცოლი ფარსმანისი. და დაიპყრეს ქართლი მირდატ და ერისთავმან სპარსთამან. ხოლო ეგრნი დადგნენ ერთგულობასა ფარსმანის ძისასა.
ხოლო მას ჟამსა მოყვარე იყვნენ სომეხნი და რომაელნი. მაშინ სომეხთა მეფემან (სოჰემოსი) მოირთო ძალი რომაელთაგან, და წამოემართა ბრძოლად სპარსთა და მირდატსა. შეუერთნენ ეგრნი, და შეიკრიბა სიმრავლე ურიცხვი. მაშინ მირდატ და ერისთავმან სპარსთამან მოირთეს ძალა სპარსეთიდან. ხოლო სომეხნი, რომაელნი და ეგრნი შევიდნენ შიდა ქართლს, და იქ მიეგებნენ სპარსნი და ქართველნი მდინარესა ზედა, რომელსაც ჰქვია ლიახვი. და იქ იქმნა ბრძოლა მათ შორის ადგილსა, რომელსაც ჰქვია რეხა1. და ამოწყდა ორმხრითვე ურიცხვი, იძლივნენ სპარსნი და ქართველნი, და მოკლეს მირდატ და ერისთავი სპარსეთისა, და მოსრეს სპანი მათნი“.
შემდეგ დასვეს მეფედ ძე ფარსმან ქველისა, სახელით ადამი (რადამი, დაახლ. 149–152). იმეფა რა სამ წელს, და მოკვდა, და დარჩა ძე მისი ერთისა წლისა ყრმა და ვიდრე აღიზარდებოდა ყრმა იგი, მეფობდა დედა ადამისი, ცოლი ფარსმან ქველისა, სახელით ღადანა.
ღადანას რეგენტობის პერიოდში ქართლის მეფის წოდების დროებით მატარებელი უნდა ყოფილიყო სამეფო ოჯახის წევრი ქსეფარნუგი, რომლის არსებობის შესახებ ქართული წყაროები არაფერს მოგვითხრობენ და ფარსმანის შემდეგ რადამს იხსენიებენ. ფარნუგი ნახსენებია მხოლოდ არმაზის ბილინგვას ორენოვან წარწერაში:
ბერძნული ვარიანტი: „სერაფიტი, ასული პიტიახშ ჯავახ მცირისა, მეუღლე პუბლიკიოს აგრიპა პიტიახშის ძის იოდმანგანისა – ქართველთა მეფის დიდი ქსეფარნუგის მრავალ გამარჯვებათა მომპოვებელი ეზოსმოძღვრისა, გარდაიცვალა ჯერ კიდევ ახალგაზრდა, ოცდაერთი წლისა, მქონებელი შეუდარებელი სილამაზისა.“
არამეული ვარიანტი: „მე ვარ სერაფიტი, ასული ზევახისა, მცირისა პიტიახშისა ფარსმან მეფისა, მეუღლე იოდმანგანისა – ძლევამოსილისა და მრავალი გამარჯვების მომპოვებელი ეზოსმოძღვრისა ქსეფარნუგ მეფისა, ძისა აგრიპა ეზოსმოძღვრისა ფარსმან მეფისა. ვაება ვაებისა. ის ვინც იყო ახალგაზრდა და იმდენად კეთილი და მშვენიერი იყო, რომ არავინ იყო მისი მსგავსი სილამაზით და გარდაიცვალა 21 წლისა“.
161 წელს გარდაიცვალა ანტონიუს პიუსი და რომის ავგუსტებად ერთდროულად გამოცხადდნენ მარკუს ავრელიუსი (161–180) და ლუციუს ვერუსი (161–169). ამ ამბის შეტყობისთანავე პართიის მეფე ვოლოგეზ IV-მ (148–191) ომი აუტეხა რომს, რომელმაც რამდენიმე წელს გასტანა. პარალელურად რომის საზღვრებს გამუდმებით თავს ესხმოდნენ გერმანული ტომები. 161 წელს ვოლოგეზმა არმენიის მეფე სოჰემოსი გააძევა და მის ნაცვლად თავისი მომხრე პაკორი გაამეფა. ლუციუს ვერუსის ორწლიანი უშედეგო ბრძოლების შემდეგ საქმეში მარკუს ავრელიუსი ჩაერთო, რომლის ლეგიონებმა სირიის ლეგატ ავიდიუს კასიუსის სარდლობით 163 წლის ზაფხულში დაიკავეს არმენია, დააპატიმრეს პაკორი ძმასთან – მიჰრდატთან ერთად და რომის პირდაპირი მმართველობა შემოიღეს. არმენები 1 წელი უშედეგოდ ელოდნენ სამეფოს აღდგენას რის შემდეგაც აჯანყდნენ. მაშინ რომი იძულებული გახდა სოჰემოსი ტახტზე დაებრუნებინა. პართიელები განდევნეს ოსროენადაც.
დიდ წარმატებებს მიაღწიეს რომაელებმა 165 წელს, როდესაც ავიდიუს კასიუსმა უზარმაზარი არმიით დაიპყრო მთელი შუამდინარეთი და შემდეგ მიაყოლა პართიის მთავარი ცენტრები – ქტესიფონი და სელევკია. ისინი რომაელებმა გაძარცვეს და დაანგრიეს, თუმცა ეს მათი უკანასკნელი წარმატება აღმოჩნდა. რომაელთა ჯარში გავრცელდა ეპიდემია, რომელმაც მეომართა დიდი ნაწილი იმსხვერპლა (აღნიშნული ეპიდემია რომში 189 წლამდე მძინვარებდა). ამის გამო 166 წელს დადებული რომ-პართიის ზავით რომაელებმა დააბრუნეს ყველა დაპყრობილი ტერიტორია მესოპოტამიაში, დაიტოვეს მხოლოდ ქალაქი ნისიბინი და ოსროენაზე და არმენიაზე გავლენა.
დაახლ. 180 წლის მარტში გერმანიაში ლაშქრობისას, ეპიდემიისგან გარდაიცვალა რომის ოქროს ხანის უკანასკნელი დიდი ავგუსტი მარკუს ავრელიუსი, რის შემდეგაც ტახტი დარჩა მის შვილ კომოდუსს, რომელიც 177 წლიდან იყო ნაკურთხი ავგუსტად. კომოდუსს საერთოდ არ აინტერესებდა ქვეყნის მართვა და მხოლოდ გლადიატორთა ბრძოლებში მონაწილეობა და გარყვნილება სწყუროდა, რამაც მნიშვნელოვნად შეარყია იმპერიის სიძლიერე.
180 წელსვე პართიის ლაშქარი შეიჭრა სომხეთში, დაიკავა მისი დიდი ნაწილი და იქ ტახტზე დაჯდა ვოლოგეზ IV-ის უფროსი ვაჟი ვოლოგეზი – ვაღარშ II-ის სახელით (180–198 სომხეთის მეფე; პართიის მეფე 191–208 წლებში ვოლოგეზ V-ის სახელით). სოჰემუსმა რომაელთა დახმარებით შეინარჩუნა დას. არმენიის მცირე ნაწილი, სადაც მისი სიკვდილის შემდეგ მეფობდა ასევე რომის ქვეშევრდომი ვინმე სანატრუკ II (186–197).
როდესაც სრულ წლოვან იქნა ადამის ძე მეფედ დაჯდა ფარსმან IV-ის სახელით (დაახლ. 166–202).
ქართლის სამეფო კარმა სწორად შეაფასა ვითარება და პართიასთან მარტო დაპირისპირებას მასთან დამეგობრება არჩია. შედეგად ვაღარშ II-მ მორიგ ცოლად შეირთო ფარსმან IV-ის ასული, ხოლო ფარსმანის მემკვიდრე ამაზასპმა ცოლად შეირთო ვაღარშ II-ის ასული დრაკონტისი. რამდენიმე წლის წლის წინ მცხეთაში გათხრებისაც აღმოჩნდა მეორე საუკუნით დათარიღებული წარწერა: „დედოფალი დრაკონტისი, არმენიის მეფე ვოლოგეზის ასული, ცოლი იბერიის მეფე ამაზასპისა“.
ამაზასპ I (დაახლ. 202–206)
ლეონტი მროველი მოგვითხრობს; „ფარსმანის შემდეგ მეფობდა ძე მისი ამაზასპ. იყო ეს ამაზასპ კაცი ძლიერი, დიდი და გოლიათი, მიმსგავსებული ფარსმან ქველისა. და ამისსა მეფობასა შინა გადმოვიდნენ ოვსნი, დიდი სპით, გზასა დვალეთისასა. ხოლო ვერ გაიგო ამაზასპ მეფემან გადმოსლვა ოვსთა ვიდრე გადმოვლამდე მთისა.
მოვიდნენ რა ოვსნი, დადგნენ ლიახვსა ზედა რვა დღე დასვენებად, და არასადა გავიდა მარბიელი, რამეთუ მოსულ იყვნენ ქალაქისა მცხეთისა შესამუსრად.
მაშინ მოუწოდა ამაზასპ ყოველთა ერისთავთა ქართლისათა, და მოვიდნენ ერისთავნი აღმოსავლეთისა: ერისთავი კახეთისა, ერისთავი ხუნანისა, და ერისთავი სამშვილდისა, და შემოკრიბეს მხედარნი სპასპეტისანი. ვიდრე მოსლვადმდე დასავლეთისა ერისთვისა, მოვიდნენ ოვსნი ჩრდილოსა კართა ქალაქისათა, რომელიც არის მუხნარი2.
მაშინ ამაზასპ მეფემან გაავსო ციხენი და კარნი მცხეთისანი ლაშქრითა. და იყო სიმრავლე ქვეითთა მცხეთელთა, რომელნიც კართა და ზღუდეთა იცავდნენ მათგან კიდე, რომელნიც გარე მეომრად გავიდოდნენ, ოცდაათი ათასი ქვეითი ყოვლადვე, და მაშინ სხუა, რომელიც ჰყავდა მხედარი, – ათი ათასი.
გავიდა ამაზასპ და განაწესა ქვეითნი იგი არაგვსა იმიერ და ამიერ სიმაგრეთა შინა კართასა. ხოლო მხედრითა ლაშქრითა გავიდა ადგილსა, რომელსა ჰქვია საფურცლე3, და დატოვა უკან ქალაქი და ქვეითნი იგი, რომელნიც დაადგინა კართა მათ შინა.
იწყეს ბრძოლად ბუმბერაზთა. გავიდა ამაზასპ მშვილდითა და იწყო ბრძოლად გულითა ფიცხელითა და მკლავითა ძლიერითა, ისე შორიდან ისროდა, რომელ დამართებითა მდგომთა ოვსთაგან არა შეეტყობოდა, და არცა ჩანდა სიშორის გამო, თუ საერთოდ აქვს მშვილდი. იგი ჰკრავდა ისარს, რომელსაც ვერ დაუდგებოდა სიმაგრე საჭურველისა. მას დღესა მოკლა ამაზასპ თავისთავით თხუთმეტი რჩეული და ცხენი მრავალი. და სხვათაცა ბუმბერაზთა ამაზასპისთა მოკლეს ბუმბერაზნი მრავალი ოვსთანი და დასდვეს დიდი ვნება ოვსთა ზედა.
მას დღესა შემოვიდა ამაზასპ მხედრითა ქალაქად, ხოლო ქვეითნი იგი იდგნენ ადგილსავე თვისსა, კართა შინა. და ღამესა მას მოემატნენ მხედარნი, რომელნიც ვერ ჩამოეყვანათ თანა ერისთავთა მათ სისწრაფითა.
როდესაც გათენდა, გავიდა შემდგომად ამაზასპ იქვე, და აიღო ოროლი, და გამოვიდა ოვსთაგან კაცი ერთი, სახელით ხუანხუა; ურჩეულესი სპათაგან ოვსთასა. შემოსძახეს ორთავემ და მიეტევნენ ურთიერთს, და პირველსავე მისვლასა სცა ოროლნი ამაზასპ და განავლო ზურგით და მოკლა იგი, და ამოიღო ხრმალი და მიეტევა სხვათაცა ბუმბერაზთა, და მოკლა სხვანი. შემოიქცა და შემოვიდა ქალაქად მხედრებითურთ, და დადგნეს ქვეითნი იქვე, კართა შინა, და მასვე ღამესა კვლავ მოემატნენ მხედარნი. ხოლო განიზრახა თავდასხმა ოვსებზე, და გავიდა და დაესხა ოვსთა განთიადისა ჟამსა მხედრითა და ქვეითითა ყოვლითა, სძლია და აოტა ბანაკი მათი და მოკლა მეფე ოვსთა და მოსრა ყოველი სიმრავლე მათი.
და წელსა მეორესა მოირთო ძალი სომხეთდან, და შეიკრიბა სპანი მისი ყოველნი და გადავიდა ოვსეთს და ვერავინ წინააღუდგა. და მოარბია ოვსეთი, და მოვიდა შინ გამარჯვებული.
შემდგომად ამისა შეექმნა სილაღე და იწყო მესისხლეობად, და ამოწყვიტა მრავალი წარჩინებულნი. ამისთვის მოიძულა იგი ერმან ქართლისამან.
მაშინ განუდგნენ ერისთავნი დასავლეთისანი ხუთნი: ორი ერისთავი ეგრისისა, ერთი ოძრხისა, ერთი კლარჯეთისა და ერთი წუნდისა. ეზრახნენ ესენი სომეხთა მეფესა (180 წლიდან სომხეთის მეფე ვაღარშ II-ის სახელით, 191-208 წლებში აგრეთვე პართიის მეფე ვალარშ V-ის სახელით) და ითხოვეს ძე მისი მეფედ, რამეთუ დისწული იყო ამაზასპისი.
მაშინ სომეხთა მეფე ძალითა მრავლითა წამოემართა ქართლად და მოირთო ძალი რომისგან, და ეზრახნენ ოვსთაცა. ხოლო ოვსნი სიხარულით წამოვიდნენ, რამეთუ მესისხლე იყო ამაზასპ მათი, და გარდამოვლეს გზა თაკვერისა და მოვიდნენ ერისთავთა თანა ეგრელთანა.
მაშინ ამაზასპმა შეკრიბა ქართველნი, რომელნიც დარჩენოდნენ. მაშინ ოვსთა და ეგრელთა გარდამოვლეს მთა მცირე, და შეიკრიბნენ ისინი და ერისთავნი ქართლისანი განდგომილნი, და მოვიდნენ ესე ყოველნი წინაშე სომეხთა მეფისა.
ხოლო გამოემართა ამაზასპ, და მოეგება იგი გუთისხევს4 და არავინ იპოვა ეგეოდენთა სპათა შინა რომაელთა და სომეხთა, ოვსთა და ეგრელთა და ქართველთა მარტოდ მებრძოლი, ამაზასპისი, არამედ ეწყვნენ ურთიერთ პირისპირ სპანი, და იქმნა ბრძოლა მათ შორის. იძლია ამაზასპ, და ივლტოდა სპა მისი. დაიპყრეს ქართლი და მოკლეს ამაზასპ, და მოსრეს სპა მისი.
და დაუტევა სომეხთა მეფემან ძე თვისი მეფედ ქართლსა, სახელით რევ არშაკიდი, დისწული ამაზასპისი“.
შენიშვნები
1. ვახუშტი ბაგრატიონის მიხედვით: „ხოლო სამთავისის ჩრდილოთ, ჭალას, შენობა დიდი სასახლეთა... ჭალას ზევით არის დაბა რეხი, რომლისა გამო იწოდა მდინარე ესე“. მდებარეობს კასპის რაიონში, მდ. ლეხურას მარჯვენა ნაპირზე, თანამედროვე სოფ. საკორინთლოს ტერიტორიაზე.
2. იგივე სოფ. მუხრანი, მდებარეობს მცხეთის რაიონში, ქსნის მარცხენა ნაპირას, მცხეთიდან 23 კმ-ზე. მუხრანის ციხე-გალავანი მდებარეობს სოფლის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, მდ. ქსნის მარცხენა ნაპირზე.
3. მდებარეობს მცხეთის რაიონში, მცხეთიდან ჩრდილოეთით 14 კმ-ზე, მდ. არაგვის მარჯვენა ნაპირზე, სოფ. ნატახტარის ტერიტორიაზე.
4. ძველი დასახლება სამცხეში, ქართლის საზღვართან.
კლავდიოს პტოლემაიოსის გეოგრაფია და იბერიის სამეფო
„იბერია ისაზღვრება ჩრდილოეთიდან სარმატიის დასახლებული ნაწილით, დასვლეთიდან – კოლხეთით; სამხრეთიდან დიდი არმენიის ნაწილით, რომლის მდებარეობა არის 76°10′-44°40′, ხოლო აღმოსავლეთიდან ალბანიით, რომელიც აერთებს ამ ზღვარს 77°-47° ქვეშ მდებარე წერტილთან.
ქალაქები და სოფლები (იბერიაში) შემდეგია: სოფელი ლუბიონი 75°40′–46°50′; აგინა 75°–46°30′; უასაიდა 76°–46°20′; უარიკა 75°20′–46°; სურა 75°–45°20′; არტანისსა 75°40′–46°; მესტლესტა 75°40′–45°; ძალისა 76°–44°40′; ჰარმაკტიკა 75°–44°50′“.
მესლესტა იგივე აგათიას მეხსისდა – მცხეთის არქაული სახელის ფორმები უნდა იყოს. ლათინური ჰარმოზიკე და პტოლემაოისის არმაკტიკას არმაზციხეს უდრის. ლუბიონის ლოკალიზაციისათვის, კოორდინატთა ბადეზე, მყარ წერტილებად მესტლეტასა (მცხეთა) და ჰარმაკტიკას (არმაზციხე) მონაცემების გამოყენებით, გეოგრაფოსის ნიშნული კონკრეტულად თანხვდება შატილის გზაზე, პირიქითა ხევსურეთში არსებულ სოფელ ლებაისკარს. აღნიშნული პუნქტი თავისი გეოგრაფიული მდებარეობით დიდ ინტერესს იწვევს. დათვისჯვრის უღელტეხილიდან (5 კმ-ში) პირიქითა ხევსურეთში ის პირველი სოფელია. ისტორიულად, სწორედ მდინარე იორისა და ფშავ-ხევსურეთის არაგვების სათავეებიდან არღუნის ხეობის გავლით გადიოდა მეტად მნიშვნელოვანი სამხედრო-სტრატეგიული მაგისტრალი, რომელიც კახეთს ჩრდილო კავკასიასთან აკავშირებდა. საყურადღებოა ისიც, რომ კისტან-ლებაისკარით გზა წუბროვანის მთით გადის ხახაბოში, საიდანაც შესაძლებელი ხდება როგორც უკანა ფშავში, ისე კახეთში გადასვლა.
ტოპონიმი ლებაისკარი ორნაწილად უნდა გავყოთ „ლებაი“ და „კარი“. „კარი“ მისი მდებაროების გამო უნდა დამატებოდა. რაც შეეხევა „ლებაის“: „ლაბან“ = სპეტაკი, ბრწყინვალე; „ლობნი“ = სპეტაკობა; „ლები“ = მოთეთრო ფერის კლდის მიწა, რომელსაც საღებავად იყენებენ; „ლები“ ხევსურეთში უწოდებენ ქსოვილისა და ძაფის შესაღებ ბუნებრივ საღებავს.
1813 წელს, ასევე ლებაისკარი ყოფილა კავკასიის მთავარმართებელ რტიშევის მიერ გამოგზავნილი გენერალ სიმონოვიჩის სამხედრო ბანაკის ადგილი. გენერალს აქედანვე გაუგზავნია ალექსანდრე ბატონიშვილისათვის დამორჩილების მოთხოვნის წერილიც, თუმცა ელჩი ხევსურებს მოუკლავთ და სიმონოვიჩს თავის მოთხოვნაზე პასუხი ვეღარ მიუღია, მოგვიანებით კი შატილზე შეტევა განუხორციელებიათ (სიმონოვიჩის, სტალისა და ორბელიანის მეთაურობით). სოფ. ლებაისკარში, 1873 წლის აღწერით 15 მოსახლე ცხოვრობდა. ამ დროისათვის სოფ. ლებაისკარში დგას მხოლოდ ერთი, შუა საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი, თუშეთ-ხევსურეთში გავრცელებული სტრატეგიული დანიშნულების, ხუთსართულიანი, სიპედიანი კოშკი, (ხევსურეთში „სიპედს“ უწოდებენ ქვის თხელი ფილებით გამოყვანილ საფეხურებიან, პირამიდისებურ გადახურვას, რომელიც ამავდროულად აღნიშნავს ქვის სახურავსაც და ქოხსაც. სახელწოდება – „სიპედი“ მიიღება ჩვეულებრივი სამშენებლო მასალის – კოშკი კვადრატული გეგმისაა (4,25/4,25მ.), სიმაღლით – 15,55 მ. კოშკზე, შესასვლელი მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელშია გაკეთებული, მიწის დონიდან 2,2 მ-ის სიმაღლეზე.
„არტანისა“ სავარაუდოდ თანხვდება მცხეთის ჩრდილოეთით, იორის ხეობის ზედა წელში, იორის მარჯვენა სანაპიროზე, თიანეთის რაიონში მდებარე სოფელ არტანს. 1954 წ. და 1966 წ. ჩატარებული საველე სამუშაოების დროს ივრის შენაკად ქუშხეურას ზედა წელზე (მარცხენა მხარეს. ესაზღვრება მარცხენა მხრიდან ს. ზემო არტაანს) გამოვლინდა შთამბეჭდავი ზომების, თლილი ქვებით ნაგები კედელ-ბურჯებიანი ციხე, რომელსაც (ლ. ჭილაშვილი ანტიკურ პერიოდს განაკუთვნებს.
დაკვირვებითაც კარგად ჩანს, რომ ბუნებრივად იქ სწორედ ისეთი სივრცეა, რომელიც მისაღები უნდა ყოფილიყო ურბანული განაშენიანებისთვის. სოფელი ორ ხევს შორისაა მოქცეული, მარცხენა მხრიდან ჩამოუყვება მდ. არტანულა, რომელიც შემდეგ იორს უერთდება. პუნქტის ლოკალიზება ბუნებრივ წინაღობებს შორის მოქცეულ არეალში, გარკვეულწილად პასუხობს მის დომინანტის როლზე გარემოში. თუ დავაკვირდებით, დავინახავთ კიდევაც, რომ მხოლოდ არტანისას შეეძლო იორს დაყოლილი გზის კონტროლი, თანაც საკმაოდ დიდ მანძილზე. მის ირგვლივ სავსებით დასაშვებია გარკვეული სახის ქალაქური ტიპის დასახლებები ყოფილიყო. ამ მოსაზრებას ამყარებს თიანეთის რაიონის დაბა სიონში ჩატარებული ის საველე სამუშაოებიც, რომელიც 70-იანი წლებიდან დაიწყო. ძირითადად ის მიზნად ისახავდა ერწო-თიანეთის მოსახლეობის აქ მოპოვებულმა ზედაპირულმა არქეოლოგიურმა მასალამ ნათლად მიუთითა, რომ აღნიშნული ტერიტორიები ენეოლითის ხანიდან – გვიანფეოდალურ ხანამდე ინტენსიურად ყოფილა დასახლებული.
თიანეთის რაიონში შემავალი სოფელი არტანი დღესდღეობით მოიხსენიება როგორც ზემო და ქვემო არტანი (არტანი მისი ძველი სახელწოდებაა). სამწუხაროდ სოფელში შემავალი ისტორიული მნიშვნელობის არქიტექტურული და არქეოლოგიური ძეგლები დეტალურად შესწავლილი და აღწერილი არაა. 1925 წ. ადმინისტრაციული დაყოფით, არტანი ტფილისის მაზრაში შედიოდა 50 კომლითა და 288 მცხოვრებლით. 2002 წლის აღწერით ქვემო არტანში 64 მცხოვრებია. მდებარეობს მცხეთა მთიანეთის მხარის თიანეთის მუნიციპალიტეტში, არტანის თემში. მდ. იორის მარჯვენა მხარეს, ზღ. დ. 1170 მ. თიანეთიდან დაშორებულია 12 კმ-ით. ამავე წლის აღწერით, ზემო არტანში ცხოვრობს 49 ადამიანი. მდებარეობს მცხეთა – მთიანეთის მხარის – თიანეთის მუნიციპალიტეტში, არტანის თემში. მდ. იორის მარჯვენა მხარეს, ზღ. დ. 1180 მ. თიანეთიდან დაშორებულია 13 კმ-ით.
დასახლებული პუნქტი „სურა“ როგორც ირკვევა უნდა იყოს სოფელი არადეთი (შედის ბრეთის თემში), რომელიც ქარელის რაიონში, ქარელიდან ჩრდილოეთით, 7 კმ-ის დაშორებით, მდ. აღმოსავლეთ ფრონეს მარჯვენა ნაპირზე მდებარეობს.
სოფ. არადეთი, შემადგენელია იმ „სამკუთხედისა“, რომელსაც დასავლეთისა და აღმოსავლეთის ფრონეები ქმნიან მტკვართან. ხერთვისში, სამკუთხედის ორი ქედი მაღალი ფლატეებით ისაზღვრება და ეს სამკუთხედი სწორედ ის მინდორია, რომელიც „დედოფლის მინდვრისა“ და „დედოფლის გორის“ (ორგორის) გათხრებითაა ცნობილი. ჩრდილოეთიდან სამკუთხედს მდ. ფცას ერთ-ერთი განტოტებაც საზღვრავს.
საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ მდ. ფრონესა და მის შენაკადებთან არსებულ თითქმის ყველა სოფელს შემონახული აქვს ადრინდელი (ძველი) სახელწოდება. თვითონ არადეთს დვანის ფრონის სოფლებს შორის მოიხსენიებს ვახუშტი ბატონიშვილიც. ამ სოფლის სახელწოდებას გადმოცემის მიხედვით უკავშირებენ არაბთა ბატონობას. აქ მდგარა არაბთა ლაშქარი და თითქოს ამის გამო შერქმევია ამ ტერიტორიას არადეთი (არაბეთი?).
არადეთი ისტორიული სოფელია და წყაროებში XI საუკუნიდან იხსენიება, თუმცა ეს ტერიტორია ანტიკურ ხანაში იბერიის სამეფოს ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პოლიტ-რელიგიური ცენტრი ყოფილა.
სოფ. არადეთის მიმდებარე ტერიტორია – „დედოფლის მინდორი“, რომელიც მდებარეობს აღმ. და დას. ფრონეებს შორის, გამორჩეულია არქეოლოგიური ძეგლებით. ჩრდილოეთიდან მინდორს საზღვრავს სერი-კვერნაქი, რომელსაც სისხლის ჯვარი ჰქვია, ვახუშტი ბატონიშვილთან კი მოხსენებულია, როგორც ცეცხლის ჯვარი (სწორედ მის ძირას აღმოჩნდა წარმართული ტაძარი). 1926 წ. დედოფლის მინდვრის სამხრეთით, სოფ. დოღლაურთან აღმართულ არადეთის ორგორის მახლობლად აღმოჩნდა ბრინჯაოს ორი ბატილუმი – საკულტო-სარიტუალო დანიშნულების ნივთები და ოქროს ფირფიტისაგან დამზადებული ქალღმერთის გამოსახულება.
დედოფლის მინდორზე არქეოლოგიური გათხრები ჩაატარა ს. ჯანაშიას სახ. საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის, ხოლო 1973 წ. ქართული ხელოვნების ინსტიტუტის ექსპედიციებმა. მათ შეისწავლეს ანტიკური ხანის სატაძრო კომპლექსი. 1979წ. არადეთის ორგორაზე (დედოფლის გორაზე) გათხრებს აწარმოებდა ს. ჯანაშიას სახ. საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის შიდა ქართლის არქეოლოგიური ექსპედიცია.
ბორცვის შესწავლა გასული საუკუნის 80-იან წლებში დაიწყო (ექსპედიციის ხელმძღვანელი ე). ექსპედიციამ ი. გაგოშიძის ხელმძღვანელობით. აღმოჩნდა ადრეშუასაუკუნეების (IV–VI სს.) ფენა და ანტიკური ხანის (ძვ.წ. I–ახ.წ. II სს.) დიდი კომპლექსის „სასახლის“ ნაშთები.
სოფ. არადეთის დასავლეთით 3 კმ-ის დაშორებით, დედოფლის მინდორზე, გაითხარა სატაძრო კომპლექსი (ძვ. წ. II–I საუკ.), რომელშიც შედის: მთავარი ტაძარი, მცირე ტაძარი, ორი კარიბჭე, მცირე ტაძრის მსახურ-ქურუმთა 6 საცხოვრებელი და სამეურნეო ნაგებობები, ნასოფლარები და სამაროვნები.
ი. გაგოშიძემ გამოთქვა მოსაზრება, რომ მთავარი ტაძარი შესაძლოა ზოროასტრული ტრიადის ერთ-ერთ წევრს, ნაყოფიერების ქალღმერთ არდვი სურა ანაჰიტას ეძღვნებოდა. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ მკვლევართა ნაწილი ირანული ცეცხლის ტაძრების უმრავლესობას, თვით სუზის „აიადანასაც“ კი, სწორედ ანაჰიტას კულტს უკავშირებენ. ი. გაგოშიძის მოსაზრებას იზიარებს გ. ყიფიანიც. ტოპონიმის მნიშვნელობის განსაზღვრისას, მკვლევარი ყურადღებას ამახვილებს „სურ“ ფუძის ავესტურ წარმოშობაზე, რომელიც – „მტკიცე, შეურყეველი, ნოტიო, უბიწო“-ს აღნიშნავს და ამავდროულად შედის ქალღვთაება ანაჰიტას ორმაგი ტიტულის შემადგენლობაში – „არდვი-სურა ანაჰიტა“. მკვლევარს დასაშვებად მიაჩნია, რომ ქალაქს ანაჰიტას ორმაგი ტიტული მინიჭებოდა, მაგრამ მოხსენიებული ყოფილიყო ერთ-ერთით. „სურა“ აისახა გეოგრაფიულ სახელმძღვანელოში, ხოლო „არედვი“ – არადეთის ფორმით ტოპონიმად ჩამოყალიბდა და დაფიქსირდა.
ამდენად კლავდიოს პტოლემაიოსის კოორდინატებისა და ტოპონიმის, ზემოთ აღნიშნული მნიშვნელობის გათვალისწინებით, იბერიის ქალაქი „სურა“ შეიძლება გავაიგივოთ სოფ. არადეთს. სოფელი არადეთი, ისევე როგორც სხვა მრავალი და მსგავსი პუნქტის დასახელება, თავისი არსით თეოფორიულია (ისევე, როგორც ამ ფუძის მიერ ფორმირებული საქართველოს სხვა ტოპონიმები: ერეთა, ერედა, ერედვი და მრ. სხვ.), რომლებშიც სავარაუდოდ ნაგულისხმევია ანახიტას მეორე ზედტიტული – „სურა“.
კლავდიოს პტოლემაიოსის ძალისა – იბერიისა და ალბანიის საზღვარზე მდებარე პუნქტი, გაიგივებულია სოფ. ძალისასთან იქ ჩატარებული არქეოლოგიური გათხრების გამო. აქ არქეოლოგიური გათხრები ტარდებოდა 1971–1990 წლებში საქართველოს ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ნასტაკისის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ. ნაქალაქარი მდებარეობს დღევანდელ სოფელ ძალისში, მუხრანის ველზე, მცხეთიდან ჩრდილო-დასავლეთით 20 კმ-ის დაშორებით.
არქეოლოგიურმა გათხრებმა ცხადჰყო, რომ ძალისის ნაქალაქარი ახ. წ. პირველი საუკუნეების იბერიაში საქალაქო ცხოვრების აღმავლობისა და დაწინაურების საუკეთესო მაგალითია. ძველი ქალაქი გაშენებული იყო დაახლოებით 70 ჰა ფართობზე, მდინარე ნარეკვავის მარჯვენა ნაპირზე, ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში მდებარე 6–7 ჰა ფართობის ხელოვნური ბორცვი მიჩნეულია ციტადელად – შიდაციხედ, რომელიც ალიზის აგურის კედლით იყო გარშემორტყმული. აქ არქეოლოგიურად გამოვლენილია სხვადასხვა დროის კულტურული ფენები და გვიანანტიკური ხანის მონუმენტური შენობის ნაშთები, რომელიც კრამიტით უნდა ყოფილიყო გადახურული.
თავად ნაქალაქარზე აღმოჩენილია ე. წ. რეგულარული პრინციპით დაგეგმარებული ურთიერთგადამკვეთი ქუჩები და მოედნები, რომლებზეც აგურის ფილები იყო დაგებული; საზოგადოებრივი და საცხოვრებელი, ასევე საკულტო ნაგებობანი, შემკული სრულიად გამორჩეული მოზაიკებით; აბანოები, წყალსადენი და საკანალიზაციო სისტემების ნაშთები.
ნაქალაქარზე მოპოვებული ყველაზე ადრეული არქეოლოგიური მასალა თარიღდება ძვ. წ. II–I საუკუნეებით, ხოლო მთავარი ნაგებობები განეკუთვნება ახ. წ. I–IV საუკუნეებს.






 




Комментариев нет:

Отправить комментарий