суббота, 29 июля 2017 г.

მისიმიანების (კოდორელი სვანების) აჯანყება ბიზანტიის წინააღმდეგ

     542 წელს ბიზანტიასა და სპარსეთს შორის ახალი ომი დაიწყო, რომლის მთავარი ფრონტი დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე იყო. 555 წლს გაზაფხულზე ბიზანტიის ავგუსტმა იუსტინიანე I-მა სტრატეგოსი სოტერიქე გამოგზავნა ეგრისში, რათა აქედან ჩრდ. კავკასიაში გადასულიყო და მოკავშირე ბარბაროსებისთვის ფული დაერიგებინა. ისტორიკოსი აგათია მოგვითხრობს: სტრატეგოსი სოტერიქე მოსვლისთანავე შეუდგა დავალების შესრულებას. მას იუსტინიანესგან ფული ჰქონდა წამოღებული, რომელიც მოკავშირე ბარბაროსთათვის უნდა დაერიგებინა: ასე იყო იმთავითვე დაწესებული და ყოველწლიურად ურიგდებოდათ ფული. მას თან წამოეყვანა ორი უფროსი ვაჟი, ფილაგრი და რომულე, რათა ისინი აქედანვე შეჩვეოდნენ შრომას: ორივენი უკვე დავაჟკაცებულიყვნენ და შეეძლოთ შრომის ატანა. მესამე ვაჟი ევსტატი ბიზანტიონში დარჩენილიყო: ის ჯერ კიდევ საკმაოდ ახალგაზრდაც იყო და სხეულიც მომაგრებული არ ჰქონდა. სოტერიქე ჩავიდა ე.წ. მისიმიანთა1 ქვეყანაში, რომლებიც კოლხთა მეფის ქვეშევრდომნი არიან მსგავსად აფსილებისა, ხოლო განსხვავებულ ენაზე ლაპარაკობენ და სხვა კანონებსაც მისდევენ; ისინი ამ აფსილთა ტომზე უფრო ჩრდილოეთით ცხოვრობენ, ოდნავ აღმოსავლეთისაკენ. და აი, როდესაც სოტერიქე მათ ქვეყანაში მივიდა, იმათ რატომღაც იფიქრეს, თითქოს ერთი მათი ციხე, ზედ ლაზეთის საზღვარზე აღმართული, რომელსაც ბუქლოოსი2 ერქვა, ალანებისათვის სურდა გადაეცა სოტერიქეს, რათა გადაღმა მცხოვრებ ტომთა ელჩები იქ შეკრებილიყვნენ ხოლმე და საფასური მიეღოთ; ფულის მომტანისათვის უკვე აღარ იქნებოდა აუცილებელი კავკასიის კალთების შემოვლა და ამ ტომებთან მისვლა“.
მისიმიანეთი მდებარეობდა მდ. კოდორისა და მდ. კელასურის ზემო წელზე, აფშილეთის ჩრდ-აღმოსავლეთით. მათი საზღვარი ციხე-ქალაქ წებელდასთან ახლოს გადიოდა. ჩრდილოეთით მას ესაზღვრებოდა ალანია, რომელთა საზღვართა აგებული იყო სობღისის ციხე (მარუხის უღელტეხილთან). სამხრეთ-აღმოსავლეთით ეგრისის საზღვართან მდებარეობდა ბუქლონის ციხე. ჩრდილო აღმოსავლეთით ესაზღვრებოდა სვანეთი, რომელთანაც საზღვარი კოდორის ქედზე გადიოდა. ჩრდ-დას-თით მდ კელასურის ზემო წელის გაყოლებით ესაზღვრებოდა მთიანი აბაზგია.
მისიმიელებს ეკავათ ქლუხორისა და მარუხის უღელტეხილები, რომელთა გავლით ალანიაში მნიშვნელოვანი სავაჭო გზები მიდიოდა. ამიტომ მისიმიანეთზე და აფშილეთზე კონტროლით მთელს ჩრდ-დას საზღვარი დაცული იყო ჩრდილო კავკასიელთა შემოსევებისგან. მისიმიანეთის მთავარი ციხე იყო ჩახარი. მნიშნვნელოვანი ციხეები იყო აგრეთვე კოდორის შუა წელზე, მარცხენა ნაპირზე, ფსკალის მთაზე მდებარე ფსკალის ციხე და ლათას ციხე, რომელიც ჩახართან ახლოს, მის ქვემოთ მდებარეობდა (სოფელ ლათაში, გულრიფშის რაიონში) კოდორის მარჯვენა მხარეს.
აგათია განაგრძობს: მისიმიანებმა რომ ეს გაიგეს თუ გაიფიქრეს, მიუგზავნეს 2 წარჩინებული ხადე და თიანე, რომლებმაც ნახეს ის სიმაგრის მახლობლად დაბანაკებული, რამაც უფრო გაუძლიერა მათ ეჭვები და უთხრეს მას: „უსამართლობის მიყენება განგიზრახავს ჩვენთვის, სტრატეგოსო. არც სხვას უნდა მისცე ნება ჩვენი ქონება წაგვართვას, არც თვითონ უნდა მოინდომო ამის ჩადენა. თუ ეს შენ მართლა არ გიდევს გულში, საჩქაროდ გადაბარგდი აქედან, სხვა ადგილას მოთავსდი და შენ იქ სურსათი არ მოგაკლდება: ჩვენ მოგიტანთ ყველაფერს. აქ კი შენ არავითარ შემთხვევაში არ უნდა დარჩე; ჩვენ ვერ შევიწყნარებთ, რომ აქ შენ შეაყოვნო და დაიცადო“. იმათ რომ ასეთი უკმეხი სიტყვები წარმოთქვეს, სოტერიქემ შეუწყნარებლად მიიჩნია, რომ კოლხების ქვეშევრდომთ უფლება ჰქონოდათ ასე თავხედურათ მოპყრობოდნენ რომაელებს, რომელთაც კოლხები ემორჩილებიან, და თავის მხლებლებს უბრძანა ეცემათ ისინი ჯოხებით, რომლებსაც ეს მხლებლები თან ატარებდნენ. იმათაც უწყალოდ სცემეს მისიმიანებს და ცოცხალ-მკვდარნი გაისტუმრეს შინისაკენ. ეს რომ მოხდა, სოტერიქე არ ფიქრობდა, რომ ამის გამო შეიძლებოდა რამე სამტრო დატრიალებულიყო; ის ფიქრობდა, რომ თუ თავის მონებს მათ მიერ ჩადენილი ცოდვების გამო დასჯიდა, ამას მისთვის საშიში არაფერი მოჰყვებოდა, და ამიტომ დარჩა ამ ქვეყანაში და, რომ დაღამდა, სრულიად უდარდელად, ისე რომ მცველებიც არ დაუყენებია, დაიძინა. ასევე დაიძინეს მისმა შვილებმა, მეშუბეებმა და რაც კი მოსამსახურეები და მონები ახლდნენ, ამათაც ყველამ მოისვენეს უფრო უდარდელად, ვიდრე ეს მტრის ქვეყანაში დაბანაკებულთ შეეფერებოდა. ამ დროს მისიმიანები, რომლებიც მიყენებულ შეურაცხყოფას ვერ ითმენდნენ, ძალზე მეტად შეიარაღდნენ და თავს დაესხნენ მათ: უმალვე შეიჭრნენ იმ ბინაში, სადაც სტრატეგოსი იწვა და ამოჟლიტეს ის მსახურნი, რომელნიც ყველაზე უფრო ახლოს იწვნენ სტრატეგოსთან. დიდი ხმაურობა და აურზაური რომ ატყდა, სოტერიქემაც და მასთან მყოფებმა იგრძნეს მოსალოდნელი უბედურება: შეშინებულნი წამოდგნენ საწოლებიდან და რადგან ძილისგან გაბრუებულნი და მოთენთილნი იყვნენ, ვერ შეძლეს რასაკვირველია თავის დაცვა. ერთნი რომელთაც ფეხებზე სქელი ბეწვი ჰქონდათ შემოხვეული, გზაში ბრკოლდებოდნენ; სხვები კიდევ, მართალია თავიანთ მახვილებს ეცნენ და ცდილობდნენ შეენელებინათ მტრის მოქმედება, მაგრამ საცოდავად დააბოტებდნენ, თითქოს უკუნეთივით ბნელში ყოფილიყვნენ და გამოსავალი ვერ ეპოვათ, კედლებს ეხეთქებოდნენ და არ ახსოვდათ თუ სად ჰქონდათ იარაღი დაწყობილი. ზოგიერთები კიდევ, სასომიხდილნი იმის შეგნების გამო, რომ უკვე შეპყრობილნი იყვნენ, აღარაფერს სცდილობდნენ, მხოლოდ ერთი-მეორეს უყვიროდნენ, მოთქვამდნენ და არ იცოდნენ თუ რა ექნათ. ისინი რომ ასე თავზარდაცემულნი იყვნენ, ბარბაროსები შეიჭრნენ მათთან, მოკლეს თვითონ სოტერიქე, მისი შვილები და ყველა დანარჩენებიც, იმათ გარდა, რომელნიც შემთხვევით უკანა კარებიდან გადახტნენ ან რომელთაც სხვა გზით მოახერხეს ფარულად გადარჩენა. ეს რომ ჩაიდინეს ამ ბოროტმოქმედებმა, მოკლულებს საჭურველი ჩამოხსნენ, გაიტაცეს, თუ რამ ქონება ჰქონდათ მათ და აგრეთვე მეფისაგან გამოტანებული ფულიც და ისე გამოდიოდა, თითქოს იმათ დახოცეს ჭეშმარიტი მტრები და არა მეგობრები და წინამძღოლები.
როდესაც ამ ბოროტმოქმედების ამბავი მილაგდა და მისიმიანებს შეუნელდათ შეურაცხყოფის გრძნობა და გულმოსულობა და გულს მოეშვათ, მაშინ მხოლოდ ჩაუკვირდნენ თავიანთ ნამოქმედარს, კარგად დაუფიქრდნენ და მიხვდნენ, ჩვენი ბედი უკვე გადაწყვეტილია, სულ მოკლე ხანში რომაელები მოვლენ სამაგიეროს გადასახდელად და ჩვენ ვერ გავუმკლავდებითო. ამიტომ ისინი აშკარად განუდგნენ რომაელებს, სპარსელების მხარეზე გადავიდნენ და ელჩები გაუგზავნეს თხოვნით, მიგვიღეთ და დაგვეხმარეთ ამიერიდან, როგორც თქვენს ქვეშევრდომებსო. როდესაც ეს ყველაფერი რომაელთა სტრატეგოსებმა შეიტყვეს, გაჯავრდნენ და ძალიან დამწუხრდნენ, მაგრამ მაშინვე მისიმიანებისთვის სამაგიეროს გადახდა არ შეეძლოთ, ვინაიდან უფრო რთულსა და მძიმე საქმიანობაში იყვნენ გართულნი.
ამასობაში იბერიაში მოვიდნენ ნახორაგანთან მისიმიელთა დიდებულნი და უამბეს ყველაფერი, რაც მათ სოტერიქეს მიმართ ჩაიდინეს; ნამდვილი მიზეზი დაუმალეს, ხოლო უთხრეს, რადგან დიდი ხანია სპარსელების მომხრეები ვართ, ამიტომ კოლხები და რომაელები გვჩაგრავენ და უპატიოდ გვეპყრობიანო; ბოლოს, სოტერიქე ჩაგვიყენეს, თითქოს იმისათვის, რომ მოკავშირეებისათვის ფული დაერიგებინა, ნამდვილად კი მთელი ჩვენი მოდგმის ასაწიოკებლად და გასანადგურებლადო. „ჩვენ ისღა დაგვრჩენოდა – თქვეს მოციქულებმა, რომ ან სრულიად მოვსპობილიყავით, ან დაგვესწრო მტრისთვის და ამით ზოგიერთთა თვალში დაგვემსახურებინა, იქნებ, თავზე ხელაღებულთა სახელი და ასეთი დაღი გვეტარებინა, მაგრამ ამავე დროს შეგვენარჩუნებინა არსებობის თავისუფლება და მოგვეწესრიგებინა ჩვენი საქმეები ისე, როგორც ეს უფრო სასარგებლო იქნებოდა; აგვერჩია ის, რაც უკეთესი იქნებოდა და ადამიანურ წესებს უფრო შეეფერებოდა, არ გვეტეხა თავი საზიზღარ ვერაგობათა გამო და უმეტესად ჩვენს კეთილდღეობაზე გვეზრუნა. ჩვენ მოვკალით სოტერიქე და ისინი, ვინც მასთან ერთად იყვნენ მოსული, რათა შური გვეძია მათ მიერ მიყენებული უსამართლობისათვის, ამით უტყუვრად დაგვემტკიცებინა ჩვენი ერთგულება სპარსელებისადმი და სასახელოდ მივმხრობოდით მათ. რადგან ყველაფერ ამას, განსაკუთრებით კი მედიზმს, არ შეგვარჩენენ გაჯავრებული რომაელები, მალე თავს დაგვესხმიან და გაგვინადგურებენ ყველაფერს, რამდენადაც კი შესძლებენ, ამიტომ შენ მოგეთხოვება, სარდალო, მოწყალებით მიგვიღო და დაგვიცვა, და სათანადოდ იზრუნო ამ ქვეყანაზე, როგორც შენს საკუთარზე და შენს ქვეშევრდომზე; ნუ დაგავიწყდება, რომ საფრთხეშია ჩავარდნილი და იღუპება ტომი არა მცირედი და არა უმნიშვნელო, არამედ ისეთი, რომელსაც შეუძლია უდიდესი სარგებლობა მოუტანოს სპარსელთა სახელმწიფოს. ომში საკმაოდ გამოცდილებს, რომლებიც ძალიან მამაცად იბრძოლებენ თქვენთან ერთად; ჩვენი ქვეყანა მდებარეობს კოლხეთის ზემოთ, ის თქვენ სანდო საყრდენ ადგილად გამოგადგებათ და მტრის წინააღმდეგ სასიმაგრო საფარად“. ეს რომ მოისმინა ნახორაგანმა, სიხარულით შეხვდა მათ თხოვნას, შეაქო რომაელთაგან განდგომისათვის და მოუწოდა მათ დამშვიდებულნი წასულიყვნენ იმ იმედით, რომ სპარსეთის დახმარებას მოკლებულნი არ იქნებოდნენ. ასე მოციქულები დაბრუნდნენ შინ, უამბეს ყველაფერი თავისიანებს და უდიდესი იმედებით აავსეს ისინი.
გაზაფხული (556 წლის) რომ დადგა რომაელთა სტრატეგოსები მაშინვე შეიკრიბნენ და დაადგინეს მისიმიელთა წინააღმდეგ გალაშქრება. ბუზეს და იუსტინეს ებრძანათ დარჩენილიყვნენ ნესოსთან, დაეცვათ იგი და ყური ეგდოთ ყველაფრისათვის. ომში გაიგზავნა ოთხიათასამდე კაცი, ქვეითთა ჯარი და ცხენოსანი, მათ შორის იყვნენ ფრიად წარჩინებულნი, როგორც მაგალითად მაქსენტი და თეოდორე ჭანური ჯარის უფროსი, ორივე კარგი მეომარი და მეთაური. ისინი ჯერ არ გადიოდნენ სალაშქროდ: მოკლე ხანში უნდა მოსულიყო მარტინე და მათ წინამძღოლად დამდგარიყო. რათა ისინი დიდხანს არ ყოფილიყვნენ უსარდლოდ, ყველაფრის მართვა-განმგებლობა ჩააბარეს, სანამ ჯერ კიდევ ქვეშევრდომთა ქვეყანაზე მოდიოდნენ, ვარაზ არმენიელსა და ფარსანტ კოლხს, რომელნიც დანარჩენ თანამოლაშქრეთ არც ბრძოლაში სივაჟკაცითა და არც სხვა ღირსებით აღემატებოდნენ, პირიქით ზოგიერთზე დაბლაც კი იდგნენ. ერთი, ვარაზი, ლოხაგოსად ითვლებოდა, მეორე კი ლაზთა მეფის კარის რაზმებს უფროსობდა; მაგისტროსი იყო თანამდებობით; ამ ბარბაროსებშიც ასე ეწოდება ამ თანამდებობას; მაგრამ მას გონების იმდენი გამჭრიახობა არ მოეპოვებოდა, რომ რომაული ჯარისათვის გაბედულად გაეწია ხელმძღვანელობა. ზაფხული რომ დადგა, ეს ჯარი უკვე აფსილიელთა ქვეყანაში იყო მისული. რომაელებმა მოინდომეს განეგრძოთ გზა, მაგრამ მათ დაბრკოლება შეუქმნა სპარსულმა ლაშქარმა, რომელიც აქ შეკრებილიყო. სპარსელებს შეეტყოთ რომაელთა მზადების შესახებ და რომ ისინი მისიმიელთა წინააღმდეგ გაემართნენ და ამიტომ ისინი დაძრულიყვნენ იბერიიდან და მუხირისის მახლობლად მდებარე ქალაქებიდან; ისინი გამოემართნენ რომაელების წინააღმდეგ, რათა მათზე ადრე დაეჭირათ მისიმიელთა ქვეყანა და შეძლებისდაგვარად დახმარებოდნენ მისიმიელებს. ამიტომ რომაელები აფსილიელთა სიმაგრეებთან ტრიალებდნენ და ცდილობდნენ გაეჭიანურებინათ ასეთი ვითარება, სანამ ზაფხული გავიდოდა. მათ მიზანშეუწონლად და საშიშადაც მიაჩნდათ ბრძოლა გაემართათ სპარსელებისა და მისიმიელებისათვის. ამრიგად, ორივე ჯარი მშვიდად იდგა, არც ერთი არ ფიქრობდა წინ წაედგა ფეხი: ისინი ერთი-მეორეს უცდიდნენ და ელოდებოდნენ, თუ ვინ დაიძვრებოდა პირველი. სპარსელებს შველოდნენ საბირის ჰუნები, რომლებიც მათ დაქირავებულნი ჰყავდათ.
ამასობაში იუსტინე გერმანეს ძემ ნესოსიდან როდოპოლისში გაგზავნა ერთი თავისი რაზმის უფროსი, წარმოშობით ჰუნი, სახელად ელმინზური და თან გააყოლა 2000 ცხენოსანი. ეს როდოპოლისი კოლხეთის ქალაქია; იმ დროს სპარსელების ხელში იყო: კარგა ხნის წინათ მერმეროემ აიღო ის და სპარსელი მეციხოვნენი ჩაეყენებინა. იქ რომ მივიდა ელმინზური, ბედმა ძალიან შეუწყო ხელი. მეციხოვნენი რაღაც შემთხვევით ქალაქის გარეთ დაეხეტებოდნენ სადღაც და მცხოვრებთა უმრავლესობაც გასულიყო, ზოგი სად ზოგი სად. ამიტომ ელმინზური დაუბრკოლებლად შევიდა ქალაქში, დაიპყრო ის და სანახებშიც გაითარეშა: ვინც კი სპარსული რაზმებიდან შეხვდა, ყველანი გაჟლიტა, ხოლო ადგილობრივ მცხოვრებლებს ყველას ნება მისცა საკუთარ სამშობლოში ეცხოვრათ, რადგან იცოდა, რომ ისინი სპარსელებს მიემხრნენ არა თავისი მოღალატეობით, არამედ უფრო საგარეო საფრთხით გამო; ყველაფერი მოაწესრიგა, როგორც საჭირო იყო და მეტი სიმტკიცისათვის მძევლები წამოასხა. ასე დაუბრუნდა როდოპოლისი კვლავ თავის წინანდელ მდგომარეობას; დაექვემდებარა მშობლიურ კანონებს და დაემორჩილა რომაელთა მეფეს.
შემოდგომა რომ დადგა, სპარსელები მაშინვე დაიძრნენ მისიმიანეთიდან და გაბრუნდნენ კოტაისსა და იბერიაში, რადგან იქ უნდოდათ ზამთარი გაეტარებინათ და ამრიგად კარგა ხნით აიღეს ხელი მისიმიელებისათვის დახმარებაზე. მათი მშობლიური წესების მიხედვით არ არის მიღებული ზამთარში შორეული ლაშქრობა აწარმოონ. სპარსელთა ჩასაფრებისაგან განთავისუფლებულმა რომაელებმა კვლავ განაგრძეს თავისი წინსვლა მისიმიელთა ქვეყანაში. როდესაც ისინი მივიდნენ წიბელეს ციხესთან, რომელიც მისიმიელთა და აფსილიელთა ქვეყნების საზღვარზეა და მათ ჰყოფს, ჩავიდა მარტინე, რომ შემდგომში ლაშქრობისათვის ეხელმძღვანელა და მთელი ჯარის სარდლობა აეღო ხელთ. მაგრამ ის რაღაც მძიმე სენმა შეიპყრო და ხელი ააღებინა ამ განზრახვაზე. ამიტომ ის იქ დარჩა, რომ ცოტა ხნის შემდეგ კოლხიდაში და იქაურ ქალაქებში დაბრუნებულიყო. ჯარმა კი განაგრძო წინსვლა ძველი სარდლების მეთაურობით. პირველ რიგში რომაელები საჭიროდ თვლიდნენ ესინჯათ, მოისურვებდნენ თუ არა მისიმიელები გონიერ გზას დაბრუნებოდნენ: იქნებ მოენანიებინათ შეცოდებანი, ეცნოთ თავიანთი მმართველები, დამორჩილებოდნენ რომაელებს და აენაზღაურებინათ მთელი ის ფული, რომელიც მათ სოტერიქეს წაართვეს. ამ მიზნით მათ გამოარჩიეს, რამდენადაც შესაძლებელი იყო, წარჩინებული კაცები აფსილიელთა ტომიდან და მოციქულებად გააგზავნეს მისიმიელებთან, მაგრამ იმდენად მოკლებული იყვნენ უნარს ველურობის გადაგდებისა და შეუფერებელი საქციელის გამოსყიდვისა ახალი საქმის საშუალებით, რომ ამ უღმერთოებმა, უწმინდურებმა, ეშმაკის ფეხებმა და ერთი სიტყვით ყოველგვარი ისეთი სახელწოდების ღირსმა ადამიანებმა, როგორც კი შეუძლია რისხვამ დაატეხოს მათ, სრულიად უკუაგდეს საერთაშორისო კანონები და მაშინვე მოკლეს ეს მოციქულები, თუმცა ისინი მათ მონათესავე და მეზობელ აფსილიელთა ტომს ეკუთვნოდნენ და არავითარი წილი არ მიუძღოდათ იმაში, რასაც მისიმიელები აბრალებდნენ რომაელებსა და სოტერიქეს; პირიქით, ისინი აშკარად უმტკიცებდნენ მათ თავიანთ მეგობრობას იმ რჩევა-დარიგებით, რომელიც მუდამ მათ სასარგებლოდ იყო მიმართული.
ამრიგად, პირველადაც უგუნურებით და უწმინდური საქმეებით დაიწყეს მისიმიელებმა და მუდამ ასეთ ბოროტმოქმედებას ჩადიოდნენ ისინი და უფრო უწმინდურსაც. თუმცა გაიგეს, რომ სპარსელები უკან გაბრუნდნენ და მიუხედავად დაპირებისა, აღარ აღმოუჩენდნენ მათ დახმარებას, მაგრამ იმის იმედი ჰქონდათ, რომ მათი ადგილები ძნელი გასავლელი იყო და რომ რომაელები ვერ შეძლებდნენ ამ სიძნელის გადალახვას და უფრო შმაგად იწყეს მოქმედება. ერთი მთა დაჰყურებს ამ ქვეყანას, არც თუ ძალიან მაღალი, არც ძალიან დაკიდებული, მაგრამ ძალიან დაქანებული და ყოველ მხრით ციცაბო კლდეებით მოხშირებული; შუაში ვიწრო და უვალი გზა მოჩანს, რომელიც ერთი, გაბედულად მომავალი, კაცისთვისაც კი ადვილი სავალი და დასაძლევი არ არის, ისე რომ, თუ თხემზე ვინმე დგას და წინააღმდეგობას უწევს იქ ამავალთ, ვერასდროს მტერი ვერ გადალახავს მას, მაშინაც კი ვერა, ურიცხვი რომ იყოს მტერი, ან ყველანიც რომ მჩატენი და მსუბუქად შეიარაღებულნი იყვნენ3, როგორნიც არიან მაგალითათ ისავრიელები. სწორედ ასეთი ადგილმდებარეობის იმედით მოჰკიდეს ხელი მისიმიელებმა უკიდურესად უგუნურ საქმეს. მაგრამ რომაელები საშინლად განრისხდნენ, როდესაც მისიმიელთა ვერაგობა შეიტყვეს. ბარბაროსები რომ აყოვნებდნენ და მათ არც მოდარაჯენი დაეყენებინათ ბორცვზე, რომაელებმა დაასწრეს და მთის მწვერვალი დაიჭირეს და რადგან წინააღმდეგობა არავის გაუწევია, გადალახეს ის და ყველანი გავიდნენ ცხენსავალ გზებზე და დაეშვნენ გაშლილ დაბლობებში. იმედი რომ გაუცრუვდათ მისიმიელებს, სწრაფად დასწვეს ბევრი თავისი, უკვე ზედმეტად მიჩნეული ციხე-სიმაგრე, რადგან შეუძლებელი იყო ყველას დაცვა და ყველანი მოგროვდნენ ერთ ციხეში, რომელიც ყველაზე უფრო გამაგრებულად მიაჩნდათ. ამ ციხეს ძველითგანვე ეწოდებოდა „ტსახარი“ (ჩახარი)4, მეტსახელად კი „რკინისას“ ეძახიან მისი სიმტკიცისა და დაუძლევლობის გამო“.
ციხე მის ირგვლივ მდებარე მიუვალ კლდესთან ერთად ქმნიდა აუღებლად გამოიყურებოდა. აქ (როგორც ჩანს ციხისაგან აღმოსავლეთითა და სამხრეთით) იყო რამდენიმე ხის ქოხიც, სადაც მეომრებთან ერთად, დროებით, მათი ოჯახებიც ცხოვრობდნენ. რა თქმა უნდა, აღნიშნული ცნობა არ უნდა გავიგოთ ისე, თითქოს ხეობის მთელი მოსახლეობა აქ, დაახლოებით ერთ ჰექტარ ფართობზე, იყო თავმოყრილი. რასაკვირველია, ძირითადი ძალები, საუკეთესო მეომრებით, იცავდნენ სიმაგრეს, მისგან აღმოსავლეთით კი დარჩნენ მხოლოდ ადგილობრივი მცხოვრებლები. მათ, როგორც ჩანს, იმდენად სჯეროდათ ამ ადგილის მიუვალობის, რომ ცოლ-შვილიც აქ დაიტოვეს. დანარჩენი სოფლების მოსახლეობა კი, ალბათ, ტყეებში იმალებოდა და მტერს ხშირი თავდასხმებით აწუხებდა. ის, რომ ციხის ალყა ამ საომარი კომპანიის მთელ შინაარსს არ წარმოადგენდა, ჩანს თუნდაც აგათიას იმ სიტყვებიდან, რომ რომაელთა ახალმა სარდალმა იოანე დაკიკმა ჯარში წესრიგის დამყარების შემდეგ ძალები ციხის ირგვლივ განალაგა და თავდასხმებს მის გარეთ დარჩენილ მისიმიანელებზეც ახორციელებდა „რათა ჩაშალოს ყველა მათი საქმეები“. აღნიშნული სიტყვების მიუხედავად, ნამდვილი, გაუვალი ალყა, როგორც ჩანს, მაშინაც არ არსებობდა. ბიზანტიელთა ძალები, უთუოდ მჭიდროდ ლაგდებოდნენ მხოლოდ ციხისგან დასავლეთითა და ჩრდილო-დასავლეთით, მდინარეების კოდორისა და ჩხალთას შორის, თანაც კლდისაგან მოშორებით, იმ გათვლით, რომ კლდიდან ნასროლი ისრების რადიუსში არ მოხვედრილიყვნენ. ორივე მდინარის საპირისპირო ნაპირებზე კი, საიდანაც იერიშის მიტანა შეუძლებელი იყო, სავარაუდოდ მათი გამაგრებული ბლოკ-პოსტები და მხედართა მობილური ჯგუფები უნდა ყოფილიყო. თუმცა ამის დარწმუნებით მტკიცება შეუძლებელია, რადგანაც ორივე მდინარე ამ ადგილებშიც საკმაოდ სწრაფი დინებით გამოირჩევა. შესაბამისად, არ არსებობდა იმის გარანტია, რომ აბორიგენთა თავდასხმისას ძირითადი ჯარი მათ მიშველიებას ოპერატიულად მოახერხებდა.
„რამდენიმე რომაელ ცხენოსანს, არა უმეტეს 40 კაცისა, ერთად მოეყარა თავი, დანარჩენ ჯარს გამოყოფოდნენ და ისე მიდიოდნენ: ისინი ჩვეულებრივი ჯარისკაცები კი არ იყვნენ, არამედ უმეტესად რჩეულნი და რაზმების უფროსები; აი ამათ ზედ წააწყდნენ მისიმიელთა კაცები, დაახლ. 600 კაცი, ქვეითი და ცხენოსანი: ისინი ფიქრობდნენ, რომ რადგან სიმრავლით სჭარბობდნენ მათ, ყველას ამოჟლეტდნენ. მაგრამ რომაელები, როგორც საომარ საქმეებში გამოცდილები, აცვივდნენ ერთ ბორცვზე და ვაჟკაცობა გამოაჩინეს. ატყდა ფიცხელი და დაუნდობელი ბრძოლა და კარგა ხანს გაგრძელდა: მისიმიელები ცდილობდნენ ერთგვარად ალყა შემოერტყათ რომაელებისათვის, ესენი კი ერთბაშად შეუტევდნენ, რომ გაეფანტად და აერიათ მტრის მთელი ფალანგი, ხან კი ისევ გამობრუნდებოდნენ და საფარში მოთავსდებოდნენ. ამ დროს, ზემოთ, ერთი მთის თხემზე, გამოჩნდა რომაელების დანარჩენი ჯარი; ბარბაროსებმა იფიქრეს, აქ რაღაც მახეს გვიგებენ და ვერაგობას გვიმზადებენო და უკანმოუხედავად მოკურცხლეს. რომაელთა ჯარი კი (უკვე ყველანი ერთი-მეორეში არეულნი იყვნენ) მიაწვნენ მტერს და სდიეს სანამ არ ამოჟლიტეს უმეტესი ნაწილი, ისე რომ იმ „რკინის“ ციხეს მხოლოდ 80-მა კაცმაღა მიაღწია მშვიდობით. რომ გამბედაობა გამოეჩინათ რომაელებს და მაშინვე ჰკვეთოთდნენ ციხეს, ბარბაროსები იმდენად იყვნენ თავდგზააბნეულნი მომხდარი ამბებით, რომ, ვფიქრობს პირველივე შეტევაზე ყველას შეიპყრობდნენ და ომიც იმ დღესვე დამთავრდებოდა. მაგრამ მათ არ ახლდათ მაშინ რომელიმე სახელოვანი სარდალი, ძლიერებით და გონიერებით რომ ყოფილიყო გამორჩეული და ყველანი თითქმის თანაბარი უფლების მქონენი იყვნენ, ისე რომ ერთმანეთს აძლევდნენ რჩევა-დარიგებას და ერთმანეთს უყენებდნენ ბრალდებებს და რასაც ერთი იტყოდა, მასვე პასუხად ღებულობდა; ამიტომ მათი საქმიანობა დაუბოლოვებელი რჩებოდა და არც თუ მაინცდამაინც საქებარი. ისინი ერთმანეთის საწინააღმდეგო აზრებს ადგებოდნენ, ერთს ეს მოსწონდა, სხვას კიდევ სხვა და ვერცერთი გადაწყვეტილება ვერ გამოჰქონდათ; თითოეულ მათგანს სწყინდა, თუ მისი აზრი არ იმარჯვებდა და უზრუნველად და უდიერად ეკიდებოდა საქმეს და თუ საქმე უხეიროდ წავიდოდა, ესიამოვნებოდა ხოლმე, რათა შეძლებოდა შემდეგ ეტრაბახა და ელაპარაკა თავისიანებთან, დამარცხების მიზეზი მხოლოდ ის გახდა, რომ ჩემი შეხედულებები არ იქნა გაზიარებულიო.
ასეთ მდგომარეობაში იყვნენ ისინი და დაბანაკდნენ მტრისგან უფრო მოშორებით, ვიდრე ეს საალყო პირობებს შეეფერებოდა; გარდა ამისა, განთიადზე კი არ გადიოდნენ, როგორც ამას საჭიროება მოითხოვდა, შესატევად, არამედ, ვინაიდან, სიზანტესა და მცონარებას მიცემულნი, მეორეხარისხოვან საქმედ თვლიდნენ მას, რაც უაღრესად მნიშვნელოვანი და საშური იყო, მტერზე შესატევად იმაზე უფრო გვიან გადიოდნენ, ვიდრე საჭირო იყო და უფრო ადრე ბრუნდებოდნენ უკან. ეს რომ შეიტყო მარტინემ, სასწრაფოდ გაგზავნა მათთან ერთი კაცი, რომელიც ყველაფერს სათავეში ჩაუდგებოდა და სარდლობას გასწევდა; ეს კაცი იყო ტომით კაპადოკიელი, უკვე კარგა ხანია სტრატეგოსის პატივი ჰქონდა მას; სახელად ერქვა იოანე, ხოლო მეტსახელად დაკნასი. ცოტა ხნის წინათ გამოეგზავნა იგი იუსტინიანე მეფეს კოლხეთში რუსტიკეს ნაცვლად და მას დავალებული ჰქონდა, რომ ყველაფერი რაც მოხდებოდა კოლხეთში ზედმიწევნით ეცნობებინა და საუკეთესო მამაცი ჯარისკაცები სამეფო საჩუქრებით დაეჯილდოვებინა. აი ეს იოანე მისიმიელთა ქვეყანაში რომ მივიდა და სათავეში ჩაუდგა რომაელთა ჯარს, უმალვე ციხის გარშემო დარაზმა ყველანი და სცადა ალყის შემოტყმა და ამავე დროს იმათ წინააღმდეგ იერიშის მიტანა, რომელნიც ციხის გარეთ იმყოფებოდნენ; ერთი სიტყვით უნდოდა მთლიანად დაეფორიაქებინა მტერი. მეტი წილი საცხოვრებელი სახლებისა თვით ზღუდის შიგნით კი არ იყო, არამედ ერთს, იქვე ახლოს აღმართულ კლდეზე; აქაური ნაპრალებისა და დიდ მანძილზე გადაჭიმული ციცაბო ლოდების გამო შეუძლებელი იყო უცხოელთა და შეუჩვეველთათვის ამ ადგილებზე გავლა. ადგილობრივი მცხოვრებლები კი, რომლებიც ამ ადგილებში გამოცდილნი იყვნენ, თუმცა დიდი წვალებით მაგრამ მაინც ახერხებდნენ, როდესაც დასჭირდებოდათ, ვიწრო და მიმალული გზიდან ჩამოსვლას და ისევ უკან აძრომას. ამ კლდის ძირში, დაბლობ და გაშლილ ადგილას, ამოჩუხჩუხებდა წყაროები მშვენიერი სასმელი წყლით, საიდანაც წყალი მიჰქონდათ ამ მთის მცხოვრებლებს5. ამ დროს /რადგან რომაელები უთვალთვალებდნენ/ ბარბაროსები ღამით ჩამოდიოდნენ ხოლმე წყლის ასაღებად. სადარაჯოზე იდგა ერთი ისავრიელი, სახელად ილლუსი; როდესაც მან ზევიდან დაინახა, რომ მრავალი მისიმიელი გვიან ღამით იმ ადგილას ჩადიოდა, ის მიიმალა და ჩუმად უცქერდა; როდესაც იმათ კოკები აავსეს და უკან ბრუნდებოდნენ, ისავრიელმა მისდია ჩუმად ზევით მანამ, სანამ თხემს მიაღწევდა და კარგად გაარკვევდა იმ ადგილის მდებარეობას, რამდენადაც ეს იმ სიბნელეში შესაძლებელი იყო; აქ შეამჩნია მან ისიც, რომ მხოლოდ 8 კაცი იყო დაყენებული ასასვლელი გზის თვალყურის სადევნებლად და დასაცავად. ილლუსმა ყველაფერი სტრატეგოსს უამბო. მას ძალიან ესიამოვნა ეს ცნობა, მეორე ღამესვე გამოარჩია 100 მამაცი მეომარი და გაგზავნა იმ ასასვლელ გზისკენ, რომ მათ დაეზვერათ ის ადგილი და როგორც კი ეს შესაძლებელი იქნებოდა იერიში მიეტანათ, ასვლის შემდეგ კი საყვირით ენიშნებინათ, რათა დანარჩენი ჯარიც კვეთოდა ზღუდეს და ამრიგად მტერი ორივე მხრით შეევიწროვებინათ.
ილლუსი დაწინაურდა და წინ წარუძღვა კაცებს იმ აღმართზე. მას მიჰყვებოდა ზიპერი, მარკელინეს მეშუბე, ლეონტი დაბრაგეზას ძე და თეოდორე ჭანების სარდალი და სხვები. დაახლოვებით შუა გზა რომ გაიარეს, იმათ, ვინც წინა რიგებში მიდიოდა, ნათლად დაინახეს ცეცხლი, რომელიც დარაჯებს დაენთოთ და თვითონ დარაჯებიც, რომელნიც იქვე, ძალიან ახლოს მიწოლილიყვნენ. 7 მათგანს აშკარად ეძინათ, უკვე ოდნავ ხვრინვასაც უშვებდნენ. ერთიღა დარჩენილიყო, რომელიც იდაყვზე დაყრდნობილი თითქოს ფხიზლობდა; მაგრამ მასაც ძილი ერეოდა და თავს მძიმედ გრძნობდა; ხშირად წასთვლემდა და კვლავ თვალებს გაახელდა ხოლმე. ამასობაში ლეონტი როგორღაც ტალახში ჩაეფლო, ერთბაშად წაიქცა და ისევ წამოდგა, მაგრამ ამ დროს ფარი გაუტყდა. ცხადია, ამან დიდი ხმა გამოსცა, დარაჯები ყველანი შეშინებულნი წამოხტნენ ზეზე, იძრეს მახვილები და აქეთ-იქით აცეცებდნენ თვალებს: მაგრამ ვერ მიმხვდარიყვნენ, თუ რა მოხდა; რადგან ცეცხლის შუქი სჭრიდა მათ თვალებს, სიბნელეში ვერაფერს არჩევდნენ და ვინაიდან მათ მძინარეებს მოესმათ ხმაური, ვერ გაერკვიათ თუ რისი ხმა იყო ეს, ან იყო თუ არა ეს იარაღის ჟღარუნი. რომაელები კი ყველაფერს ზედმიწევნით ხედავდნენ. მათ შეაჩერეს სვლა, გაუძრევლად იდგნენ, თითქოს ისინი მიწამ ჩაყლაპაო და კრინტსაც არ ძრავდნენ, ფეხებს ოდნავაც არ ამოძრავებდნენ; გაქვავდნენ ვინც სად იყო: ან წვეტიან კლდეზე მიკრული, ან რომელიმე ბუჩქში შემძვრალნი. რომ ისინი ასე არ მოქცეულიყვნენ და დარაჯთა ყურამდე მისულიყო რაიმე ნიშანი იმისა, რაც ხდებოდა, ისინი ყოველ შემთხვევაში ერთ დიდ ლოდს დააგორებდნენ ფერდობზე და გასრესდნენ ყველას, ვინც ზევით ადიოდა. ამიტომ რომაელები გაუნძრევლად იდგნენ და ხმას არ იღებდნენ, თვით სუნთქვასაც კი უშვებდნენ ოდნავ და გამოზომილად. შედეგად ბარბაროსები მალე დარწმუნდნენ, რომ ყველაფერი მოეჩვენათ, რომ მათთვის სახიფათო არაფერი ხდებოდა და განცხრომით ჩაიძინეს.
მაშინ, რომაელები თავს დაესხნენ მათ, მოკლეს ყველანი – უდარდელად მძინარენიც და ნახევარ-მღვიძარეც, რის შემდეგაც დაუბრკოლებლად განაგრძეს სვლა და მიიფანტ-მოიფანტნენ საცხოვრებელ ადგილებში; ამავე დროს საყვირის ნიშანი გაისმა. ეს რომ მისიმიელებმა გაიგონეს, შეშფოდნენ ამ ანაზდეული ამბით: ვერ გაეგოთ, თუ რა ხდებოდა, მაგრამ გამოღვიძებულნი ერთი-მეორეს ასკდებოდნენ, იკრიბებოდნენ, ზოგი საიდან გამორბოდა, ზოგი საიდან. მაგრამ რომაელები ზედ კარებთან ხვდებოდნენ მათ, მახვილით უმასპინძლდებოდნენ და დიდძალ სისხლს ღვრიდნენ. თუ ვინმე სახლიდან გამოსვლას მოასწრებდა, მაშინვე ჰკლავდნენ; ასეთივე ბედი ეწია სხვებსაც და ბოლო აღარ უჩანდა ამ ბოროტებას, ყველანი აწვებოდნენ მისიმიელებს. დედაკაცებიც მრავალი ამდგარიყვნენ და ტირილ-ჟივილით ირეოდნენ კარებში. მაგრამ განრისხებულმა რომაელებმა ესენიც არ შეიბრალეს და უმოწყალოდ გაჟლეტილებმა იმათაც ზღვეს მამაკაცთა მიერ ჩადენილი ბოროტმოქმედებისათვის. ერთი ქალი, რომელიც სხვებზე უფრო მოხდენილი იყო, გამოჩნდა ანთებული ჩირაღდნით ხელში; მას მუცელი გაუხვრიტეს შუბით და ასე საცოდავად მოკვდა; ერთმა რომაელმა აიღო ის ლამპარი და ცეცხლს მისცა კარმიდამოები. სახლები ხისა იყო და ბზით დახურული და ცეცხლი უცბად მოედო (ვიწრო პლატოზე, როგორც ჩანს, ქოხები ერთმანეთთან ისე მჭიდროდ იდგა, რომ ერთი ჩირაღდნით გაჩენილი ხანძარი უცბად მოდებია მთელ დასახლებას); ალი ისე მაღლა ავარდა, რომ აფსილიელთა ტომმა და სხვებმაც, უფრო შორს მცხოვრებლებმა, გაიგეს მომხდარი ამბები. ამ ცეცხლის დროს უფრო მრავლად დაიხოცნენ ბარბაროსები: ზოგიერთები სახლებში იყვნენ დარჩენილნი და იქ გადაიწვნენ ან ნანგრევებში მოჰყვნენ; ზოგიერთებს კიდევ, რომლებიც გარეთ გამოვარდნენ, მახვილებისაგან ჰქონდათ გამზადებული სიკვდილი. მრავალი ბავშვი, რომლებიც მწარე ტირილით ეძახოდნენ მშობელ დედებს, დატყვევებულ იქნა: ამათგან ზოგიერთები კლდეზე დაუშვეს შეუბრალებლად და ასე იქნენ დაგლეჯილი, ხოლო ზოგიერთები, თითქოს თამაშის მიზნით, ჰაერში იქნენ ასროლილი და როდესაც სიმძიმისაგან უკან დაეშვნენ, პირდაპირ აშვერილი შუბები დაახვედრეს და ზედ ააგეს ჰაერშივე.
ასეთ ბოროტებაში ჩატარდა მთელი ღამე და როდესაც რომაელებს ეგონათ, რომ ის ადგილი საბოლოოდ იყო მოოხრებული, ამ დროს ციხიდან გამოვიდნენ აბჯარასხმული მისიმიელები, დაახლ. 500 კაცი და ალიონზე ზედ წაადგნენ რომაელებს, რომლებსაც დარაჯებიც კი არ დაეყენებინათ, რადგან ეგონათ, უკვე საბოლოოდ გავიმარჯვეთო. მისიმიელებმა ბევრი რომაელი მოკლეს, დანარჩენები ყველანი აოტეს და ძალზე შეავიწროვეს. ისინიც არეულ-დარეულნი თავქვე დაეშვნენ და ხშირი და ნაირნაირი ჭრილობებით დასერილნი ბანაკში დაბრუნდნენ, მტრის შუბების ნაკრავნი და იმის გამო რომ ხშირად ეხეთქებოდნენ კლდეებს, წვივებდახეთქილნი. ამის შემდეგ კვლავ კლდეზე აძრომა აღარ გაუვლიათ გუნებაში; იმათ განიზრახეს ზღუდეზე მიეტანათ იერიში იმ ადგილას, სადაც მათ უფრო მოსახერხებლად მიაჩნდათ ბრძოლა და ამავე დროს თხრილი ამოევსოთ. ამიტომ მათ იქვე მახლობლად ააშენეს პატარა ქოხები და კარავები /რომლებშიც იმალებოდნენ მისიმიელთა ისრებისაგან, თვითონ კი ციხის მიმართულებით/ დიდი სიფრთხილით უშენდნენ ზღუდეს, მანქანებისა და მშვილდების საშუალებით და სხვანაირი საშუალებების შემწეობითაც მეტად ძნელი და აუტანელი გაუხადეს ეს ალყა იმათ, ვინც ზღუდის შიგნით იმყოფებოდა6. ბარბაროსები ამის გამო მძიმედ იტანჯებოდნენ და ძალიან შევიწროებულნი იყვნენ, მაგრამ წინააღმდეგობას არ წყვეტდნენ. ზოგიერთებმა მოიტანეს სპალიონი და ისე გაემართნენ რომაელთა საფარისაკენ იმ განზრახვით, რომ გაენადგურებინათ მათთვის ყველაფერი. მაგრამ, ვიდრე ისინი ახლოს მივიდოდნენ და მთლიანად დაიმალებოდნენ სპალიონში, ერთმა სლავმა, სახელად სურუნამ, შუბი ესროლა იმას, ვინც უკეთ ჩანდა და სასიკვდილოდ დაჭრა. ის რომ დაეცა, სპალიონი მაშინვე შეირყა, გადაყირავდა და როგორც კი შეზნექილი ნაწილი უკუღმა შემოტრიალდა, სპალიონში დამალული მეომრები მთლად გაშიშვლდნენ. რომაელებმა დაუშინეს სწრაფად ისრები და ყველანი ამოხოცეს; მხოლოდ ერთმა მოასწრო გაქცევა. ის უკვე ახლოს იყო მისული თავის სიმაგრესთან და ის იყო ჭიშკარში შეაბიჯა ფეხი, რომ მას რომაელებმა ისრები დაუშინეს და მოკლეს. ის დაეცა ზედ კარის ზღურბლზე: მცირეოდენი ნაწილი სხეულისა გარეთ დარჩენილიყო, მეტი წილი კი შიგნით გაშხლართულიყო. ეს რომ მისიმიელებმა დაინახეს საბოლოოდ გატყდნენ და ბჭობის შემდეგ მოციქულები გაგზავნეს იოანესთან და სთხოვეს, საბოლოოდ ნუ გაგვანადგურებ და ძირფესვიანად ნუ აღმოფხვრი ჩვენს მოდგმასო; ძველითგანვე ხომ რომაელთა ქვეშევრდომნი ვართ და ერთმორწმუნენი: ისედაც ბევრი უბედურება გადავიტანეთ იმის გულისთვის, რომ ჩვენი ბარბაროსული უგუნურების წყალობით თქვენ წინააღმდეგ ვიმოქმედეთო. იმათ თქვეს, მაინცადამაინც სრულიად უღირსნი არ ვართ შეცოდებისა და პატიებისაო: ამდენი უბედურება გამოვცადეთ, უდიდესი სასჯელები მოვიხადეთ იმით, რომ ციხის გარშემო მდებარე მიდამო მთლად გადაგვებუგა და მოწიფული ვაჟკაცებიც დაგვეღუპა არანაკლებ ხუთი ათასისა, ქალები უფრო მეტი, ბავშვები კიდევ უფრო მეტი, ისე რომ ლამის მთელი ჩვენი მოდგმა აღიგავოსო7. იოანემ სიამოვნებით შეიწყნარა მათი თხოვნა, რადგან, ჯერ ერთი, უდაბურსა და მეტისმეტად ცივ ქვეყანაში აღარ სურდა უფრო ხანგრძლივად დაეყოვნა და თავისი თავი და ჯარი საფრთხეში ჩაეგდო /ცოტა ხანში თოვლი მოვიდოდა, გასასვლელ ხეობებს ჩაკეტავდა/; მეორე მხრით, მართლაც რომ საკმარისად დაისაჯნენ ისინი, ვინც დანაშაული ჩაიდინა. ამრიგად, მან წამოასხა მძევლები, წამოიღო ფულიც, რამდენიც სოტერიქეს ჰქონდა მიტანილი, ბევრი სხვა რამეც და გარდა ამისა მეფის ოქრო: ხალასი და ნამდვილი მონეტები იყო ოცდარვა ათასი და რვაასი. ყველაფერი ეს წამოიღო, დიდძალი ნადავლიც შეძინა და ნება მისცა მისიმიელებს კვლავ თავიათ ნებაზე ეცხოვრათ საკუთარ ქვეყანაში და ძველებური ცხოვრება განეახლებინათ. თვითონ კი დაბრუნდა კოლხიდაში თავისი სახელმოხვეჭილი და მამაცი ჯარით, რომელსაც მხოლოდ 30 კაცი აღმოაჩნდა ბრძოლაში დაღუპული7.

განმარტებები
1. მისიმიანები სვანურ ტომს წარმოადგენდნენ და ქრისტიანები იყვნენ. სვანები თავის თავს „მიშვიანის“ ეძახიან. ზოგიერთი ბიზანტიელი ისტორიკოსი მისიმიანებს ფუსტებს ეძახის. „ფუსტ“ კი ერთ-ერთ სვანურ ღვთაებას ქვია.
2. მაქსიმე აღმსარებლის ცხოვრების მიხედვით მას ბუკელეს ციხე ეწოდება. უნდა იყოს დღევ. ბოკერის ციხე სოფელ ომარიშარის მიდამოებში, მდ. კლიჩის მარცხენა მხარეს, მდ. ღვანდრასა და მდ. კლიჩის შესართავთან (კოდორის სათავეები) იგი ქლუხორის უღელტეხილთან, სვანეთის და ალანეთის საზღვარზე მდებარეობდა.
3. დღევ. სოფელ ლათას მიდამოებში. შესაძლოა, აქ იგულისხმება ბაგათას კლდე, რომელიც საკმაოდ შეესაბამება ზემოთ მოყვანილ აღწერას.
4. დღევ. სოფელი ჩხალთა, მდ. ჩხალთისა და მდ. კოდორის შეასრთავთან, გულრიფშის რაიონში. 2008 წლის სამეცნიერო გამოკვლევით დადგინდა, რომ ჩახარის ორიარუსიანი ციხე აგებულია მაღალი ხარისხის დუღაბით შეკავშირებული რიყის ქვებისგან და მდებარეობს მაღალ, ციცაბო კლდეზე, რომელიც ქმნის მდინარეების კოდორისა და ჩხალთის შესართავთან სამკუთხა კონცხს, რომლის ვიწრო, წამახვილებული წვერი მიმართულია აღმოსავლეთისაკენ. კლდის თითქმის მთელი ზედაპირი დღეისათვის ტყითაა დაფარული. ოთხკუთედის ფორმის ციხე – სიმაგრის ნაშთები კლდის დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს და დაახლოებით 0,25 ჰა უკავია. შედარებით კარგადაა შენარჩუნებული ციხის დასავლეთი კედელი. არ არის გამორიცხული, რომ კედლის ეს ნაწილი უფრო მტკიცედ იყო ნაგები, რადგანაც ამ მხრიდან ციხე მტრისთვის შედარებით ადვილი მისასვლელი იყო. თუმცა უშუალოდ ციხის კედლებამდე მისასვლელად მტერს აქაც 10 მეტრამდე სიმაღლის კლდოვანი ციცაბო აღმართი უნდა გადაელახა. დღეისათვის ციხის დასავლეთი კედლის საძირკველი მდებარეობს ზღვის დონიდან 529 მ-ზე, მაშინ როცა კლდის კალთები 518 მ ნიშნულამდე ეშვება. სწორედ აქ, ყველაზე დაბალ ადგილზე, უნდა არსებულიყო მდინარეების ჩხალთასა და კოდორის შემაერთებელი თავდაცვითი თხრილი, რომელიც რომაელებმა აგათიას მიხედვით, შტურმის წინ ამოავსეს. შემდეგ, დასავლეთის მიმართულებით, ისევ იწყება აღმართი, რომლის კალთებზე გადის სოხუმის სამხედრო ტრასა, რომლისგან სამხრეთ-დასავლეთით, მდ. კოდორისკენ, ეშვება საველე გზა. დანარჩენი მიმართულებიდან ამ ციცაბო კლდეზე მასირებული იერიშების მიტანა პრაქტიკულად შეუძლებელია, თუმცა, რომაელებმა ერთხელ მაინც მოახერხეს აქ მცირე რაზმის აყვანა. ციხეს ტერიტორიის დაახლოებით 1/3 უკავია (რელიეფის დახრილობის გათვალიწინებით).
5. წყალს ციხის ზემოთ მთის წვეროდან გამომავალი წყაროებიდან იმარაგებდნენ, რომლის არსებობა გამორიცხულია როგორც დასავლეთის, ისე ჩრდილოეთის მხრიდანაც, სადაც მდინარე ჩხალთა უშუალოდ ეკვრის პიტალო კლდეს. როგორც ჩანს, სწორედ ციხისაგან სამხრეთით იყო ის ადგილი, საიდანაც მისიმიანელები წყლით მარაგდებოდნენ. აქვე უნდა იყოს ის „სიცოცხლის ბილიკიც“, რომელიც შემდეგში მისიმიანებისათვის ფატალური აღმოჩნდა.
6. უცნობი რჩება, იყო თუ არა რომაელების შეიარაღებაში ამ კომპანიისას ქვის სატყორცნი საალყო მძიმე ტექნიკა, მაგრამ მისი გამოყენების ეფექტურობა საეჭვოდ გვეჩვენება, რადგანაც კლდის ამობურცული კალთები და სიპი ქვებისაგან ნაგები კედლები იცავენ ციხეს ქვემოდან ნატყორცნი ჭურვებისაგან. ამასთან, აგათიაც არაფერს წერს სანგრევი ტექნიკით კედლების დაზიანებაზე. როგორც ჩანს, რამდენიმე უშედეგო შტურმის შემდეგ რომაელებს უბრალოდ სხვა საშუალება არ ჰქონდათ.
7. ციფრები გადაჭარბებულია. მისიმიელები დალის ხეობის სვანები იყვნენ, დალის ხეობაში კი ამდენი მცხოვრები არასდროს ყოფილა. ჩახარის ციხესა და მის შემოგარენში კი საერთოდ, ძლივს თუ დაეტეოდა ათასამდე კაცი, ქალებისა და ბავშვების ჩათვლით. ასევე გაყალბებული უნდა იყოს დაღუპულ რომაელთა რაოდენობა. ასეთ რთულ პირობებში ბრძოლის შემდეგად რომაელებს რამდენიმე ასეული ჯარისკაცი მაინც უნდა დაეკარგათ.


Комментариев нет:

Отправить комментарий