среда, 26 июля 2017 г.

„დიდი ბერძნული კოლონიზაცია“ და კოლხეთის სამეფო

ძვ.. VIII საუკუნიდან ბერძნებმა დიდი საკოლონიზაციო მოძრაობა წამოიწყეს. იმ დროს მათ ერთიანი სახელმწიფო არ ჰქონდათ. ბალკანეთის ნახევარკუნძულის სამხრეთ ნაწილი, ეგეოსის ზღვის კუნძულები და მცირე აზიის დასავლეთ სანაპირო დაფარული იყო ბერძნული დამოუკიდებელი ქალაქ-სახელმწიფოებითპოლისებით, რომელთა შორის გამორჩეულები იყო ათენი, სპარტა, კორინთო, თებე, მილეტი და სხვები.
ბერძნული პოლისი აერთიანებდა მთავარ ქალაქსა და მის მიმდებარე ტერიტორიას, სადაც თავისუფალი მოქალაქეებიც ცხოვრობდნენ. ამ პოლისებმა ხმელთაშუა და შავი ზღვის სანაპიროზე დაიწყეს ახალი ქალაქების კოლონიების დაარსება. კოლონიების დამაარსებელ ასეთ პოლისებს მეტროპოლიები (დედაქალაქები) ეწოდება.
რა იყო კოლონიების დაარსების მიზეზები? პოლისებში მოსახლეობის სიჭარბე, შესაბამისად ახალი მიწების ათვისების აუცილებლობა და ეკონომიკური ფაქტორი: პოლისებს წარმოებული საკუთარი ჭარბი პროდუქცია უნდა გაესაღებინათ და იმავდროულად შემოეტანათ ის ნედლეული, რომელიც მათ ქალაქში არ მოიპოვებოდა. ბერძენი ავტორები ხშირად ხმარობენ ტერმინ სტენოხორიას შევიწროებას. პოლისი ვეღარ იტევდა და ვერ აკმაყოფილებდა ჭარბ მოსახლეობას პროდუქციით, ვეღარ ასაქმებდა მას. კოლონიზაციის მეორე მიზეზი იყო შიდა კონფლიქტები სხვადასხვა საზოგადოებრივ დაჯგუფებას (ძირითადად არისტოკრატიასა და დემოსს) შორის, რომლებიც ხშირად სამოქალაქო ომამდეც მიდიოდა. ამისაგან თავის აცილების ერთ-ერთი გზა იყო უმცირესობაში მოხვედრილ ჯგუფს უნდა დაეტოვებინა ქვეყანა. მას შემდეგ, რაც ახალ საცხოვრებელ მიწების მაძიებელი ბერძნები ტოვებდნენ ქალაქს, ისინი კარგავდნენ უკან დაბრუნების უფლებას.
ბერძნები პოლისებს აარსებდნენ შემდეგი პირობების გათვალისწინებით: ქალაქი ადვილი მისადგომი უნდა ყოფილიყო ზღვიდან, დაცვა უნდა ყოფილიყო ადვილი, ქალაქის გარშემო უნდა ყოფილიყო ნოყიერი მიწები, ქალაქში უნდა ყოფილიყო მუდმივი წყალი. ასეთი ადგილის პოვნა ძნელი იყო და ამიტომ ისინი ხშირად უპირისპირდებოდნენ ადგილობრივ მოსახლეობას.
როგორი იყო დამოკიდებულება მეტოპოლიასა და კოლონიას შორის? ზოგან მეტროპოლია კოლონიაზე ძლიერ კონტროლს ახორციელებდა, ზოგან კი კოლონიები დროთა განმავლობაში სრულ დამოუკიდებლობას აღწევდნენ და თავად ხდებოდნენ პოლისები. იქ, სადაც კოლონია ძლიერი სახელმწიფოს ტერიტორიაზე (მაგ., ეგვიპტეში) იქმნებოდა, ეს ახალშენი პოლიტიკური და სამხედრო აქტივობით ვერ გამოირჩეოდა, ხოლო იქ, სადაც მოსახლეობა განვითარების დაბალ საფეხურზე იმყოფებოდა, კოლონია წამყვან პოლიტიკურ ძალად იქცეოდა.
რა აერთიანებდა ამ დაქსაქსულ ბერძნულ სამყაროს? 1. ბერძნული ენა; 2. საერთო რელიგია; 3. კულტურა. ამიტომ ჩამოყალიბდა მსოფლმხედველობა ელინი (ბერძენი) და დანარჩენი, უცხო სამყარო ბარბაროსი (ანუ უცხო, გაუგებარ ენაზე მოსაუბრე). კოლონიებს საბერძნეთიდან წმინდა ცეცხლი მოჰქონდათ და თაყვანს სცემდნენ იმავე ღმერთების პანთეონს. კოლონიები ინარჩუნებდნენ მეტროპოლიის ინსტიტუტებს, ტრადიციებს. კოლონია ზოგჯერ მთლიანად დამოუკიდებელი ხდებოდა, და საკუთარ მეტროპოლიასაც კი უპირისპირდებოდა, როგორც ეს მოხდა კორკირსა და მეტროპოლია კორინთოს შორის, რაც პელოპონესის ომი საბაბად იქცა. დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ ხშირად კოლონიები თავად ხდებოდნენ მეტროპოლიები (ქალაქ-სახელმწიფოები რომლებიც აარსებდნენ კოლონიებს). მათ ჰქონდათ თავიანთი სახელმწიფო წყობილება, ჭრიდნენ საკუთარ ფულს. მეტროპოლიასთან კოლონიებს აკავშირებდა საერთო რელიგიური კულტი.
ბერძნული კოლონიზაცია გეოგრაფიული თვალსაზრისით შემდეგი ძირითადი მიმართულებებით წარიმართა: 1) აღმოსავლეთის (მცირე აზია და ახლო აღმოსავლეთი), 2) სამხრეთის (ეგვიპტე, ჩრდილოეთ აფრიკის სანაპირო), 3) დასავლეთის (იტალია, სამხრეთ საფრანგეთი და აღმოსავლეთ ესპანეთი), 4) ჩრდილოეთის (ადრიატიკა, მაკედონია) და 5) ჩრდილო-აღმოსავლეთის (შავიზღვისპირეთი). კოლონიზაციის პერიოდში დაარსებულ დასახლებებს დიდი ხნის მანძილზე შემორჩათ ბერძნული სახელები: მასილია (მარსელი), ნეაპოლი, სირაკუზი, ბიზანტიონი, ქერსონესი და სხვ.
ძვ.წ. VI -დან ბერძნებმა შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე არაერთი ახალშენი დააარსეს. მაგალითად ფასისი (ფოთთან), გიენოსი (ოჩამჩირესთან), დიოსკურია (სოხუმთან). ასევე ბერძნული დასახლება უნდა ყოფილიყო ქობულეთ-ფიჭვნარის რაიონში, რასაც ადასტურებს არქეოლოგიური მასალა. დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული კოლონიებიდან, თუ ყველა არა, დიოსკურია და ფასისი მაინც მილეტის დაარსებული უნდა იყოს. ყველაზე მნიშვნელოვანი ბერძნული კოლონია იყო ფასისი. მის დაწინაურებას ხელს უწყობდა დიდი აბრეშუმის გზად“ წოდებული სავაჭრო გზა, რომელიც იწყებოდა ინდოეთიდან. ეს გზა მიუყვებოდა მდინარე ამურდარიას, კასპიის ზღვას და მდინარე მტკვრით ლიხის ქედამდე აღწევდა, შემდეგ მდინარე ფასისით (რიონით) შავ ზღვამდე, ქალაქ ფასისამდე და აქედან უკვე ბერძნული სამყაროსკენ მიემართებოდა.
კოლხეთის სანაპიროზე დაარსებული ახალშენები აღმოცენდა იქ, სადაც უკვე არსებობდა ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ შექმნილი დასახლებები. კოლონიების მოსახლეობის ეთნიკური შემადგენლობა რომ შერეული იყო, ნათლად მეტყველებს არქეოლოგიური მასალები. აქედან გამომდინარე, დაპირისპირება კოლონისტებსა და ადგილობრივ მოსახლეობას შორის არ იყო ისეთი მწვავე, როგორც მაგ. ჩრდილოეთ შავიზღვისპირეთში, სადაც ბერძნული კოლონიები (პანტიკაპეიონი, ოლვია, ხერსონესი) იძულებული გახდნენ გაერთიანებულიყვნენ და შეექმნათ ბოსფორის სამეფო. ეს ბერძნული ახალშენები ადგილობრივ მოსახლეობაზე გაბატონდნენ. დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე აღმოცენებული კოლონიები კი განსხვავებულ გარემოში აღმოჩნდნენ. მათ არა თუ ვერ შეძლეს გაბატონებულიყვნენ ადგილობრივ მოსახლეობაზე, არამედ თვითონ მოექცნენ კოლხეთის სახელმწიფოსა და ადგილობრივი მოსახლეობის გავლენის ქვეშ.
ბერძნები კოლხეთთან ვაჭრობას დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდნენ. საბერძნეთიდან შემოჰქონდათ ქსოვილები, ხორბალი, ხელოსნობის ნაწარმი, სამკაულები, ჭურჭელი ზეთის ხილი, ზეითუნის ზეთი, ფერადი მინა, ნელსაცხებლები და ფუფუნების სხვა საგნები. შემოჰქონდათ ასევე მაღალი ხარისხის ღვინო. ღვინო ბერძნებს, ალბათ, თავისთვის ესაჭიროებოდათ, რადგან საქართველო ღვინის უძველესი სამშობლოა და ღვინის აქ სავაჭროდ შემოტანა ნაკლებად სავარაუდოა. საქართველოდან გაჰქონდათ სელი და სელის ნაწარმი, ზეთი (მას საკვები, სანათი და სამკურნალო დანიშნულება ჰქონდა), ბეწვეული, ტყავეული, გემის სამშენებლო ხე-ტყე, აგრეთვე ხის ძვირფასი ჯიშები, მაგალითად ბზა. გაჰქონდათ ოქრო, რკინა, თაფლი, ფისი, ცვილი. გაჰყავდათ მონებიც.
ბერძენი და სპარსელი ვაჭრების საშუალებით მსოფლიო ვაჭრობაში ჩაბმული კოლხეთი ძვ.. VIIV საუკუნეებში პოლიტიკური და ეკონომიკური აყვავების ხანას განიცდის. ამ პერიოდში იჭრებოდა პირველი ქართული ფული . . „კოლხური თეთრი“ (ვერცხლის მონეტები). მასთან ერთად ქვეყანაში მოქმედებდა სპარსულიდარიკები, ბერძნული და მაკედონური მონეტები.
ბერძნული კოლონიები დიდ გავლენას ახდენდნენ კოლხეთის კულტურულსა და სოციალურ-ეკონომიკურ ცხოვრებაზე. მათი მეშვეობით კოლხეთი უკავშირდებოდა ბერძნულ სამყაროს, რომელიც იმ დროს ყველაზე მაღალგანვითარებული და მოწინავე იყო. კოლხეთის სამეფოს ურთიერთობა ჰქონდა ჩრდილოეთ შავიზღვისპირეთთანაც (ყირიმში აღმოჩენილია კოლხური მონეტები), შავი ზღვის სამხრეთ სანაპიროზე არსებულ კოლონიებთან, მცირე აზიის ქალაქებთან. ისეთი შორეული ქვეყნებიდანაც კი, როგორიც იყო ეგვიპტე და სირია, კოლხეთში შემოჰქონდათ სხვადასხვა ნაკეთობა.
ახლა მოკლედ მიმოვიხილოთ დღევანდელ საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული ბერძნული კოლონიები.
ფასისი
ფასისს პირველად წყაროებში ჰეკატეოს მილეტელი (ძვ.წ. VI) იხსენიებს, მაგრამ უცნობია თუ იყო ქალაქი თუ უბრალოდ დასახლება. ფსევდო სკილაქსი (ძვ.წ. IV) ჩამოთვლის აღმ. შავიზღვისპირეთის დასახლებებს: „პოლისი დიოსკურიადა, ბერძნული პოლისი გიენოსი, პოლისი ფასისი“. ჰერაკლიდეს (ძვ.წ. IV) ცნობით „ფასისი დააარსეს მილეტელებმა. ისინი სტუმართმოყვარენი არიან, ისე რომ ამარაგებენ მათ ვისაც გემები ეღუპებათ, 3 მნას (300 დრაჰმას) აძლევენ“. არისტოტელეს (ძვ.წ. IV) ცნობით „აღმ. შავიზღვისპირეთში მილეტელებმა დააარსეს ბრწყინვალე ქალაქები. შემდეგ ისინი ყველანი უკან მილეტში გაიქცნენ“. სტრაბონის (ძვ.წ. I ს.) ცნობით „ფასისზე მდებარეობს მისი მოსახელე ქალაქი, კოლხთა სავაჭრო ადგილი, გარშემორტყმული მდინარით, ტბითა და ზღვით. ცურვას ფასისიდან ამისომდე (დღევ. სამსუნთან) და სინოპამდე ცურვით 2–3 დღე სჭირდება, რადგან აქაური სანაპიროები დატბორილია, ხოლო მდინარეთა შესართავები ჭაობიანი“. პომპონიუს მელას (ახ.წ. I ს.) ცნობით „პონტოს ამ ადგილზე ჩაედინება მდინარე ფასისი, რომლის ახლოს მდებარეობს მისი მოსახელე ქალაქი, აშენებული თემისთაგორა მილეტელის მიერ. აქ არის ფრიქსეს ტაძარი და ჭალა (ოქროს ვერძის ტყავის ადგილსამყოფელი) სახელოვანი ოქროს საწმისის შესახებ ძველი თქმულებით“.
არქეოლოგიური გამოკვლევით ფასისი ძვ.წ. VII–VI ს-ის მიჯნაზე უნდა დაარსებულიყო და ამ დროს მცირე დასახლება იყო. I ბერძნული იმპორტი კოლხეთში 615–604 წლებით თარიღდება. მილეტელების დაინტერესება კოლხეთით გამოწვეული იყო ლიდიასთან მისი დაპირისპირებით. ლიდია მილეტისთვის ოქროს მთავარი მიმწოდებელი იყო და ალბათ სწორედ კოლხეთს უნდა ჩაენაცვლებინა იგი.
ძვ.წ. VI ს-ის ბოლოს ფასისი ძალიან ძლიერდება და ამ დროისთვის იგი საკმაოდ მნიშვნელოვანი სავაჭრო ცენტრი არის. ფასისელები ძვ.წ. VI–V ს-ის მიჯნაზე სავაჭრო ურთიერთობას ამყარებენ უკვე მილეტის მოკავშირე ქიოსთან, ლესბოსთან და შესაძლოა ათენთანაც (ყოველ შემთხვევაში მილეტელთა შუამდგომლობით მაინც). ათენთან აქტიური პირადი ურთიერთობა იწყება V ს-ის შუა ხანებიდან, როდესაც იგი საბერძნეთის უძლიერესი პოლისი ხდება.
ძვ.წ. V ს-ის დასაწყისში მილეტი სპარსელებმა გაანადგურეს, რასაც უნდა მოჰყოლოდა ფასისის დამოუკიდებელ პოლისად გარდაქმნა, რომელიც მეგობრულ ურთიერთობაში იმყოფება კოლხეთის სამეფოსთან, რადგან უკანასკნელისთვის იგი საერთაშორისო ვაჭრობაში მონაწილეობის ინსტრუმენტია. ფასისელებს ჰყავთ საკუთარი ხელისუფლება (არისტოტელე ახსენებს ფასისის პოლიტიას), ჭრიან საკუთარ მონეტებს, ქმნის ქალაქის მფარველი ღვთაებების ტაძრებს (ფასისში დასტურდება აპოლონისა და არტემიდას კულტები და მათი სახელობის ტაძრები), ითვისებს მოსაზღვრე მიწებს, აარსებს მცირე ზომის ახალშენებს (ბოლტუნოვას აზრით პიტიუნტი ფასისელებმა ან დიოსკურიელებმა დააარსეს. რაც შეეხება ხობისწყალთან არსებულ ანტიკურ სუბკოლონიას ის დიდი ალბათობით სწორედ ფასისელების დაარსებული უნდა იყოს)...
პატარა დასახლების დიდ ქალაქად ქცევასთან ერთად იცვლება მისი მოსახლეობის ეთნიკური ვითარება. არქეოლოგიური მასალებით დგინდება, რომ V–IV საუკუნეებში ფასისში თანადათან უფრო მეტი კოლხი ცხოვრობს და პარალელურად სულ უფრო მცირდება ბერძნების რაოდენობა.
ფსევდო ჰიპოკრატე 430–410 წლებში დაწერილ ტრაქტატში აღვგვიწერა ფასისის მხარე როგორც ჭაობიანი ქვეყანა (იხილეთ ზემოთ). მოგვიანებით სტრაბონიც აღნიშნავდა: „ფასისის შესართავთან, კოლხეთის სანაპირო არის ქვიშიანი და დაჭაობებული დაბლობი“.
ამ ნაწყვეტიდან ჩანს, რომ მდ. რიონ-ფასისის ქვემო წელის მოსახლეობა სპეციალურ სავაჭრო პუნქტში, ფასისის ემპორიონში დადიოდა. ჰიპოკრატეს ამ ნაწერიდან აგრეთვე, თითქოს, ისიც ჩანს, რომ ფასისის დელტაში მდებარე ადგილი (თუკი ის ქ. ფასისია) ადგილობრივი მოსახლეობის სავაჭრო პუნქტია (წყაროში – ემპორიონი) და არა ბერძნული ტიპის ქალაქი, პოლისი. საერთოდ კი ვაჭრობის კონცენტრირება სპეციალურ ადგილებში პროტოურბანისტულ ცენტრზე მიგვანიშნებს. შესაძლოა, რომ ბერძნების მოსვლის შემდეგ, აქედან სავაჭრო საქონლის დისტრიბუციაც ხდებოდა (მაგ. სიმაგრის და საერთოდ მდ. რიონის გაყოლებით ნამოსახლარებზე დადასტურებული ანტიკური, იმპორტული ნაწარმი), რაც მეტ-ნაკლებად მუდმივმოქმედი ბაზრის გაჩენას გულისხმობს. ეს კი ქალაქური დასახლების ერთ-ერთი ნიშანია. მდ. ფასისის შესართავთან როცა ბერძნები გამოჩნდნენ, აქ პროტოურბანისტული ცენტრი ფასისი უკვე იყო (გავიხსენოთ, აქ გვიანბრინჯაო-ადრერკინის ხანის ნამოსახლარები). ბერძნებმა ეს პუნქტი აღიქვეს როგორც ქალაქი და სავაჭრო ცენტრი (ემპორიონი). ბერძნებმა ამ სავაჭრო დასახლებასთან დაამყარეს კონტაქტი და დროთა განმავლობაში აქვე გაჩნდა ბერძნული დასახლებაც. ადგილობრივ მოსახლეობასთან ამ კონტაქტების ძირითადი მიზანი ადგილობრივი ნედლეულის გატანა იყო; სანაცვლოდ კოლხეთში სხვადასხვა ფუფუნების საგნები (ნატიფი კერამიკა, სამკაულები, ლითონის ჭურჭელი, ნელსაცხებლები და ა.შ.) შემოჰქონდათ. ეს კი ძვ.წ. V ს-ის შემდგომი წერილობითი და არქეოლოგიური წყაროებით დასტურდება. ამდენად, ზღვის სანაპიროზე ემპორიონების წარმოქმნა უცხოელების და ადგილობრივების საერთო ინტერესებში შედიოდა. ფასისში გახსნილი და დაარსებული ბერძნების ახალშენი დროთა განმავლობაში ადგილობრივ მოსახლეობასთან კონტაქტების შედეგად სიმბიოზს და ცვლილებებს განიცდიდა. ეს ცვლილებები დიდად იყო დამოკიდებული ადგილობრივ ბიოგეოგარემოზე და სოციოგარემოზე. ძვ.წ. III ს-დან, კოლხეთის სამეფოს დაშლის მერე ქ. ფასისი თანდათან ანტიკურ ქვეყნებსა და შიდა კოლხეთს შორის ბუფერულ, ეთნიკურად შერეულ, პოლისური ტიპის ქალაქად ტრანსფორმირდა, რომელსაც ალბათ თავისი სასოფლო ტერიტორიაც ჰქონდა. ამასთან დაკავშირებით საყურადღებოა ქ. ფასისის შესახებ ჰერაკლიდეს ცნობა ფასისის პოლიტიაზე, რომელიც აქ გარკვეული წესწყობილების არსებობას გულისხმობს. მნიშვნელოვანია აგრეთვე შედარებით V ს-ის ანონიმი ავტორის „პერიპლუსში“ დაცული ცნობები, სადაც ფასისთან ერთად, კონტექსტში, ნახსენებია კავკასიის იბერები. შემდგომ აღნიშნულია: „მდინარის შესასვლელთან, ფასისის მარცხენა ნაპირზე, მოთავსებულია მილეტელთა მიერ დაფუძნებული ელინური ქალაქი ეგრეთ წოდებული ფასისი, რომელშიაც, როგორც ამბობენ, თავს იყრის სამოც სხვადასხვა ენაზე მოლაპარაკე ხალხი. მათ რიცხვში, გადმოცემით, იმყოფებიან ინდოეთიდან და ბაქტრიიდან მოსულებიც“. მაგრამ, ქ. ფასისის შესახებ ეს რამდენადმე შემაჯამებელი წერილობითი წყარო, ეტყობა ძვ.წ. III ს-ის შემდგომ პერიოდს ეხება.
ძვ.წ. II ს-ის ბოლოს ფასისი და მთლიანად კოლხეთი მითრიდატ ევპატორმა დაიპყრო. 40 წლის შემდეგ პონტოელები რომაელებმა შეცვალეს. მაშინ ქალაქს ირგვლივ შემოვლებული ჰქონდა ხის გალავანი, მაგრამ რომაელებს ეს გალავანი დაუნგრევიათ და მის ნაცვლად ქალაქისათვის ქვის გალავანი შემოუვლიათ. რომაელი მოხელე არიანეს (ახ.წ. II ს.) ცნობით „ფაზისში რომ შედიხარ, მარცხნივ აღმართულია ქალღმერთ ფასიანეს ქანდაკება. გარეგნობის მიხედვით ის ჰგავს რეას, რადგან ხელში წიწილა უჭირავს აგრეთვე მისი სავარძლის წინ წვანან ლომები და თვით ის ზის როგორც ფიდიასის ქანდაკება ათენის მეტროონში. აქ უჩვენებენ „არგოს“ რკინის ღუზას. არა მგონია, რომ იგი ძველი იყოს, თუმცა სიდიდით არ ჰგავს ახლანდელ ღუზებს და მოყვანილობითაც განსხვავდება, მაგრამ, მაინც, ვფიქრობ, რომ გვიანდელ ხანას უნდა ეკუთვნოდეს. აქვე მაჩვენეს მე ქვის ძველი ღუზის ნაჭრები, რომლებიც უფრო მეტად შეიძლება მივიჩნიოთ არგოს ღუზის ნაშთად. რაიმე სხვა ძეგლი, იაზონის მითებში მოხსენებული, აქ არ იყო. თვით ციხესიმაგრე რომელშიც თავსდება ოთხასი რჩეული მეომარი, მე მეჩვენა მეტად მიუდგომლად ადგილის ბუნების მიხედვით, უშიშროების თვალსაზრისით მეტად მოხერხებულ ადგილზე მოთავსებულად აქ მომსვლელთათვის. ორმაგი თხრილი ერტყმის კედელს. ორივე ფართოა. წინათ კედელი თიხისა იყო და ხის კოშკები იდგა მასზე, მაგრამ ახლა კედელი კოშკები გამომწვარი აგურისაგანაა გაკეთებული. საძირკველი მისი მყარია, ზედ სამხედრო მანქანებია დადგმული. ერთი სიტყვით, ყოველმხრივ იმდაგვარადაა მოწყობილი, რომ ვერავინ მიუახლოვდეს ბარბაროსთაგან და რომ ალყის საფრთხე არ მოელოდეს ციხის დამცველთ ხოლო, რადგან ნავსაყუდელი უშიშარი თავშესაფარი უნდა ყოფილიყო ხომალდთათვის, საიმედო უნდა გამხდარიყო აგრეთვე ციხის გარშემო მდებარე სხვა ადგილებიც; რომლებიც დასახლებულია სამსახურიდან გადამდგარი სამხედრო პირებით და ვაჭრებით. გადავწყვიტე, რომ ციხის კედლის გარშემო არსებული ორმაგი თხრილიდან გამეყვანა მდინარემდე. სხვა თხრილი, რომელიც გარს შემოუვლიდა ნავსადგურს და ციხის კედლის გარეთ მდგომ სახლებს“.
დიოსკურია
დღესდღეობით მიჩნეულია, რომ ძველი დიოსკურია მდებარეობდა სოხუმის ყურეში მდინარე ბესლეთის შესართავთან, სოხუმის ციხესა და სასტუმრო „რიწასთან“. ასევე ყოფილ ოლღას ქუჩაზე აღმოჩენილი ძეგლები ანტიკური წყაროების დიოსკურიას უკავშირდებიან, ხოლო წითელ შუქურასთან, გუად-იხუზე და სოხუმის მთაზე გამოვლენის ძეგლებს ქალაქის გარეუბნებად მიიჩნევენ.
აღნიშნულ რაიონში პირველი დასახლება მილეტელ ბერძნებს სოფელ ეშერაში (სოხუმიდან 13 კმ-ზე) ძვ.წ. VII–VI საუკუნეების მიჯნაზე უნდა შეექმნათ. ამ დროისთვის ბერძნების მიზანი ოქროს მოპოვება იყო. VI საუკუნის შუა ხანებიდან მილეტელთა ინტერესის არეალი გაფართოვდა და ახალმა კოლონისტებმა უკვე დღევ. სოხუმის ყურის ათვისება დაიწყეს. აქაურ კოლონისტთა პირველი მიზანი გემთსაშენი ხე-ტყის ძიება იყო. ძვ.წ. V საუკუნეში დიოსკურიაში უკვე ათენელი კოლონისტები გამოჩნდნენ, რომელთა აქტიურობის შედეგად ეს ორი დასახლება გაერთიანდა ერთ დიდ ქალაქად – დიოსკურიად.
ძვ.წ. IV საუკუნის შუა ხანებიდან დოსკურიაში იწყება საკუთარდამღიანი ამფორების (თიხის ვიწროყელიანი ორყურა დიდი ჭურჭელი ღვინის, ზეთის და სხვა სითხის შესანახად.) წარმოება. ამ პერიოდიდან ქალაქის მთების შემოგარენში ვითარდება მევენახეობა და მეღვინეობა. ამის დამადასტურებელია სოხუმის ციხესთან ძვ.წ. IV–III საუკუნეების ფენებში ნაპოვნი ყურძნის წიპწები, რომლებიც განეკუთვნება ქართული ყურძნის უძველეს ჯიშს – კაჭიჭს. ღვინოსთან ერთად დიოსკურიელები ექსპორტზე აგზავნიდნენ ნიგოზს, ატამს, თაფლს. ძვ.წ. III საუკუნიდან დიოსკურიის კერამიკულ ქურებში უკვე სამშენებლო კრამიტიც იწარმოება.
ეკონომიკურ აღმავლობასთან ერთად ქალაქი სასოფლო მიწების ხარჯზეც იზრდება. ევსტათეს კომენტარებში, რომელიც დიონისეს დაურთო, მოხსენიებულია „დიოსკურიის ხორა“.
ფსევდო სკილაქსის ცნობით ძვ.წ. IV საუკუნის შუა ხანებში დიოსკურია კოლხეთის ტერიტორიაზეა და დასავლეთიდან ესაზღვრებიან ველური ხალხები – კოლები, კორაქსები და შემდეგ ჰენიოხები. აღნიშნული სიტუაცია ქალაქის მცხოვრებთ თავდაცვითის სისტემების აგებაზე აფიქრებდა. ძვ.წ. IV–III ს-ის წარწერაში მოხსენიებულია კოშკი, რომელიც როგორც ჩანს თავდაცვითი ნაგებობა იყო. თავდაცვით ბრძოლებზე უნდა მიგვითითებდეს ქალაქის სამარხებში დიდი რაოდენობით საბრძოლო იარაღის აღმოჩენაც.
ძვ.წ. II საუკუნიდან ჰენიოხების თავდასხმების გამო დიოსკურია ნელნელა სუსტდება. საუკუნის ბოლოს კი საერთოდ მითრიდატეს იმპერიაში ექცევა კოლხეთთან ერთად.
სტრაბონის ცნობით „დიოსკურია უბეში მდებარეობს და მთელი ზღვის უკიდურესი აღმოსავლეთი პუნქტი უჭირავს მასზე. ამბობენ, რომ ისაა ევქსინის უშორესი ადგილი და უკიდურესი სანაოსნოდ. დიაოსკურიადა დევს უბეზე, ფაზისიდან არანაკლებ 600 სტადიონზე (106 კმ). დიოსკურია სავაჭრო ადგილია მის ზემოთ და გარშემო მცხოვრები ტომებისათვის. აქ იწყება პონტოსა და კავკასიის ზღვების დამაკავშირებელი სავაჭრო გზა. ერთთა აზრით, ქალაქში თავს იყრის 70 ტომი, ხოლო მეორენი ამბობენ სამასიო, თუმცა ესენი არაფრით ზრუნავენ სიმართლისათვის. ყველა ტომი განსხვავებულ ენაზე ლაპარაკობს, რადგან დაფანტულობის გამო შეურევლად ცხოვრობენ თავისი სიამაყისა და ველურობის მიზეზით. უმეტესობა სარმატია, ხოლო ყველგან კავკასიელები არიან. ესაა რაც შეეხება დიოსკურიას“.
პომპონიუს მელას ცნობით ჰენიოხებს უკვე გაენადგურებინათ პიტიუნტი და დიოსკურიაც მათ ტერიტორიაზეა.
პლინიუს უფროსის უკვე იხსენიებს რომაელების დაარსებულ ციხე-სიმაგრე სებასტოპოლისს, რომელიც დიოსკურიას მახლობლად არის აგებული. რაც შეეხება თვითონ დიოსკურიას: „პონტოს აღმ. სანაპიროს დანარჩენი ნაწილი დასახლებულია ველური ხალხებით: მელანქლაინებით, კორაქსებით, რომლებიც ცხოვრობენ კოლხების ქალაქ დიოსკურიასთან ახლოს, მდ. ანთემუნტთან (დღევ. გუმისთა); ახლა ეს ქალაქი მიტოვებულია, მაგრამ ის ისე მეტად ცნობილი იყო, რომ ტიმოსთენეს თქმით, იქ იკრიბებოდა 300 ეროვნების სხვადასხვა ენაზე მოლაპარაკე ადამიანი. და ამის შემდეგ ჩვენები (ე.ი. რომაელები) თავის საქმეებს აწარმოებდნენ 130 თარჯიმნის დახმარებით“.
ამას არქოლოგიური მონაცემებიც ადასტურებს: ძვ.წ. III–II ს-ის კულტურულ ფენასთან შედარებით, ძვ.წ. I–ახ.წ. I ს-ის დასაწყისის ფენა მეტად სუსტადაა გამოკვეთილი და მხოლოდ ცალკეული ფრაგმენტებითაა წარმოდგენილი, ხოლო I ს-ის ფენა მცირერიცხოვანი კერამიკული ნიმუშებითაა წარმოდგენილი.
გიენოსი
ანტიკური ქალაქი გიენოსი დღევ. ქალაქ ოჩამჩრესთან ახლოს არსებობდა. როგორც არქეოლოგიური მასალებით დასტურდება გიენოსი მილეტელებს 540 წლამდე უნდა დაეარსებინათ მდინარე ჯიკუმურის შესართავთან. თუმცა მისი აღმავლობა 513–494 წლებს შორის დაიწყო. გიენოსს უნდა აღნიშნავდეს პომპონიუს მელას კიკნოსი (ბერძნულად ნიშნავს გედს) და პლინიუსის კიგნუმი.
ო. ლორთქიფანიძემ შეისწავლა გიენოსი და დაასკვნა, რომ გიენოსის მოსახლეობა ხის სახლებსა და მიწურებში ცხოვრობდა თხრილით გარშემოვლებულ პატარა ბორცვებზე (სულ ასეთი სამი ბორცვია). როგორც ჩანს ქალაქის მთავარი ფუნქცია ვაჭრობა იყო. ზაფხულში ბაზარი ცოცხლდებოდა, ბერძნები მოდიოდნენ, თავიანთ საქონელს ადგილობრივებს უცვლიდნენ და მიდიოდნენ. აქედან საექსპორტოდ კი მთავარი საქონელი ხე-ტყე იყო, რომლითაც მდიდარი იყო გიენოსის ირგვლივ ტერიტორია. როგორც ჩანს ქალაქის აქ დაარსების მთავარი მიზეზი სწორედ ეს იყო. ამას გარდა ადგილობრივები ბერძნებს აძლევდნენ ცვილსა და ფისს.
ძვ.წ. V საუკუნიდან აქაური ვაჭრობა ათენელთა ხელში იყო. ძვ.წ. IV ს-იდან კი ისევე როგორც დიოსკურიაში აქაც ვაჭრობის პრივილეგია სინოპელთა ხელთ გადადის. ამასთან ქალაქში იზრდება ადგილობრივთა რიცხვი. ძვ.წ. III საუკუნიდან გიენოსში ადგილობრივთა წარმოების პროდუქცია კიდევ უფრო ძლიერდება და შედეგად მან, ძირითადად კერამიკულმა თანდათანობით განდევნა იმპორტული. ამის მიზეზია ბერძნების თანდათანობითი კლება, თუმცა მცირე რაოდენობით ისინი II საუკუნეშიც მოდიან. ძვ.წ. II საუკუნის ბოლოს ქალაქი საბოლოოდ ქვეითდება და ქრება.
ფიჭვნარი
ფიჭვნარში (ქობულეთის ჩრდილოეთ უბანი) პირველად მილეტელები ძვ.წ. VI ს-ის მეორე ნახევარში გამოჩნდნენ. ძვ.წ. V საუკუნის შუა ხანებში აქ ატიკელები მოდიან, რის შემდეგაც ბერძნული მუდმივი დასახლება ჩნდება. ეგეოსისა და პონტოს ზღვებში გაბატონებული ათენი თავისი ძლიერების მთავარი წყაროს – საზღვაო ფლოტის უზრუნველყოფით იყო დაინტერესებული, რაც დიდი რაოდენობით მუხისა და ფიჭვის ტყეებს მოითხოვდა. სწორედ ამ დაინტერესებით ითვისებდნენ კოლხეთის სანაპიროებს ათენელები პირველ რიგში. ხეტყესთან ერთაფ ფიჭვნარელები ბერძნებს აწვდიან იალქნებისთვის საჭირო ქსოვილს. ამასთან ფიჭვნარის გავლით ბერძნებს კოლხეთის არისტოკრატიისა და ადგილობრივი მდიდარი ბერძნებისთვის შემოაქვთ მაღალი ხარისხის ღვინო.
ფიჭვნარში მოსული კოლონისტები ადგილობრივებმა როგორც ჩანს მშვიდად და კეთილგანწყობით მიიღეს. ეს უნდა იყოს მიზეზი იმისა, რომ აქაურ სამარხებში საბრძოლო იარაღი პრაქტიკულად არაა აღმოჩენილი.
ძვ.წ. V საუკუნის ბოლოდან ათენის დასუსტებასთან ერთად სუსტდება ფიჭვნარის კავშირი ატიკასთან. სუსტება ღვინის იმპორტი. სამაგიეროდ აქტიურდება ურთიერთობა პონტოს ჰერაკლეასთან.
ძვ.წ. IV საუკუნის მეორე ნახევრიდან ფიჭვნარი საბოლოოდ წყვეტს პირდაპირ კავშირს საბერძნეთთან. ამიერიდან კერამიკულ ნაწარმს ადგილობრივი ბერძნები აწარმოებენ. სამაგიეროდ ინტენსიური სავაჭრო ურთიერთობა მყარდება სინოპთან და ამისოსთან.
ფიჭვნარში ანტიკური ნაქალაქარზე ერთმანეთის გვერდით არის კოლხური და ბერძნული თემების ვრცელი სამაროვნები, იქვეა ელინისტური ხანის სამაროვნებიც. ანტიკური ქალაქის აკროპოლისი ნამჭედურის გორა ნამოსახლარზე მოუწყვიათ, იგი თხრილითა და ხის ზღუდით გაუმაგრებიათ. წინაანტიკური და ანტიკური ხანის ფენები წარმოდგენილია მდინარე ოჩხამურისა და მდინარე ჩოლოქის შესართავის ზოლში რამდენიმე ასეულ ჰექტარზე. ქალაქის ნავთსაყუდლის მოვალეობას მდინარეთა კალაპოტები ასრულებდა.
ძვ.წ. II ს-ის ბოლოს შავიზღვისპირა პოლისების დამოუკიდებლობის დაკარგვასთან ერთად შესუსტდა საგარეო ვაჭრობა ფიჭვნარში, რამაც მისი დასუსტება და დაცემა გამოიწვია.
პიტიუნტი/პიტიუსი/პენიუსი
მდებარეობდა თანამედროვე ბიჭვინთასთან, გაგრიდან 20 კმ-ზე, მდ. ბზიფის შესართავის აღმ-ით. პირველად იხსენიებს სტრაბონი: „სინდების ოლქისა და გეორგიპიის (სინდების დედაქალაქი) შემდეგ ზღვაზე მოდის სანაპირო აქეელების, ზიგების და ჰენიოხების, რომელიც მაღალმთიანია (ეს მთები კავკასიის მთების ნაწილია) და ღარიბია ნავსაგურებით. მათ სამხრეთით კი პიტიუნია“. „ჰენიოხების სანაპირო 1000 სტადიონია (178 კმ); შემდეგ დიდი პიტიუნტი, საიდანაც დიოსკურიამდე 360 სტადიონია (64 კმ)“. სტრაბონი ემყარებოდა ძვ. წ. II საუკუნის ბერძენი გეოგრაფის არტემიდორე ეფესელის ცნობას. ირკვევა, რომ ქალაქი აქ უკვე ელინისტურ ხანაში არსებობდა, თუმცა იმდროინდელი კულტურის ფენები ჯერჯერობით მიკვლეული არ არის.
პლინიუს უფროსი გვამცნობს: „დიოსკურიადადან შემდეგი ქალაქია ჰერაკლია სებასტოპოლისიდან 70 მილზე (103,6 კმ). ამ ტერიტორიაზე ცხოვრობენ აქეელები, მარდები და კერკეტები (ჩერქეზთა წინაპრები), მათ უკან სერრი და კეფალოტომები. ამ მხარის ყველაზე ბრწყინვალე ადგილი იყო უმდიდრესი ქალაქი პიტიუსი (ანუ პიტიუნტი), აწ გაძარცვული ჰენიოხების მიერ“.
ძვ.წ. II საუკუნის ბოლოს ქალაქი მითრიდატე პონტოელმა დაიპყრო. შემდეგ ბოსფორის სამეფოში შევიდა. არიანეს დროს მასთან გადიოდა რომისა და ბოსფორის საზღვარი. ახ.წ. I საუკუნის შუა ხანებში პიტიუნტი ჰენიოხებმა სასტიკად გაძარცვეს და დაარბიეს. ახ.წ. II საუკუნის შუა ხანებიდან ქალაქი რომაელთა მმართვის ქვეშ გადავიდა, მათ შავიზღვისპირეთის გამაგრების სისტემაში ჩაერთო და ხელახალი სიცოცხლე შეიძინა.
* * *
ძვ.წ. VII–VI სს. ბერძნული ახალშენებით მოიფინა აგრეთვე შავი ზღვის დასავლეთი და ჩრდილოეთი სანაპიროებიც. ბერძნულმა კოლონიზაციამ უცილობლად მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა შავი ზღვისპირეთის მოსახლეობის ანტიკურ სამყაროსთან კულტურულ-ეკონომიური ურთიერთობის გაცხოველებაში და საერთოდაც, ხელი შეუწყო ამ ადგილებში სავაჭრო-ეკონომიური ცხოვრების დაწინაურებას და გარკვეულად დააჩქარა სოციალურ-ეკონომიური განვითარების პროცესი ადგილობრივ მოსახლეობაში.
მაგრამ ყველგან, რა თქმა უნდა, ეს ბერძნული ახალშენები ერთნაირ როლს არ ასრულებდნენ. ჩრდილოეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში, მაგალითად, მათ ეკონომიკურთან ერთად, თავიდანვე მნიშვნელოვანი როლის შესრულება იწყეს ამ მხარის პოლიტიკურ ცხოვრებაშიც. ჩრდილოეთ შავიზღვიპირეთის ბერძნული ქალაქები, კერძოდ, ქმნიდნენ პოლიტიკურ კავშირს, რომელიც მალე საკმაოდ დიდ და ძლიერ სახელმწიფოში – ე.წ. ბოსფორის სამეფოში გაერთიანდა. მისი დედაქალაქი იყო პანტიკაპეა. ძვ.წ. V–II ს-ში ამ სამეფოს მართავდა სპარტოკიდების დინასტია. ისინი ძვ.წ. III ს-მდე იწოდებოდნენ პანტიკაპეის არქონტებად და ადგილობრივი დამორჩილებული ტომების მეფეებად. შემდეგში ორივე ამ ტიტულის შერწყმა მოხდა. ამ ბერძნულმა სახელწიფომ თავისი გავლენა განავრცო მეზობელ ადგილობრივ მოსახლეობაზე. ამ სამეფოში ბერძნებს გარდა შედიოდნენ სკვითები, სარმატები, სინდები, მეოტები და ა. შ. ბოსფორის სამეფოს მონათმფლობელური არისტოკრატია შედგებოდა არა მარტო ბერძნებისაგან, არამედ კულტურის მხრივ ძლიერ ელინიზირებული ადგილობრივი სატომო არისტოკრატიისაგანაც.
ანალოგიურ, თუმცა არა ესოდენ დიდი მასშტაბის როლს ასრულებდნენ ბერძნული ქალაქები სამხრეთ-აღმოსავლეთ შავიზღვიპირეთშიც. აქაც არსებობდა ბერძნული ქალაქების პოლიტიკური კავშირი სინოპის მეთაურობით. ეს კარგად ჩანს ქსენოფონტეს „ანაბასისიდან“. სინოპის ელჩები აფრთხილებენ ქალაქ კოტიორაში შესულ ბერძენ მოქირავნეებს, რომ არ დაარბიონ კოტიორელები, რადგანაც ისინი სინოპის კოლონისტები არიან – მათ მისცეს ეს მიწა-წყალი კოტიორელებს, როდესაც იგი „ბარბაროსებს წაართვეს“. ამისთვის კოტიორელები, ისევე როგორც კერასუნტისა და ტრაპეზუნტის მცხოვრებნი, მათ, სინოპელებს, ხარკს უხდიან, სამაგიეროდ, ეს უკანასკნელნი იცავენ ამათ ყოველგვარი შევიწროებისაგან და ა. შ.
მაგრამ ჩვენ არავითარი საბუთი არ მოგვეპოვება, რათა ვიფიქროთ, რომ ასეთივე როლს ასრულებდნენ დღევანდელი დას. საქართველოს სანაპიროზე აღმოცენებული ბერძნული ქალაქები, ვინაიდან ამ ქალაქებს არსებობა უხდებოდათ მნიშვნელოვნად განსხვავებულ გარემოში: სოციალურ-ეკონომიური და კულტურული განვითარების დონით აქაური მოსახლეობა ბევრად უფრო წინ იდგა, ვიდრე სამხრეთ-აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ შავიზღვისპირეთის ადგილობრივი მოსახლეობა. ეს უკანასკნელნი უცილობლად ჯერ ისევ გვაროვნული წყობილების პირობებში ცხოვრობდნენ, მაშინ, როდესაც დღევანდელ დას. საქართველოს მიწა-წყალზე უკვე ადრეკლასობრივი საზოგადოება და სახელმწიფო არსებობდა. აქ იყო ადგილობრივი საქალაქო ცენტრები, მაღალ დონეზე იდგა მიწათმოქმედება, მესაქონლეობა, მელითონეობა და ხელოსნობის ბევრი სხვა დარგი, განვითარებული იყო ვაჭრობა. ადგილობრივი მოსახლეობის პოლიტიკური და ეთნიკური კონსოლიდაცია უკვე საკმაოდ შორს იყო წასული. არსებული ადგილობრივი კოლხური გაერთიანება, ჩანს, საკმაოდ ძლიერი იყო, რადგანაც სპარსეთის აქემენიდმა მეფეებმა მისი უშუალო დამორჩილება და თავისი იმპერიის შემადგენლობაში შეყვანა ვერ შეძლეს. ამიტომაც გასაგებია, რომ აქ შექმნილმა ბერძნულმა სამოსახლოებმა რამდენადმე დამოუკიდებელი და მნიშვნელოვანი როლის შესრულება ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაში ვერ შეძლეს. პირიქით, ისინი ალბათ ადგილობრივი სახელმწიფოებრიობის ძლიერი გავლენის ქვეშ მოექცნენ და გადაიქცნენ მის სავაჭრო ცენტრებად. მართალია, არქეოლოგიურად საქართველოს ეს ზღვისპირა ბერძნული ქალაქები ჯერ არ არის საკმაოდ შესწავლილი, ზოგჯერ არც მათი ძირითადი კვარტლებია მიგნებული, მაგრამ ის, რაც მოპოვებულია ამ ქალაქების მიდამოებიდან, მკვლევართა აზრით, თვალნათლივ მიუთითებს ბერძნულთან ერთად ადგილობრივი კულტურული და ეთნიკური ტრადიციების მატარებელი ელემენტის სიძლიერეს. ეს ზოგიერთ მკვლევარს აფიქრებინებს, რომ თვით ამ ქალაქების ეკონომიურ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში მნიშვნელოვან როლს ადგილობრივი მოსახლეობა ასრულებდა, ისინი არ წარმოადგენდნენ წმინდა ბერძნულ ქალაქებს და ერთგვარად „შერეულ ხასიათს“ ატარებდნენ.
უმთავრესად ამ ზღვისპირა ბერძნული სამოსახლოების გზით ხორციელდებოდა კოლხეთის მოსახლეობის საკმაოდ ინტენსიური სავაჭრო-ეკონომიური ურთიერთობა ანტიკურ სამყაროსთან. ამასთანავე, ასეთი ურთიერთობა ჩანს არა მარტო საბერძნეთთან, არამედ ძველი სამყაროს სხვა რაიონებთანაც, მაგალითად სირიასთან, ეგვიპტესთან. განსაკუთრებით ინტენსიური უნდა ყოფილიყო ურთიერთობა ჩრდ. შავიზღვისპირეთის ბერძნულ ქალაქებთან, ბოსფორის სამეფოსთან. ამ ურთიერთობას ორმხრივი ხასიათი უნდა ჰქონოდა: ადგილი ექნებოდა არა მარტო იმპორტს იქიდან კოლხეთში, არამედ პირიქით, ბევრი რამ გავიდოდა ჩრდ. შავიზღვისპირეთში კოლხეთიდანაც. აღსანიშანვია, მაგალითად, რომ ყირიმში, ნიმფეის არქაული ტაძრის გათხრებისას, ძვ.წ. VI საუკუნის მეორე ნახევრის ფენაში აღმოჩნდა კოლხური პითოსების (დიდი ზომის ჭურჭლის) ნამტვრევები კოლხურ ვერცხლის მონეტებთან („კოლხურ თეთრთან“) ერთად. პანტიკაპეის ექსპედიციამ ამას წინათ აღმოაჩინა VI–IV ს-ის კოლხური ქვევრებისა და დერგების ფრაგმენტები. აქვე ნაპოვნია VI ს-ის ღია ტიპის იონური ჭრაქის ფრაგმენტი, რომელზედაც ამოკაწრულია წარწერა „კოლხოს“. ასევე ინტენსიური იყო სავაჭრო-ეკონომიური ურთიერთობა სამხრეთ-აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთის ბერძნულ ქალაქებთანაც.
ძვ.წ. VI ს. კოლხეთთან სავაჭრო-ეკონომიურ ურთიერთობაში აქტიურ როლს ასრულებდნენ იონიური სავაჭრო-სახელოსნო ცენტრები. აქაური ნაწარმი (უპირატესად კერამიკა – საოჯახო ან ამფორები – ღვინის, ზეითუნის ზეთის, მარცვლეულის და სხვ. პროდუქტების გადასატანად განკუთვნილი დიდი ზომის ჭურჭლები) ნაპოვნია ბათუმის, ქობულეთ-ფიჭვნარის, ფოთის მიდამოების ნამოსახლარებზე და კოლხეთის შიდა რაიონებში. შინასაოჯახო კერამიკის ერთი ნაწილი კუნძულ როდოსის, სამოსის სახელოსნოების პროდუქციაა. ეს პროდუქცია შავიზღვისპირეთში, მათ შორის კოლხეთში, მილეტის გზით მოედინებოდა. ამფორებში სჭარბობს ქიოსური, აგრეთვე ლესბოსური ნაწარმი. იონიურ ნაწარმთან ერთად, ძვ.წ. VI ს. ბოლოდან კოლხეთში შემოაქვთ აგრეთვე ატიკური პროდუქციაც (ქობულეთ-ფიჭვნარი, ბათუმი, ფაზისის მიდამოები); ეს ნაწარმი, ეტყობა, გზას იკვლევს აგრეთვე კოლხეთის შიდა რაიონებში და აქედან აღმოსავლეთ საქართველოშიც კი. ამ ცოტა ხნის წინ წარმოებული გათხრების დროს სოფ. ხოვლეში (კასპის რაიონი) აღმოჩნდა ატიკური შავფიგურიანი კილიკის ფრაგმენტი. ძვ.წ. V ს. პირველ ნახევარში შესაძლებელია, ბერძენ-ირანელთა ომიანობის გამო, კოლხეთის ურთიერთობა ანტიკურ სამყაროსთან ერთგვარად სუსტდება, თუმცა ამ დროის იმპორტის ცალკეული ნიმუშები მოგვეპოვება ქობულეთ-ფიჭვნარიდან, ვანიდან. V საუკუნის მეორე ნახევარსა და IV ს-ში კი ეს ურთიერთობა მეტად ინტენსიური ჩანს. ატიკური იმპორტი უმთავრესად ათენიდან მოემართება. სათანადო მასალა დიდი რაოდენობითაა ნაპოვნი როგორც ზღვისპირა ზოლში (ქობულეთ-ფიჭვნარი, კოხი, ურეკი – აჭარაში, ფაზისის მიდამოები, ოჩამჩირე, სოხუმი და მისი მიდამოები, გუდაუთა), ისე კოლხეთის შიდა რაიონებში (რიონ-ყვირილას მაგისტრალზე: ვანი, დაბლაგომი, ჭოგნარი, იხვთისი, საჩხერე, ქუთაისი, მთიანი რაჭა). დას. საქართველოდან ეს იმპორტული ნივთები შიდა ქართლშიც აღწევდა: ატიკური შავლაკიანი ჭურჭლის ფრაგმენტი ნაპოვნია სოფ. რუსთავში (მდ. ფრონეს ხეობაში). ამ დროს ვრცელდება კოლხეთში აგრეთვე ატიკური ტიპის ბრინჯაოს მუზარადები (კოხი, სოხუმის მიდამოები, ქუთაისი). ძვ.წ. V ს. მეორე ნახევრიდან კოლხეთში გზას იკვლევს კუნძულ თაზოსის პროდუქციაც (ამფორები). ამფორებით მაღალი ხარისხის ღვინო შემოჰქონდათ, ხოლო ლეკითოსებით – ნელსაცხებელი, თუმცა ვარაუდობენ, რომ თაზოსის პროდუქციით ვაჭრობაში საშუამავლო როლს აგრეთვე ათენიც ასრულებდა. კვლავ ძლიერია ამ დროს ქიოსური ნაწარმის იმპორტიც (ამფორები), რომელიც აგრეთვე ათენის კონტროლის ქვეშ უნდა ყოფილიყო. ამავე ხანაში კოლხეთში ბერძნული სავაჭრო ცენტრების გზით შემოდის ეგვიპტისა და სირიის სახელოსნოების ნაწარმიც (ფერადი მინისა და პასტის მძივები, ნელსაცხებლები). როგორც ვხედავთ, ანტიკური იმპორტის ძირითად ნაწილს ფუფუნების საგნები (ძვირფასი ჭურჭელი, ღვინო, ნელსაცხებლები, სამკაულები) შეადგენდა.
კოლხეთიდან ექსპორტში, ანტიკური ხანის მწერლებთან დაცული ცნობების მიხედვით, დიდი ადგილი უნდა სჭეროდა ხე-ტყეს. იგი გემთმშენებლობისათვის განთქმული იყო. ამავე მიზანს ემსახურებოდა ფისისა და ცვილის ექსპორტიც, რომლებიც კოლხეთში უხვად მოიპოვებოდა; გაჰქონდათ აგრეთვე ავეჯის დასამზადებლად საჭირო ძვირფასი ჯიშის ხე-ტყე; შესაძლებელია წაეღოთ ოქროც (ბერძნულ ტრადიციაში ეს ქვეყანა, განსაკუთრებით კოლხეთის ჩრდილო მთიანი მხარე – სვანეთი, ოქროს სიუხვით იყო ცნობილი), აგრეთვე (განსაკუთრებით სამხრეთ კოლხეთიდან) რკინა. განთქმული იყო ანტიკურ სამყაროში კოლხური ხოხობიც, რომელსაც ფაზისის სახელის მიხედვით φαιαυοζ („ფასიანური“) ეწოდა. განთქმული იყო ძველიდანვე და უეჭველია ექსპორტის საგანი უნდა ყოფილიყო აგრეთვე კოლხური სელიც. ამის საბუთს იძლევა ჯერ კიდევ ჰეროდოტეს, ხოლო შემდეგ სტრაბონის ცნობა კოლხეთიდან სელის ექსპორტის შესახებ. სელთან ერთად უნდა გაეტანათ სელის ზეთიც, რომელსაც საკვები, სანათი და სამკურნალო დანიშნულება ჰქონდა.
შავიზღვისპირეთის ქვეყნები, როგორც ცნობილია, წარმოადგენდნენ აგრეთვე მონების ექსპორტის ერთ-ერთ მთავარ ცენტრს. მონები გაჰყავდათ, როგორც ჩანს, კოლხეთიდანაც. ანტიკურ წყაროებში არაერთხელ ვხვდებით კოლხი მონების მოხსენიებას. ასე მაგალითად, ათენის სასამართლოს აღმასრულებელთა მიერ ძვ.წ. 415–414 წლებში შედგენილ ვინმე კეთისიდორეს მონების სიაში იხსენიება კოლხი მონა, რომელიც 153 დრაქმად არის შეფასებული. საყურადღებოა აგრეთვე ამ მხრივ ბერლინში დაცული და ატიკაში ნაპოვნი თიხის ჭურჭელი – ჰიდრია წარწერით κoολχος mεποihσευ („კოლხმა გამაკეთა“), რომელიც VI ს. მეორე ნახევრით თარიღდება. ათენში ნაპოვნ ერთ-ერთ ამფორაზე კი გაკეთებულია წარწერა Εmξθ[ο] ς πσησε [x] κολχος γ[γρχ] σθν („ევქსითეოსმა გამაკეთა (და) კოლხმა მომხატა“. აქაც ითვლება, რომ საქმე გვაქვს ატიკაში მცხოვრებ კოლხ მონასთან. ათენში ნაპოვნ ერთ-ერთი საფლავის ქვაზე კი იხსენიება კოლხი ქალი ვინმე Εροpun.
საინტერესო ცნობას გვაწვდის ბერძენი მწერალი ქსენოფონტე, რომელმაც ძვ.წ. 401 წ. სპარსელი უფლისწულის მიერ დაქირავებულ ბერძენთა 10000-იან ლაშქართან ერთად სამხრეთ კოლხეთის მიწებზე გადაიარა. როდესაც ბერძნები მაკრონების მიწა-წყალს მიადგნენ, მათ მაკრონების ხმამაღალი ლაპარაკი შემოესმათ. ერთ-ერთმა მეომარმა ბერძენთა ლაშქრიდან, წინათ ათენში მონად ნამყოფმა, ქსენოფონტეს განუცხადა, რომ მას ესმის ეს ენა, ეტყობა, წარმოშობით იგი აქაურია და შეუძლია მოლაპარაკება აწარმოოს მაკრონებთან. მართლაც, ქსენოფონტეს ნებართვით, მან წარმატებით გაუბა საუბარი მაკრონებს. ეტყობა, ეს ბერძენი მეომარი – მაკრონი ჯერ კიდევ ბავშვობაში ტყვედ ჩაუვარდათ მეზობელ ტომებს, რომელთაც იგი ბერძენ კოლონისტებს მიჰყიდეს და ასე მოხდა იგი მონად ათენში.
გარე სამყაროსთან კოლხეთის მჭიდრო სავაჭრო-ეკონომიკურ ურთიერთობაზე ლაპარაკობს აგრეთვე ადრეანტიკური ხანის მონეტების მრავლად აღმოჩენა კოლხეთში. ვანში ჯერ კიდევ 1895 წ. ნაპოვნი იქნა კუნძულ სამოსის ძვ.წ. VI ს. ოქროს სტატერი. დასავლეთ საქართველოში აღმოჩენილია აგრეთვე პანტიკაპეური და სინოპური მონეტები (ქობულეთის განძი), ქიზიკის ძვ.წ. 550–475 წლების ელექტრონის მონეტები – ქიზიკინები (ქობულეთ-ფიჭვნარი), რომლებიც ათენის მეშვეობით ვრცელდებოდა, ძვ.წ. IV ს. ათენური ტეტრადრაქმები (მწვანე კონცხი, სოხუმი) და სხვ. ზემოთ უკვე აღნიშნული იყო, რომ საკუთრივ კოლხური მონეტებიც არის აღმოჩენილი კოლხეთის საზღვრებს გარეთ (ყირიმში – ნიმფეის ტაძრის ნანგრევებში, აგრეთვე ქერსონესში, სოჭის რაიონში, ტრაპეზუნტის მიდამოებში, რამდენიმე ეგზემპლარი აღმოჩენილია ქართლშიც – არმაზში და სხვ.).
საკუთრივ დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე ეს კოლხური ვერცხლის მონეტა ნაპოვნია ათასობით, ხშირია აქ მათი განძები. ესაა მცირე ზომის ვერცხლის მონეტა, რომლის ერთ მხარეზე ადამიანის თავია გამოსახული, მეორეზე კი – ხარის, უფრო იშვიათად ლომის. მონეტებს, როგორც წესი, რაიმე დამწერლობის ნიშანი არ ახლავს, მხოლოდ ზოგიერთზე გვხვდება ასოები MO, A, O, ან Ф. ყველაზე ხშირია MO-ასოებიანი მონეტები (საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში ასეთები ათზე მეტია), სხვა სახის წარწერიანი მონეტები სულ თითო ეგზემპლარის სახითაა მოღწეული. კოლხური მონეტები გავრცელებულია ძირითადად სოხუმსა და ბათუმს შორის მდებარე ტერიტორიაზე, ე.ი. სწორედ ძვ. წ. VI–IV სს. კოლხური გაერთიანების ფარგლებში და მოჭრილია ძირითადად სწორედ ამ პერიოდში. თვით მონეტებზე მოცემული გამოსაულებების კავშირი ადგილობრივ კულტურულ-რელიგიურ წარმოდგენებთან, აგრეთვე ამ მონეტების უფრო მეტად გავრცელება კოლხეთის შიდა რაიონებში, ვიდრე ზღვისპირა ზოლში, მკვლევართ აფირებიებს, რომ მათ კოლხეთის სახელმწიფო ხელისუფლება ჭრიდა. ქ. ხონში ნაპოვნ განძში მონეტის ერთ-ერთი ეგზემპლარი დამზადების პროცესში მყოფი ჩანს (ერთი მხარე გლუვი აქვს), რაც თითქოს აგრეთვე მათ ადგილობრივ დამზადებაზე მეტყველებს. მეორე მხრივ არის ასეთი მოსაზრება, რომ ეს მონეტები ალბათ ზღვისპირა ბერძნულ ქალაქებშია მოჭრილი. ასეა თუ ისე, ეჭვი არ შეიძლება შევიტანოთ იმაში, რომ ამ სახის მონეტები შინაურ, კოლხეთის ბაზარს ემსახურებოდა. ზღვისპირა და შიდა რაიონების ერთიანობა ამ შემთხვევაში კიდევ ერთი საბუთია იმისა, რომ ზღვისპირა ბერძნული სამოსახლოები კოლხეთის სამეფოს ორგანულ შემადგენელ ნაწილს წარმოადგენდა.
ამრიგად, მონეტის ინტენსიური მიმოქცევა დამახასიათებელია ადგილობრივი კოლხური საზოგადოებისათვის და სოციალურ-ეკონომიკურად აგრეთვე მის დაწინაურებაზე მიგვითითებს. იგი გულისხმობს სასაქონლო წარმოებისა და ვაჭრობის მაღალ განვითარებას, ვაჭართა პროფესიული (ადგილობრივი თუ უცხოური, ბერძნული წარმომავლობის) ფენის არსებობას და ა. შ., რაც ერთ-ერთი საბუთია იმისა, რომ ამ დროს კოლხური საზოგადოება, კოლხეთის დაბლობზე არსებული პოლიტიკური ერთეული კლასობრივ, სახელმწიფოებრივ ერთეულს წარმოადგენდა.
დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე, ბერძნული ახალშენების გარდა, არაერთი ადგილობრივი ქალაქია კიდევ დადასტურებული. კერძოდ ქ. ვანის, სამტრედიის რაიონის სოფ. დაბლაგომის და საჩხერის რაიონში, სოფელ საირხის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი ნაქალაქარები. ისინი უკვე ძვ.წ. VIII საუკუნიდან წარმართულ რელიგიურ ცენტრებს წარმოადგენდნენ და VII–VI საუკუნეებიდან ეკონომიკურ და პოლიტიკურ ცენტრებად ჩამოყალიბდნენ. აღსანიშნავია ის, რომ ვანის ნაქალაქარზე დადგენილია უწყვეტი ცხოვრება ძვ.წ. VIII ს-დან–I ს-ის შუახანებამდე. I ს. კოლხეთის მნიშვნელოვანი რელიგიური და პოლიტიკური ცენტრი გახლდათ შესანიშნავი არქიტექტურითა და მრავალდარგიანი ხელოსნური წარმოებით. აქ აღმოჩენილი მრავალრიცხოვან ნაგებობათა ნაშთები, კლდოვან დედაქანში გამოკვეთილი სამსხვერპლოები, მდიდრული სამარხები თვალნათლივ წარმოაჩენენ სოციალური და კულტურული განვითარების მაღალ დონეს. ვანში პროფესიონალ ხელოსანთა ძლიერი სკოლა არსებობდა, რომელიც საუკუნეების მანძილზე ურთულესი ტექნიკური ხერხების გამოყენებით უნიკალური კოლხური სტილის ოქრომჭედლობის უბრწყინვალეს ნიმუშებს ქმნიდა.

Комментариев нет:

Отправить комментарий