понедельник, 3 июля 2017 г.

დვინის (506 წ.) „კავკასიელთა“ საეკლესიო კრება

506 წელს დასრულდა სპარსეთ-ბიზანტის მორიგი, ოთხწლიანი ომი, რომლის ძირითადი ფრონტი კავკასიის სამხრეთით, სამხრეთ სომხეთსა და ჩრდილოეთ მესოპოტამიაში იყო. საზავო მოლაპარაკების შედეგად აღსდგა ძველი საზღვარი და აღნიშნულ რეგიონში 20 წლიანი მშვიდობა დამყარდა, თუმცა როგორც 523 წლის დიპლომატიური მოლაპარაკებიდან ჩანს უპირატესობა სპარსეთმა მოიპოვა, რის შედეგადაც ეგრისის მეფე შაჰის მსახური გახდა და ვაჟთან ერთად გამაზდეანდა. ქართული წყაროებიდან კი აშკარად ჩანს, რომ ვახტანგ გორგასლის გარდაცვალების შემდეგ ქართლში სპარსელთა ბატონობა აშკარა გახდა.
მიუხედავად ამ წარმატებისა შაჰი არ ჩქარობდა დაქვემდებარებული კავკასიელი ხალხების იძულებით საკუთარ სარწმუნოებაზე გადაყვანას და პირველ ხანებში ამჯობინებდა მოეგვარებინა თავისი გავლენის სფეროში მოქცეულ ქვეყნებში ქრისტიანებს შორის არსებული უთანხმოება მოეგვარებინა, რაც ქაოსს იწვევდა და სიტუაციას არამყარს ხდიდა.
მეორე მხრივ, ბიზანტიაც იყო დაინტერესებული, რათა ქართულ და სხვა კავკასიურ ეკლესიებს მიეღოთ ის სარწმუნოებრივი პლატფორმა, რომელიც მნიშვნელოვანი იყო იმპერიისათვის იმ ეპოქაში. საქმე ის იყო, რომ ქალკედონის კრებამ გააღიზიანა ბიზანტიელი მონოფიზიტები, რომელნიც მოსახლეობის საკმაო რაოდენობას წარმოადგენდნენ. საიმპერიო ცენტრები, განსაკუთრებით კი პერიფერიები, დაძაბულობის კერებად იქცა. როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ შესაძლო დიდი სამოქალაქო ომის თავიდან ასაცილებლად ბიზანტიის ავგუსტმა ზენონმა 482 წელს გამოსცა ერთიანობის აქტი, რომელსაც ჰენოტიკონი ეწოდა. ბიზანტია დაინტერესებული იყო ჰენოტიკონის გავრცელებით კავკასიაში, განსაკუთრებით კი არმენიაში, რომელიც მნიშვნელოვან სადავო ქვეყანას წარმოადგენდა სპარსეთსა და ბიზანტიას შორის. იმ დროისათვის მსოფლიო ეკლესიაში არსებული წესის თანახმად, როგორც ქართული, ისე კავკასიური ეკლესიები წარმოადგენდნენ ერთ ნაწილს მსოფლიო კათოლიკე, ანუ საყოველთაო ეკლესიისა და ქართული ეკლესიის მეთაურს მსოფლიო ეკლესიასთან კავშირის განსამტკიცებლად ურთიერთობა ჰქონდა დამყარებული რომისა და იერუსალიმის ეკლესიების მეთაურებთან, ცხადია, ანტიოქია-კონსტანტინოპოლთანაც. მოღწეულია რომის პაპის გრიგოლ დიალოღოსის წერილობითი პასუხი კირიონ ქართლის კათალიკოსისადმი, რომელიც სარწმუნოებრივ საკითხებს ეხება, .. მართალია, ქვეყანაში სპარსელები ბატონობდნენ, მაგრამ ქართულ ეკლესიას მჭიდრო სარწმუნოებრივი ერთობა ჰქონდა მსოფლიო ეკლესიებთან. დვინის კრებაც არ შეიძლება განვიხილოთ მსოფლიო ეკლესიიდან მოწყვეტის მცდელობად, რადგანაც, როგორც გაარკვია . ალექსიძემ, ეს კრება ბიზანტიის ინიციატივით იქნა მოწვეული.
ამრიგად, 506 წელს ორი იმპერიის შეთანხმებით, არმენიის ქალაქ დვინში ადგილობრივმა კათალიკოსმა ბაბგენ I-მა მოიწვია ამიერკავკასიის ქვეყნების გაერთიანებული საეკლესიო კრება, რომელსაც დაესწრო ქართლის კათალიკოსი 23 სხვა ქართველი ეპისკოპოსთან ერთად (20 სომეხ ეპისკოპოსთან ერთად ესწრებოდა აგრეთვე სომხეთის მარზპანი ვარდან მამიკონიანი /505509/ და ალბანეთის ეპისკოპოსები).
სომხური ეპისტოლეთა წიგნში მოხსენიებულია 506 წლის კრების მონაწილე ქართველი კათალიკოსისა და ეპისკოპოსთა სახელები: „1. გაბრიელ ეპისკოპოსი მცხეთისა სახელოვანი (ქართლის კათალიკოსი); 2. პალგენ ეპისკოპოსი სეფესახლისა; 3. ელიფას ეპისკოპოსი სამურიალი; 4. სამუელ ეპისკოპოსი ტუმასუელი; 5. დავით ეპისკოპოსი ბოლნისისა; 6. იაკობ ეპისკოპოსი ორტავისა; 7. სტეფანოზ ეპისკოპოსი რუსთავისა; 8. საჰაკ ეპისკოპოსი ტფილისისა; 9. ელაგეს ეპისკოპოსი მანგლისისა; 10. ენეს ეპისკოპოსი მარუელი; 11. ევგენეს ეპისკოპოსი სამთაველი; 12. იოსებ ეპისკოპოსი ადსუელი; 13. იოვან ეპისკოპოსი სარუსთიელი; 14. იოსებ ეპისკოპოსი კუხორდოსი; 15. ეზრას ეპისკოპოსი კისდადისა; 16. ენუქ ეპისკოპოსი წილკნისა; 17. იოსებ ეპისკოპოსი მიდამილი; 18. ლაზარ ეპისკოპოსი ბოლდბილი; 19. თეოდოროს ეპისკოპოსი ფორთის; 20. ზაქარია ეპისკოპოსი კასდრელი; 21. ფოკას ეპისკოპოსი ტსერმილი; 22. ისააკ ეპისკოპოსი ქუნანაკერტისა; 23. თომა ეპისკოპოსი ტარსისა; 24. ესტგენ ეპისკოპოსი ქორზონისა. ეს ნეტარი ეპისკოპოსები, რომლებიც თქვენი ქვეყნიდან იყვნენ, ალბანელებთან და სივნიელებთან ერთად არმენიაში შეიყარნენ ბაბგენ არმენიის კათალიკოსის დროს კრებაზე“.
დვინის კრებაზე დამსწრე ზემოთ ჩამოთვლილი ეპისკოპოსთა სახელები დროთა ვითარებაში გადამწერთა და მთარგმნელთა მიერ დამახინჯებულა. უკვე VII -ის დასაწყისში ზოგიერთი სახელის ამოცნობა ჭირდა, მით უმეტეს, რომ ცნობა მათ შესახებ ბერძნულიდან უთარგმნიათ არმენიულ ენაზე, რადგანაც არმენიული დედანი დაკარგულა, მაგრამ აბრაამ არმენთა ეპისკოპოსის თქმით, არსებულა ქართული დედანიც, რომლის მიხედვითაც კირიონს შეეძლო მცდარად დაწერილი სახელების აღდგენა.
. ბროსე ცდილა აღედგინა ზოგიერთი საეპისკოპოსოს სახელი. მაგალითად, ფორთის ეპისკოპოსი სავარაუდოდ მიუჩნევია ფოთის ეპისკოპოსად, ტიმუელთმოგველად და ასე შემდეგ. . ინგოროყვა ფორთის საეპისკოპოსოს მესხეთში ათავსებდა.
მოვიტანოთ ივ. ჯავახიშვილის, . კეკელიძისა და . კაკაბაძის ცდებს სიის აღდგენისა
ივ. ჯავახიშვილი: მცხეთის, სამეფო სახლის, ასურეთის, თმოგველი? (დმანელი?), ბოლნელი, ცურტაველი, რუსთავის, თბილისის, მანგლელი, მროველი, სამთავნელი, აძველი? წყაროსთაველი, კუმურდოელი, გიშისა? წილკნელი? ბოდბელი, ბორტის, კარსნის, ხუნანის, ტარსის? და ქორბანისა (ქორჯანისა?).
. კაკაბაძე: მცხეთის, მეფის კარის, სამთავრელი. დმანელი, ბოლნელი, ცურტავის, რუსთავის, თბილისის, მანგლისის, მროველი, სამთავისის, აწყვერის, წყაროსთაველი, კუმურდოელი, ახიზის, წილკნელი, ნინოწმინდელი, ბოდბელი, ბერთას (ჩელეთი), კაწარელი, ჭერემი, ხუნანის, ტისუს? ხორანთა (ხორნაბუჯი).
. კეკელიძე: მცხეთის, მეფის კარის, სამთავრო, დმანელი, ცურტავი, რუსთავი, მროველი, აწყვერელი, წყაროსთაველი, კუმურდო, ახიზა, ნინოწმიდა//ბერთა, კაწარეთი, ჭერმელი, ხუნანი, ნიქოზი? ქორზანენე (ხორანთა, ხორნაბუჯი).
მისაღებია . ბროსეს ვარაუდი იმის შესახებ, რომ ეპისტოლეთა წიგნის ფორთის საეპისკოპოსო იგივე ფოთის საეპისკოპოსოა. ამ ვარაუდს მხარს უჭერს არმენიური წყაროების ცნობა, რომლის მიხედვითაც კირიონი წინანდელ წესთა თანახმად, VI -ის მეორე ნახევარში არჩეულ იქნა არა მარტო კათალიკოსად, არამედ ეგრისის არქიეპისკოპოსად და მას ფოთის მიტროპოლიტადაც მიიჩნევენ. მეორე მხრივ, არსებობს VI -ის ბერძენი ისტორიკოსის პროკოფი კესარიელის ცნობა, რომელიც წერს, რომ დასავლეთ საქართველოს ქრისტიანები ემორჩილებიან კათალიკოსს, კათალიკოსი კი იმ დროისათვის იჯდა არა დასავლეთ საქართველოში, არამედ მცხეთაში, თუ კირიონი VI -ის ბოლოს წინანდელ წესთა თანახმად დადგენილ იქნა ეგრისის არქიეპისკოპოსად და ფოთის მიტროპოლიტად. სრულიად შესაძლებელია, რომ მცხეთის კათალიკოსს VI -ის დასაწყისში დვინის კრების დროისათვის ფოთში ჰყოლოდა თავისი ეპისკოპოსი, რომელსაც ფორთის ეპისკოპოსს უწოდებდა ეპისტოლეთა წიგნი.
პროკოფი კესარიელი წერს: ქრისტიანთა მღვდელმთავარსაც კათალიკოსს უწოდებენ ელინთა ენით, რადგან ის ერთი განაგებს აქაურ სოფლებს, თუმცა ძნელი გასაგებია, ამ სოფლის ქვეშ დასავლეთ საქართველოს გულისხმობს თუ არმენია, თუმცა კირიონის ეგრისის არქიეპისკოპოსად დადგენის შესახებ ცნობა უეჭველია. . ალექსიძის დასკვნით, ყოველი ქართლის კათალიკოსი კირიონი ლაზიკის მიტროპოლიტის ხელს ითავსებდა.
არმენი ისტორიკოსის იოანე დრასხანაკერტელის ცნობით, არმენიელმა კათალიკოსმა ხელი დაასხა წმიდა კათოლიკე (საკრებულო) ეკლესიის უხუცესს კირიონს ქართლის სამწყსოს, გუგარქის და ეგრისის არქიეპისკოპოსად“.
ეპისტოლეთა წიგნში ასევე ნახსენებია სეფე სახლის ეპისკოპოსი, რომელსაც სამთავრო სახლის ეპისკოპოსს უწოდებს ზოგიერთი მკვლევარი. ეს უნდა იყოს სამთავროს ეპისკოპოსი. როგორც ჩანს, სიტყვა სამთავროარმენიურად უთარგმნიათ პირდაპირი გაგებით, როგორც მთავრობის სახლის, ანდა სეფესახლის ეპისკოპოსი. აღსანიშნავია, რომ სამთავროელი ეპისკოპოსი, რომელიც მცხეთაში იჯდა და, როგორც ჩანს, მართლაც მთავართა სახლის, ანუ ერისმთავართა სახლის ეპისკოპოსი იყო, თავის სამწყსოში აერთიანებდა დასავლეთ საქართველოს ქრისტიანებსაც. ვახუშტის ცნობით, მცხეთელი ეპისკოპოსის სამწყსოში შედიოდა დასავლეთ საქართველოს .. სამოქალაქო, ხონი. ვახუშტი წერდა: არს ხონს ეკლესია დიდი, გუმბათიანი, შვენიერი ნაგები, ზის ეპისკოპოსი, მწყემსი ვაკისა. ეს იყო ერთობასა შინა ქართლის მთავარეპისკოპოზისა. შემდგომად განყოფისა გასვეს აქა ეპისკოპოსი“. ქართლის მთავარეპისკოპოსის ტიტული კათალიკოსობის დაწყების შემდეგ დარჩა მცხეთაში მჯდომ სამთავროს ეპისკოპოსს. როგორც ჩანს, „ერთობასა შინა ქართლის მთავარეპისკოპოსისასავახუშტი უწოდებს ხანას აფხაზეთის საკათალიკოსოს დაარსებამდე, .. VIII -მდე. როგორც ჩანს, ქართლის კათალიკოსის სამწყსოში შემავალ სამთავროელ ეპისკოპოსს დასავლეთ საქართველოშივაკედა ხონი ექვე მდებარებოდა VI -ში, რადგან VII -ის 20-იანი წლებიდან, ჰერაკლე კეისრის ლაშქრობის შემდეგ, დასავლეთ საქართველოს ერთი ნაწილი თავის იურისდიქციაში შეიყვანა კონსტანტინოპოლის საპატრიარქომ. აღსანიშნავია, რომ მთელი დასავლეთ საქართველო (მდ. ეგრისწყლამდე და კლისურამდე) და ასევე კახეთი სამეფო მამულებს (დომენს) წარმოადგენდა. ეს კარგად ჩანსქართლის ცხოვრებიდან“, – ერისმთავარ („მეფე“) არჩილ მეფეს მირის სიკვდილის შემდეგ მთელი დასავლეთ საქართველო გადაეცემა, როგორცსაუხუცესოტერიტორია. აქედან გადასული არჩილი თავისსავე მამულს აფარებს თავს კახეთში. საფიქრებელია, რომ სამეფო დომენები კახეთი და დასავლეთ საქართველო ეკლესიურად სამთავრო სახლს, ანუ სამთავროს ეპისკოპოსს ექვემდებარეობდა.
VI -ის დამდეგს, სირიული წყაროს ცნობით, ქართლის სამეფოში იყო 33 ეპისკოპოსი, ხოლო VII -ის დამდეგს (608 წელს) – 35. რატომ არ ესწრებოდა დანარჩენი 9 ეპისკოპოსი ჩვენთვის უცნობი რჩება.

დვინის საეკლესიო კრებამ საბოლოოდ დაგმო ნესტორიანელობა და მიიღო ზენონ კეისრის დიოფიზიტ-მონოფიზიტთა შემარიგებელიჰენოტიკონი“. აქტები შედგა ქართულ, სომხურ, ალბანურ და ბერძნულ ენებზე. მათ სპარსეთის ქვეშევრდომ ქვეყნებში მცხოვრებ ორთოდოქსებთან თავიანთ ენაზე შედგენილი ეპისტოლეები გაატანეს ნესტორიანელებისაგან თავის დასაცავად სპარსეთიდან ჩამოსულ დელეგაციას. ეპისტოლეებში გადმოცემული იყო ამიერკავკასიის ეკლესიების მრწამსი და მათი რელიგიური პოლიტიკა.




Комментариев нет:

Отправить комментарий