ძველი შუამდინარეთის რელიგია

ძველი შუამდინარეთის მოსახლეობის აზროვნება აისახა გარემომცველი ბუნების შესახებ  ჩამოყალიბებული  შეხედულებებისა  და  წარმოდგენების  ერთობლიობაში.  იმ  შორეულ წარსულში ადამიანი ძალზე მჭიდროდ იყო დაკავშირებული ბუნებასთან;  უფრო მეტიც:  იგი  თითქმის  მთლიანად  დამოკიდებული  იყო  ბუნებისაგან. მის  თვალწინ  მიმდინარე  ბუნების  მოვლენები,  რომელთა  შეცნობა  და ახსნა  მას  არ  შეეძლო,  ბადებდა  მასში  შიშს,  რაც  თავისთავად  განაპირობებდა  ამ  მოვლენების  გაღმერთებისა  და მისდამი თაყვანისცემის გრძნობის განვითარებას ადამიანში. რელიგიური  წარმოდგენების  აღმოცენების  ეს  ზოგადი  მომენტი  ახასიათებდა  ძველი  შუამდინარეთის მკვიდრთა აზროვნების განვითარებას მის ადრეულ საფეხურზე. ამდენად, მათი  თავდაპირველი  რელიგიური  შეხედულებანი  ატარებდა ფეტიშიზმის  ხასიათს.

ძველი შუამდინარეთისა  და  ბაბილონის  რელიგიაში  გადმონაშთის სახით  თავს  იჩენს  ტოტემიზმის  ნიშნებიც.  ისტორიულ  ხანაში  დამოწმებულია  შემთხვევები,  როცა  ღმერთებს  თაყვანს  სცემდნენ  არა  მარტო  ადამიანთა  მსგავსი  გამოსახულებების  სახით,  არამედ  ცხოველებისა  და  ნახევრად  ცხოველების  სახითაც.  მაგალითად,  ღვთაება  ნინურთას  თაყვანს  სცემდნენ  ვირის  სახით,  მის  მეუღლე გულას –  ძაღლის, ხოლო  ნერგალს  გამოხატავდნენ  ნახევრად  ხარისა  და  ნახევრად  ადამიანის  სახით.  ასევე,  ძველბაბილონური  პანთეონის  მთავარი  ღვთაება მარდუქი  წარმოდგენილი  ჰყავდათ  ფრთოსანი  ადამიანის  მსგავს  არსებად.

შუმერული  და   ბაბილონური  პანთეონის  ღვთაებების  კრებული იყოფოდა  ორ  მთავარ  ჯგუფად:  მიწისზედა,  ანუ  ციური  ღვთაებები  და მიწისქვეშა,  ანუ  ქვესკნელის  ღმერთები.  მათი  საერთო  რიცხვი  ძვ.   წ. III  ათასწლეულში რამდენიმე  ასეულს უდრიდა,  ხოლო ძველბაბილონელ  თეოლოგებს  ღვთაებათა სპეციალურ  სიებში  შეჰქონდათ  უკვე 600  დიდი  და  მცირე  ღვთაება.  ისინი  ძველი  შუამდინარეთის  მკვიდრთა წარმოდგენაში  განასახიერებდნენ კეთილ და ბოროტ სულებს,  რომლებიც  ერეოდნენ  ადამიანთა  ყოველდღიურ  ცხოვრებაში  და   თავიანთი  შეხედულებისდა  მიხედვით  განაპირობებდნენ  მოკვდავთა  მოქმედებასა  და   მომავალს.

შუმერის ცალკეულ  ქალაქებს ჰყავდათ თავიანთი  მფარველი ღვთაებები. ლაგაშში, მაგალითად,  თაყვანს  სცემდნენ  მიწათმოქმედების  ღვთაებას  ნინგირსუსა  და  მის  მეუღლე ბაბას, რომელთა სახელობაზე  იყო  აგებული  ლაგაშის  უმთავრესი  და  უპირველესი  ტაძრები. ნიფურში  ადიდებდნენ  შემერული  პანთეონის  ერთ-ერთ  უმაღლეს ღვთაებას  ენლილს,  რომლის  ტაძარი  ექური  („სახლი  მთისა“)  ითვლებოდა  ერთ-ერთ უმდიდრეს  ტაძრად  მთელს  შუმერში.  იგი  წარმოადგენდა  აგრეთვე  შუმერული  კულტურის  ცენტრსაც.  ძვ.  წ.  III  ათასწლეულის  II  ნახევარში  ენლილი  გადაიქცა  საერთო შუმერულ  ღმერთად,  ხოლო  ქალაქი ნიფური  – შუმერის  წმინდა ქალაქად.  ურში  თაყვანს  სცემდნენ   მთვარის  ღვთაება  ნანას   და ა.შ.

შუმერულ პანთეონში პირველ ადგილზე იყო უმაღლესი ტრიადა ღმერთებისა, რომელშიც  ერთიანდებოდნენ:  ცის  ღმერთი  ან   (აქადურად  ანუ),  მიწის  ღმერთი  ენლილ  და  წყლის  ღმერთი  ენქი   (აქადურად  ეა).

უპირველესი ღვთაება ან წარმოადგენდა ცისა და სინათლის განსახიერებას. იგი იწოდებოდა  „ღმერთების   ღმერთად“  და   „მამად“, რომლის  უმაღლეს  ფუნქციას  შეადგენდა  სამყაროში  წესრიგის  დაცვა.   საინტერესოა  ის   გარემოება,  რომ  ღვთაება  ან, მიუხედავად ასეთი სიძლიერისა,  არ  სარგებლობდა  შესაფერისი ავტორიტეტით. მორწმუნე  შუმერელს იგი ყოველთვის წარმოდგენილი ჰყავდა ყოველდღიური მიწიერი  ცხოვრებისგან  ძალიან  შორს,  უმაღლეს  მესამე  „კაში  მჯდომ მკაცრ  ღვთაებად,  რომლის  წინაშეც  მუხლს  იდრეკდნენ  „დიდი  ღმერთებიც  კი.   მისი  საგამგებლო მიუწვდომელი  იყო უბრალო შუმერელის წარმოდგენისათვის. 

ანის  მეუღლედ  ითვლებოდა  ქალღმერთი  ქი   („მიწა“),  რომელიც ზოგჯერ  იწოდებოდა როგორ  ნინთუ  („სიცოცხლის  მომცემი“)  ან   ნინხურსაგი  („მთების  მეუფე“).  მოგვიანებით  მისი  ადგილი  „დაიჭირა  ანის საყვარელმა ქალღმერთმა  და  მისმა  მეორე  ცოლმა  ნანამ. 

საკმაოდ  ადრეული  ხანიდან  მომდინარე  წერილობითი ცნობების მონაცემებით  ირკვევა,  რომ უმაღლეს ტრიადაში ღვთაება  ანის  ადგილი თანდათანობით  დაიჭირა ენლილმა, რომელიც ხშირად  იწოდება  „ღმერთების  მამად“,  „ცისა და დედამიწის მეუფედ“, „ყველა  ქვეყნის  მბრძანებლად“, რომელიც  ნიშნავს  ამ   ქვეყნად მეფეებს, „აძლევს მათ სამეფო სახელსა და კვერთხს, უმზერს მათ მოწყალე თვალით“.  თავდაპირველად კი  ენლილი  („მეუფე  ჰაერისა“)  ჰაერის  ღვთაებად  ითვლებოდა და მხოლოდ  შემდეგ,  მოგვიანებით  შეიძინა  მან  მიწის  ღვთაების  ფუნქციები.  მითებში  იგი   იწოდება  აგრეთვე  „ბედისწერის“  გამრიგედაც. ანისაგან  განსხვავებით,  ენლილი  ითვლებოდა  კეთილ  და  ლმობიერ ღვთაებად,  რომელსაც  მიაწერდნენ  ქალაქების,  მცენარეთა  სამყაროსა  და, რაც  მთავარია, სამიწათმოქმედო  იარაღების – თოხისა  და  გუთნის – გამოგონებას,  მითებსა  და  ჰიმნებში  იგი  ყოველთვის  კეთილად იხსენიება  მხოლოდ  ერთხელ  უსაყვედურეს   ენლილს  შუმერებმა, როცა  მან   არ  მოინდომა  შეეჩერებინა  ქალაქ  ურის  დანგრევა,  ენლილის  მეუღლედ  მიჩნეული  იყო  ქალღმერთი  ნინლილ  („ქალბატონი  ჰაერისა“). 

მომდევნო  ღვთაება  ენქი  ითვლებოდა  ძველი შუამდინარეთის  უძველეს  ღვთაებად.  როგორც  ფიქრობენ,  მისი  სახელი  მომდინარეობს ძველი  შუამდინარეთის  თავდაპირველი  მკვიდრი  მოსახლეობის,  პირობითად  წოდებული  უბაიდელების  (იგივე   პროტოევფრატელები) ენიდან.  ზოგიერთი  მეცნიერი  (ს.    ლენგდენი)  მიიჩნევს,  რომ შუმერის ადგილობრივი სახელწოდებაც  ქიენქი  ან  ქიენგი  („მიწა [ღვთაება]  ენქისა“)  წარმომდგარი  უნდა  იყოს  სწორედ  ამ   ღვთაების  სახელისაგან.

ისტორიულ  ხანაში  ენქი   ითვლებოდა   წყლისა  და   უფსკრულის (შუმერულად  აბზუ)  მეუფედ.  იგი  მიჩნეული იყო აგრეთვე სიბრძნის მფარველ ღვთაებადაც, რომელსაც მიეწერებოდა ხელოსნობის,  დამწერლობისა  და  ხელოვნების  გამოგონება,  ყველა  ეს  სიკეთე  მან ხალხს გადასცა.  ენქის მეუღლედ  თვლიდნენ ქალღმერთ  დამქინუს.

ღვთაებათა  ეს   სამეული,  შუმერულთა  რწმენით,  განასახიერებდა მთელ სამყაროს, რომელიც იყო ცის, მიწისა და წყლის ერთობლიობა. ეს უკანასკნელი კი ითვლებოდა ყოველივე არსებულის პირველსაწყისად. 

შუმერულ პანთეონში მეორე ადგილი ეჭირა ღმერთების მომდევნო ტრიადას, რომელიც პირველთან შედარებით არ იყო მაინცადამაინც გამორჩეული. ამ რიგში ერთიანდებოდნენ ასტრალური ღვთაებები, კერძოდ, მთვარის ღვთაება ნანა (აქადურად სინი ან სუენი), მზის ღვთაება უთუ (აქადურად შამაში) და ქალღმერთი ინანა (აქადურად იშთარი). ამათგან პირველი – ნანა – წარმოადგენდა მწყემსთა მფარველ უძველეს ღვთაებას. იგი იყო შვილი ენლილისა და მამა ღვთაება უთუსი. ეს უკანასკნელი კი მიაჩნდათ შუმერულ თემიდად –სამართლიანობისა და კანონმდებლობის გამრიგედ.

ამ ტრიადის  მესამე   წარმომადგენელი  ინანა  იყო  ამომავალი  და ჩამავალი  მზის  განმასახიერებელი  ღვთაება,  ცხოველთა  მეუფე  და  სიყვარულისა  და  სიტკბოების  ქალღმერთიც.  იგი   ითვლებოდა  შუმერების   მთავარ  დედა ღვთაებადაც – ნაყოფიერების  და გამრავლების მფარველად.  ეს ფუნქცია ადრე ეკუთვნოდა ღვთაება  ანის მეუღლე  ნინთუს  (იგივე  ქი),  ანუ,  როგორც  იგი  ზოგჯერ  შუმერულ  ღეთაებათა სიებში  იწოდება,  ნინხურსაგს  (იგივე  ნინმახი).  მაგრამ  როცა  ამ  უკანასკნელის  ადგილი  ინტიმურ  ურთიერთობაში  დაიჭირა  ინანამ,  დედა ღვთაების  ფუნქციაც  მასზე  გადავიდა.  საერთოდ,  დედა  ღვთაების, კულტი  ყველაზე  უძველესი  იყო  შუამდინარეთში.  იგი  შუმერებმა  შეითვისეს ადგილობრივი, დამხვდური მოსახლეობისაგან, რომლებმაც შექმნეს  ნაყოფიერების  ქალღმერთის  კულტი  და,  სხვათა  შორის,  ამ ქალღმერთის  თიხის  პირველი  ქანდაკებაც  (ძვ.  წ.  IV  ათასწლეულის I ნახევარი). 

შუმერულ  პანთეონში,  გარდა  ამ    ღვთაებებისა,  გაერთიანებულნი   იყვნენ  სხვა  ღვთაებებიც.  მათ  შორის  რამდენადმე  გამოირჩეოდნენ ენლილის შვილები –  ნინურთა  და  ზაბაბა, რომლებიც  ომისა  და   ნადირობის  ღვთაებებს  წარმოადგენდნენ.  მათი  ძმა   ნინგირსუ  კი   მიწათმოქმედების  მფარველ  ღვთაებად  ითვლებოდა. 

ერთ-ერთი  პირველი  ადგილი  ეჭირა  ღვთაება  მარდუქს, რომელმაც ბაბილონის  აღზევების შემდეგ თანდათანობით შეიძინა უმაღლესი ღვთაების ფუნქციები და  მოგვიანებით  გახდა  კიდეც  ბაბილონის  პანთეონის  პირველი  ღმერთი.  იგი  იყო  ენქისა  და  დამქინუს  შვილი,  რომელმაც  მემკვიდრეობით  მამისაგან  მიიღო  კეთილი  ღვთაების  ფუნქციები.  მარდუქის  გვერდით  საპატიო  ადგილი  ეჭირა  მის  შვილს  ნაბუს, რომელიც  ითვლებოდა  მწერლობის  მფარველ  ღვთაებად.  განსაკუთრებული  ავტორიტეტით  სარგებლობდა  დასავლეთ  სემიტური  პანთეონის  წარმომადგენელი,  ამინდის  ღვთაება  ადადი. ძალზე  გავრცელებული იყო მარცვლეულის მფარველი ღვთაების  დუმუზის  (აქადურად თამუზი) კულტი.  დუმუზი მკვდრადი და აღდგომადი  ღმერთი  იყო.  მას თაყვანს  სცემდნენ  როგორც  მუდამ  ცოცხალი და  განახლების  შეუწყვეტელ პროცესში  მყოფი ბუნების განსახიერებას.  მისი კულტი, შუამდინარეთის  გარდა,  გავრცელებული  იყო  მთელ  წინა  აზიაში.

მიწისქვეშა  ღვთაებების  კრებულს  ქმნიდნენ  ძირითადად  ბოროტი  და  ადამიანთა  მოდგმისათვის  ავის  მომასწავებელი  ღვთაებები.  მათ შორის  პირველი  ადგილი  ეჭირა  ნერგალს, რომელიც ითვლებოდა სასიკვდილო  ავადმყოფობებისა  და  ომების  ღმერთად.  ეს  ფუნქციები ნერგალმა  შეითვისა  ქალღმერთ  ერეშქიგალისაგან,  რომელიც  ადრე ქვესკნელის  უმაღლეს  გამგებელს  წარმოადგენდა.  ამავე  კრებულის ერთ-ერთი  წარმომადგენელი  ღვთაება  ირა  ითვლებოდა  შავი  ჭირისა და  ჟამიანობის  ღმერთად.  აქადური  მითების  მიხედვით,  იგი  მოვლენილი  იყო  დედამიწაზე  ჭირის  გასავრცელებლად  და  ადამიანთა  მოდგმის  მოსასპობად. 

შუმერული  და  ბაბილონური  პანთეონი  ატარებდა  მკვეთრად  გამოხატულ  ასტრალურ  ხასიათს. ეს   ნათლად  ჩანს   იქიდანაც,  რომ  არსებობდა  მთვარისა  და  მზის  ღვთაებათა  სპეციალური  კულტები.  ამასთან  ერთად  ცნობილია, რომ  ესა  თუ  ის  ღმერთი  გაიგივებული  იყო  ამა თუ  იმ  პლანეტასთან  ან   ვარსკვლავთან.  ინანა  (იშთარი)  გაიგივებული იყო პლანეტა ვენერასთან, მარდუქი კი – იუპიტერთან. მერკური  წარმოადგენდა  ღვთაება ნაბუს ვარსკვლავს. ნინურთას აიგივებდნენ სატურნთან. ასევე  ცის ეკვატორის ცენტრალურ ადგილზე  მდებარე  ვარსკვლავებს  უფარდებდნენ  ანის,  ენლილისა  და  ენქის  სახელებს. 

შეხედულება სიკვდილ-სიცოცხლეზე და წარმოდგენა საიქიოს შესახებ. ძველი შუამდინარეთის  მკვიდრი   ცხოვრებას   უყურებდა პრაქტიკოსის  თვალით,  მისთვის  მთავარი  იყო  სიცოცხლე  და  ამქვეყნიური  არსებობა.  ამ  მომენტის  რაც  შეიძლება  გახანგრძლივების  უზრუნველსაყოფად  იგი  გულუხვად  სწირავდა  მსხვერპლს  ღმერთებს. შუმერისა  და  ძველი  ბაბილონის მკვიდრთ მიაჩნდათ,  რომ სიცოცხლის ხანგრძლივობა  ღმერთებისგანაა  მკაცრად  განსაზღვრული  და  არ შეიძლება  იგი  უკვდავებაში  გადაიზარდოს. სიკვდილ-სიცოცხლის  ასეთი გაგება  კარგადაა  გადმოცემული  ერთ  აქადურ  მითში  ადაპას  შესახებ. ადაპი  იყო  ეას  მიერ ადამიანთა ნამიერად შექმნილი  არსება, რომელსაც ღმერთებმა  მიანიჭეს  სიბრძნე  და  არა  მარადიული  სიცოცხლე.  ერთხელ  ადაპა  ნავით  თევზაობდა  ზღვის  ყურეში.  უცებ  დაუბერა  ქარმა და  მისი  ნავი  ზღვის  სიღრმეში  ჩაიძირა.  გაბრაზებულმა  ადაპამ  დაწყევლა  ქარი  და  მას ფრთები შეალეწა.  შვიდი დღე  აღარ  ქროდა  სამხრეთის  ქარი.  ამით  გაიგო  ღვთაება  ანუმ  მომხდარი  ამბის  შესახებ  და ადაპა  დაიბარა  თავის  მკაცრ  სამსჯავროში.  გამგზავრების  წინ  ეა  არიგებს  მას,  რომ  ადაპამ  პირი  არ  ახლოს  ანუს  მიერ  შემოთავახებულ საჭმელს,  რადგანაც  იგი  იქნება  სიკვდილის  საჭმელი.  მაგრამ  მოხდა ის,  რომ  ადაპასადმი  კეთილად  განწყობილი  ღვთაებების  თამუზისა და  გიშზიდას ტკბილი სიტყვებით  გულმომბალმა  ანუმ  ადაპას  შესთავაზა  მარადიული  სიცოცხლის  მომნიჭებელი  საჭმელი.  არ  იცოდა  რა ამის  შესახებ,  ადაპამ  ხელი  არ  ახლო  მას,  რითაც  დაკარგა  უკვდავების მოპოვების  შესანიშნავი  შემთხვევა. 

ასევე  აქადურ  მითში  გილგამეშის  შესახებ  მოთხრობილია,  თუ როგორ  წაართვა  გილგამეშს  გველმა  დიდი ტანჯვა-წვალებით  მოპოვებული მარადიული სიცოცხლის  წამალი – ბალახი. ამ მითებში  გატარებულია  აზრი, რომ  ადამიანს  თავისი  ადამიანური  სისუსტის  გამო არ  შეუძლია  შეიცნოს  ღმერთების  ნება ამ  საკითხზე  და  მოიპოვოს უკედავება,  რაც, გილგამეშის მითის თანახმად,  დიდმა  ღვთაებებმა უბოძეს მხოლოდ  უთნაფიშთიმსა  და  მის  ცოლს,  რომლებმაც  წარღვნის დროს  გადაარჩინეს  ადამიანთა  მოდგმის  თესლი. 

შუმერები საიქიოს  უწოდებდნენ  „მოუსავლეთის  ქვეყანას“. ძველი შუამდინარეთის  მკვიდრთა  წარმოდგენით,   იმ   ქვეყნად  მიცვალებულს  მოელის  მხოლოდ  თიხითა  და  მტვრით  კვება  და   მუდმივი  წყურვილით ტანჯვა. მხოლოდ ბრძოლის ველზე  დაცემული ვაჟკაცია  სხვებისაგან  გამორჩეულად  კარგ მდგომარეობაში: წევს საწოლზე ახლობლებით გარშემოხვეული და სვამს  ანკარა  წყალს.  მიცვალებულისათვის  მთავარია ისევ  ამ  ქვეყნად  ზრუნვა – მისი  ხსოვნის  დაცვა  და  სულის  მოსახსენიებლად  მემკვიდრის  მიერ  მსხვერპლის  ხშირად  შეწირვა.  ეს  შეხედულება  კარგად  აისახა  ძველ შუამდინარეთში  არსებულ  დაკრძალვის  წესშიაც.  მიცვალებულს  მარხავდნენ  მიწაში.  მას საფლავში  არაფერს ატანდნენ.  მხოლოდ  ურის I დინასტიის  დროინდელ,  შედარებით მდიდრულ  სამარხებში გვხვდება  შემთხვევები, როცა   ჩაყოლებულია მცირეოდენი  სასმელ-საჭმელი  და  ზოგირთი  ნივთიც,  რომელიც  განსაკუთრებით  უყვარდა  მიცვალებულს  სიცოცხლეში.  ძველი  შუამდინარეთის  მკვიდრი შემჩნეული  იყო უბრალოებასა  და  ცხოვრების  მკაცრ წესს  ამქვეყნად  და განმტკიცებული  ჰქონდა  იმ  ქვეყნად  ასეთივე  მწირი ცხოვრებისადმი  შეგუების  აუცილებლობის  შეგნება.

მითები სამყაროს, ღმერთებისა  და ადამიანთა  შექმნის  შესახებ. ამ   მხრივ  ძალზე  საინტერესოა  ერთ-ერთი მითის – „გილგამეში,  ენქიდუ  და ქვესკნელის სამეფოს“ – შესავალი, სადაც „ნათქვამია, რომ თავდაპირველად  ცა   და   დედამიწა  ერთ  მთლიანობას  წარმოადგენდა, რომლის  ფუძე  იდგა  პირველქმნილ უსაზღვრო  ოკეანის ფსკერზე.  მოგვიანებით  ცის  ღმერთმა  ანმა  ასწია  ცა ზევით,  ხოლო  ქი  („დედამიწა“) ჩამოიწია ქვევით. დედამიწისა  და  ცის შეუღლებით,  მათი ერთად  ყოფნის   დროს  გაჩნდა  ღვთაება  ენლილი. 

ამ ციკლის  მეორე  მითში,  რომელიც  პირობითად  იწოდება  „ენლილისა  და   ნინლილის  მეუღლებად“,  მოთხრობილია,  თუ  როგორ წარმოიშვნენ  სხვა  ღმერთები  ამ   ორი  ღვთაების  შეუღლების  შემდეგ. 

საინტერესოა  მითის,  „ენქი  და  სამყაროს  შექმნის“  სიუჟეტი,  რომელიც  ძალზე  ახლოს  დგას  მიწიერი ცხოვრების  შექმნის შესახებ  არსებულ  ბიბლიურ  ლეგენდასთან,  აღნიშნული  შუმერული  მითი  იწყება ღვთაება  ენქის  შექებით.  შემდეგ  ნათქვამი,   რომ  ღმერთებმა  მოუწოდეს  მას  ჩავიდეს  დედამიწაზე  და შეასრულოს   იქ   თავისი  ღვთაებრივი  მოვალეობა. ენქი  ჩამოდის  დედამიწაზე,  აკეთებს  ადამიანს  თიხისაგან.  ქალღმერთ  ნინმახის  (იგივე  ნინთუ,  ანის  მეუღლე)  დახმარებით იგი  გააცოცხლებს  თავის  შექმნილ  ადამიანს  და  ასწავლის  მას  მიწიერი არსების  ქცევებს:  ჭამას,  სმას,  სიარულს,  ლაპარაკსა  და  აზროვნებას. ამის შემდეგ  ენქი  გააჩენს  მცენარეულ  და ცხოველთა  სამყაროს.  სპარსეთის  ყურეში  ზღვისა  და  ქარების  მოძრაობის  კანონების  დაწესების შემდეგ

„ენქიმ მიმართა გუთანსა და კავს, 

ენქიმ, უმაღლესმა  მბრძანებელმა, გაავლო   წმინდა   ხნულები, 

განაწესა   მინდვრად  პურის   აღმოცენება, 

ენქიმ  დაავალა  (ამათი  მეთვალყურეობა)  ღვთაება  ენლილს“.

მითის დანარჩენ ნაწილში მოთხრობილია ენქის მიერ სხვადასხვა ღვთაებებისათვის  სახელოსა  და  საგამგეოს   დაწესების  შესახებ.

ყურადღებას იპყრობს სამყაროს  შექმნის  სიუჟეტის აქადური  ვარიანტი, რომელიც  ჩამოყალიბებულია ვრცელი  პოემის  სახით  და  იწოდება   დასაწყისი  სიტყვების  მიხედვით   როგორც - „ენუმა   ელიშ...“ („როდესაც  ზემოთ...“). 

სამყაროს  შექმნის   შესახებ  არსებული   შუმერული  მითისაგან განსხვავებით,  ამ პოემაში  მოქმედებენ სულ  სხვა  ღმერთები.  მასში მოთხრობილია,  რომ  თავდაპირველად  არსებული  აბზუსა  და   ქალღმერთ  თიამათისაგან  შეიქმნენ  ღმერთები,  რომლებმაც  სიმშვიდე  დაუკარგეს შემოქმედ  აბზუს.  ეს  უკანასკნელი  მოინდომებს  ახალი  ღმერთების  შემუსვრას,  რაზედაც  დაიყოლიებს  თავის  მეუღლე  თიამათსაც. მაგრამ შვილები  გაიგებენ მშობელთა  ამ  გადაწყვეტილებას. ერთ-ერთი მათგანი,  ეა  (შუმერული  ენქი)  თავის  მეუღლე  დამქინუსთან  ერთად გააჩენს  ძლიერ ღავთაებასს  მარდუქს. ამ  ამბით  შეშფოთებული თიამათი,  რომლის  პირველობას  ამიერიდან  საფრთხე  შეექმნა, მარდუქის  დასაღუპავად  შობს  ურჩხულს.  მითში  ამის  შემდეგ  დაწვრილებითაა  ლაპარაკი  მარდუქისა  და ურჩხულის  სამკვდრო-სასიცოცხლო ბრძოლის  შესახებ, რომლიდანაც  გამარჯვებული გამოვიდა მარდუქი. ამან ძალზე  გაახარა ახალგაზრდა ღმერთები, რომლებიც სპეციალურად გამართულ  ნადიმზე  მარდუქს  აირჩევენ  თავიანთი  კრებულის უპირველეს  ღვთაებად.  ამის  შემდეგ  მარდუქი  დაამარცხებს  თიამათსაც. მითმი   ნათქვამია:

განკვეთა   უფალმა  თიამათის   გვამი, 

გაჭრა  ურჩხული.  ნივთნი   მშვენიერნი  შექმნა,

გაკეთა   ორწილად,  ვითარცა  თევზი, 

ერთი   ნახევრით   ზეცა   გადახურა,

მოჭიმა   კიდენი,   მცველები   დაუსხა, 

უბრძანა  თვალყური:  მის  წყლებს  არ  ედინათ!. 

შემდეგ  მარდუქმა  მოიარა  ზეცა  და  იქ   ღმერთებს  გაუნაწილა  ადგილები,  გაანათლა ვარსკვლავები,  შექმნა წელიწადი  თავისი  დროებით, ცაზე  ამოაბრწყინა  მთვარე  და  დაუსახა  მოძრაობა-ცვალებადობის  კანონები.  ამიერიდან მარდუქი მიწიერი ცხოვრების მოწყობაზე  ფიქრობს. იგი  ეუბნება  თავის  მამას  ეას,  რომ  გააჩენს  ადამიანს: 

„სისხლს   შევადედებ,  ძვალს   წარმოვქმნი, 

დავსვამ   ლულუს,  კაცი   იქნება   სახელი   მისი,

დაეკისროთ  ღმერთთა  სამსახური, 

ხოლო   ღმერთებმა   დაე    განისვენონ!“. 

აი, რისთვის  შექმნა  ღმერთმა  ადამიანი პოემის  ავტორთა თვალსაზრისით.  ამ ძირითადი  იდეის  წყალობით  აღნიშნული  მითი  ძალზე სწრაფად  გავრცელდა  რელიგიის  მსახურთა  წრეში:  მას   ყოველ  ახალ წელს საჯაროდ კითხულობდნენ  და  ფართოდ  ავრცელებდნენ  მის  ცალკეულ  ეპიზოდებს.  ყოველივე  ამან  გამოიწვია შესაქმის  მითის  აღნიშხული  ვარიანტის  რამდენიმე  რედაქციის  წარმოქმნა,  რომლებმაც  მოაღწიეს  კიდევაც  ჩვენამდე.  მითის  სიუჟეტი  გახდა  სამყაროს  შექმნის ბიბლიური  ლეგენდის  ერთ-ერთი  უშუალო  წყარო.

მითი  წარღვნის  შესახებ.  წარღვნის  სიუჟეტი  არაერთ  მცირე  და დიდი  ზომის  ლიტერატურულ  ჟანრში  აისახა,   რომელსაც,  ჩანს,  სხვადასხვა  ვარიანტით  ქმნიდნენ  შუმერები  და  სემიტები.  დღეისათვის მიკვლეულია  წარღვნის  შესახებ  არსებული  მითის შუმერული  ვარიანტის  ერთი  ფირფიტა,  რომელიც  მომდინარეობს  ნიფურიდან.  იგი, სამწუხაროდ,  ძალზე  დაზიანებული  სახითაა  მოღწეული,  რის  გამოც  უცნობი რჩება ჩვენთვის მისი შინაარსის ზოგიერთი დეტალი. შესავლის შემორჩენილ ნაწილში მოთხრობილია  იმის შესახებ, თუ როგორ შექმნეს ადამიანთა მოდგმა დიდმა ღმერთებმა: ანმა, ენლილმა, ენქიმ და ნინხურსაგმა. მათვე  გააჩინეს  დედამიწაზე  ქალაქები  და მეფობა.  თხრობა  წყდება  ტექსტის  დაზიანების გამო, სადაც გადმოცემული უნდა ყოფილიყო ღვთაებათა გადაწყვეტილება დედამიწაზე წარღვნის მოვლინების  შესახებ. ზოგიერთი  ღვთაება  წინააღმდეგია  კაცთა  მოდგმისადმი  ასეთი მკაცრი  განაჩენისა.  ამის  შემდეგ  მოქმედება  ხდება  დედამიწაზე.  მოთხრობილია  ღვთისმოშიშ  მეფე ზიუსუდრას  შესახებ,  რომელიც  მოქმედებს  მხოლოდ  სიზმარში  გამოცხადებული  ღმერთების  ნების  მიხედვით.  ერთ დღეს  ზიუსუდრას  შემოესმის ღვთაების  ხმა,  რომელიც  არიგებს მას: „დადექ  კედელთან,  მე   გეტყვი  და  შენ  შეისმინე  ბრძანება ჩემი:  ღმერთების  გადაწყვეტილებით მოვლენილი წარღვნა წალეკავს დიდ საკურთხევლებს  და გაანადგურებს კაცთა  მოდგმას“,  ტექსტის მომდევნო  დაზიანებული  ადგილი,  ჩანს,  შეიცავდა  დაწვრილებით  დარიგებას  იმის  შესახებ,  თუ  როგორ  უნდა  აეგო  ზიუსუდრას  ხომალდი, რომლითაც  იგი  შეძლებდა  თავის  გადარჩენას.  შემდეგ  ტექსტში  ნათქვამია:

ქარიშხალნი და ძლევამოსილნი ყველანი ერთად მივარდნენ

და   იმავ   წუთში  წარღვნამ  დაფარა  ყველა   ტაძარი. 

შემდგომად  შვიდი   დღისა  და   შვიდი   ღამისა,

რა   წარღვნა  მიწის   პირს   წარღვნიდა, 

ხომალდს  ზვირთებში  მიმოიტაცებდა,

(როცა) აღმობრწყინდა  მზის   ღმერთი  უთუ,  

ცად   და   ხმელეთად ნათლის  მომფენელი, 

ზიუსუდრამ  გააღო   სარკმელი   ხომალდისა,

ზიუსუდრა,   მეფე,   განერთხა  უთუს  წინაშე,

მეფემ   შესწირა   მას    ხარი   და   ცხვარი...

ბოლოს ნათქვამია, რომ დიდმა ღმერთებმა ზიუსუდრას, „მცენარეთა და კაცთა თესლის  გადამრჩენელს“  მიანიჭეს  მარადიული  უკვდავება. 

წარღვნის აღნიშნული სიუჟეტი რამდენადმე გადამუშავებული სახით ვრცლად წარმოადგინეს  სემიტებმა  ცნობილ  გილგამეშის  ეპოსში.

წარღვნის ვარიანტი გილგამეშის ეპოსში:

„გილგამეშმა ადრეც  იცოდა,  რომ  უკვდავებას  ნაზიარებია მხოლოდ ერთი  კაცი,   სახელად  უთნაფიშთიმი,  რომელსაც  ღმერთებმა  უბოძეს მარადიული  სიცოცხლე  წარღვნის  დროს  კაცთა  მოდგმის  თესლის  გა- დარჩენისათვის.  იგი   გადაწყვეტს  მიაღწიოს  უთნაფიშთიმამდე,  რათა გამოჰკითხოს  „სიკვდილ-სიცოცხლის  ამბავი“ და, თუ შესაძლებელია, ისწავლოს  მისგან  უკვდავების  მოპოვების  საშუალება.  გილგამეშს  ბევრი  დაბრკოლების  გადალახვა  უხდება  გზაზე:  იგი  ებრძვის გარეულ მხეცებს, იტანჯება  შიმმილისაგან,  მაგრამ  ისწრაფვის წინ. იგი გადალახავს  პირველქმნილ  ოკეანეს და სიკვდილის წყლებსაც. ბოლოს, დაღლილ-დაქანცული მიაღწევს უთნაფიშთიმამდე. ოდესღაც  ამაყი მეფე  ურუქისა, ახლა  ღაწვებჩაცვენილი და ცხოველთა  ტყავში  გამოხვეული სთხოვს უთნაფიშთიმს გაანდოს მას თავისი უკვდავების საიდუმლოება. უთნაფიშთიმი დაწვრილებით უყვება გილგამეშს იმ წარღვნის შესახებ, რომელიც  მოავლინეს დიდმა ღმერთებმა  დედამიწაზე ყოველი სულდგმულის  მოსასპობად. ენლილმა და ეამ გაანდეს  ეს  საიდუმლოება  უთნაფიშთიმს,  შურუფაქის  მეფეს  და  ურჩიეს  დაენგრია სახლი  და აეგო  დიდი  ხომალდი, რომელშიც  შეიძლებოდა  ყოველი სულდგმულის  მოთავსება. უთნაფიშთიმი ასეც მოიქცა. შამაშის მიერ დათქმულ დროს დაიწყო კოკისპირული წვიმა და გრიგალი, რამაც შვიდ  დღე-ღამეს  გასტანა.  ამის  შემდეგ  ჩადგა  ქარიშხალი.  უთნაფიშთიმის ხომალდი მიადგა ნიცირის  მთას,  სადაც  მან  დაიბანაკა და მსხვერპლი შესწირა ღმერთებს. ამ უკანასკნელთა კრებულის  გადაწყვეტილებით, ბრძენი  ეას რჩევით  ენლილმა  ადამიანთა  მოდგმის  გადარჩენისათვის  უთნაფიშთიმსა და მის ცოლს მიანიჭა უკვდავება....“