вторник, 3 января 2017 г.

იბერია V საუკუნის I ნახევარში. იბერ-არმენთა ბრძოლა ქრისტიანობის შესანარჩუნებლად.

ფარსმან V (დაახლ. 397–409)
მამის გარდაცვალების მომენტში ფარსმანი არასრულწლოვანი (დაახლ. 14 წლის) იყო, რის გამოც მცხეთის ტახტი მირიან III-ის შვილიშვილს, თრდატ რევის ძეს ერგო. თრდატის გარდაცვალების მომენტში კი ფარსმანი უკვე სრულწლოვანი იყო და ტახტის დაკავებაც შეეძლო, მაგრამ ბაკურ თრდატის ძეს უფრო მეტი მომხრე აღმოაჩნდა და ტახტიც მას დარჩა. შესაბამისად ფარსმანიც იძულებული გახდა ბიზანტიაში გაქცეულიყო (რადგან სპარსეთი ბაკურს აღიარებდა) და თეოდოს I- შეკედლებოდა. იბერიელი უფლისწული ნიჭიერი ახალგაზრდა იყო და სამხედრო საქმეში თავი მალევე გამოიჩინა.
თეოდოსის სიკვდილის (395 . 17 იანვარი) შემდეგ აღმ. რომის იმპერია უნიჭო, უზნეო და უნებისყოფო არკადიუსს დარჩა, რომელიც კონსტანტინოპოლის სასახლეში უზრუნველ ცხოვრებას მისცემოდა. ავგუსტმა სახელმწიფო საქმეები წარმოშობით გალ მინისტრს რუფინუსს  ჩააბარა, სამხედრო მინისტრად („Magíster mílitum“) კი ფარსმანი დანიშნა.
რუფინუსმა ძალაუფლების გასამყარებლად გადაწყვიტა არკადიუსი თავის დაზე დაექორწინებინა. ცოტა ხანში, როდესაც იგი ანტიოქიაში წავიდა იქაურ მცხოვრებთა ასაწიოკებლად, საჭურისმა ევტროპიუსმა (რომელიც აგრეთვე ცდილობდა ავგუსტი თავისი გავლენის ქვეშ მოექცია) არკადიუსს აჩვენა რომის არმიის ფრანკი სარდლის ბაუტონის ულამაზესი ასული ევდოქსია.
ავგუსტმა ევდოქსია უყოყმანოდ შეირთო ცოლად (395 . 27 აპრილი), რის შემდეგაც რუფინიუსი ჯერ დააქვეითეს, შემდეგ კიდევაც მოჰკლეს (395 წ. 27 ნოემბერი). ევტროპიუსი პირველი კაცი გახდა, მაგრამ მალე მის დიდებას საფრთხე დაემუქრა. როგორც ევტროპიუსის მზვერავებმა შეიტყვეს ბიზანტიის ახალ დედოფალს საყვარლად გაუხდია ფარსმან იბერიელი და მის აღზევებას აპირებდა. ევტროპიუსმა ამბავი არკადიუსს უამბო, რომელმაც ფარსმანს სასიკვდილო განაჩენი გამოუტანა. დედოფალმა ყველაფერი მალევე შეიტყო და ფარსმანს აცნობა. ქართველი უფლისწულიც სასწრაფოდ გაიქცა კონსტანტინეპოლიდან და შინ დაბრუნდა, სადაც მეფე ბაკური ახალ გარდაცვლილი დახვდა და ქართლის ტახტზე ასვლაში ვეღარავინ შეუშალა ხელი.
ლეონტი მროველი მოგვითხრობს: „დაჯდა მეფედ ძე ვარაზ-ბაქარისი, ძის-წულის წული ფეროზისი, სახელით ფარსმან. რამეთუ იგი უხუცესი იყო ძმათა მისთა. და მოკვდა ელია ეპისკოპოსი, და დასვეს სვიმონ. ეს ფარსმან იყო კაცი მორწმუნე, მხედარი შემმართებელი.
შემდგომ წელს ფარსმან IV- ბიზანტიელებზე შური იძია. 398 წელს მან ჩრდილო კავკასიიდან გადმოიყვანა თეთრი ჰუნები და სომხეთის ბიზანტიურ ნაწილს შეუსია. ევტროპიუსმა დიდი ძალისხმევით მოახერხა მათი დამარცხება და განდევნა. იგივე ფარსმანმა მოგვიანებით არაერთხელ გაიმეორა.
399 წელს ევტროპიუსიც დაემხო და ძალაუფლება სიცოცხლის ბოლომდე (გარდ. 404 .) დედოფალ ევდოქსიას გადაეცა.
408 წლის 1 მაისს არკადიუსი გარდაიცვალა და აღმოსავლეთ რომის იმპერიის ტახტი მის შვიდი წლის ვაჟს, თეოდოსი II- დარჩა. იმპერიის ნამდვილი გამგებელი კი ეგვიპტელი პრეფექტი ანთემიუსი იყო, ჭკვიანი და დაკვირვებული სახელმწიფო მმართველი (მართავდა 405–414 წლებში), რომელმაც იბერიასთან კავშირის აღდგენა გადაწყვიტა. სპარსეთის ზეგავლენისგან თავი დასაღწევად ბიზანტიათან კავშირი ჭირდებოდა ფარსმანსაც.
ლეონტი მროველი მოგვითხრობს: ფარსმან ეზრახა მეფესა ბერძენთასა (.. ბიზანტიელთა) და ითხოვა მისგან შეწევნა; და აღასრულა თხოვნა მისი კეისარმან. მაშინ განუდგა და აღარ მისცა სპარსთა ხარკი; და გაამრავლა ჯვარნი, და განაახლა ეკლესიანი ყოველსა ქართლსა შინა, და ააშენა ეკლესია ბოლნისისა. და მცირედ-ჟამს მეფობდა და მოკვდა“.
„მოქცევა ქართლისა“ გვამცნობს: „შემდგომად მეფობდა ფარსმან, და მთავარებისკოპოსი იყო სვიმეონ“.
მირდატ VI (დაახლ. 409–411)
ლეონტი მროველი მოგვითხრობს: „დაჯდა მეფედ ძმა მისი მირდატ, ასულის-წული თრდატისი, ძე ვარაზ-ბაქარისი, მამულად ბაქარიანი, დედულად რევიანი, ორითა-ვე მირიანის ძეთა ნათესავი და იყო ესე მირდატ კაცი ქველი, მხედარი შემმართებელი, ურწმუნო და უშიში ღმერთისა, ლაღი და ამპარტავანი, და მინდობილი მხედრობასა თვისსა. არა მსახურა ღმერთსა, არცა ააშენა ეკლესია, არ-ცა-რა მატა შენებულთა, და სილაღითა მისითა მტერ ექმნა ბერძენთა და სპარსთა. ბერძენთაგან ეძიებდა კლარჯეთს, საზღვარსა ქართლისასა, ხოლო სპარსთა არა მისცემდა ხარკსა.
მაშინ სპარსთა მეფემან (იეზდიგერდ I, 399420) გამოგზავნა მარზპანი, რომელსაც ერქვა უფრობ, სპითა ძლიერითა, მირდატის ზედა. მაშინ მირდატ, სილაღითა თვისითა, არა მოერიდა სიმრავლესა სპარსთასა, მცირედითა სპითა მიეგება გარდაბანს და ეწყო: აოტეს და შეიპყრეს სპარსთა; მოვიდნენ ქართლად, დაიპყრეს ქართლი და გარყვნეს ეკლესიანი. ხოლო ნათესავნი მეფეთანი დარჩნენ ხევსა კახეთისასა, და სვიმონ ეპისკოპოსი მათ თანა-ვე. ხოლო მირდატ წაიყვანეს ქტესიფონსს და იქ მოკვდა“.
„მოქცევა ქართლისა“ გვამცნობს: შემდგომად მეფობდა მირდატ. და ეს წაიყვანა პიტიახშმან ვარაშ ქტესიფონს და იქ მოკვდა“.
ჯუანშერი გვამცნობს: „როდესაც შეიპყრეს ქართველთა მეფე მირდატ სპარსთა წყობასა შინა, დაიპყრეს ქართლი სპარსთა, და ყოველთა შინა ეკლესიათა ქართლისათა ცეცხლის-მსახურთა სპარსთა აღაგზნეს ცეცხლი.
შემდგომად სამისა წლისა უცალო იქმნა სპარსთა მეფე, რამეთუ მოადგნენ მტერნი აღმოსავლეთიდან. მაშინ შეითქვნენ აზნაურნი ქართლისანი, მოიყვანეს და დასვეს მეფედ მცხეთას ძე თრდატისი, ძმის-წული მირდატისი, მეფისა მოკლულისა, სახელით არჩილ“.
არჩილი (დაახლ. 414–434)
ჯუანშერი მოგვითხრობს: „ამან არჩილ მოიყვანა ცოლი საბერძნეთიდან, ნათესავი ივბიმიანოს მეფისა (იოვიანე, ავგუსტი 363364 წლებში), სახელით მარიამ, და განაცხადა მტერობა სპარსთა; გამოაჩინა ჯვარნი და მოკაზმნა ეკლესიანი; მოსრა და განასხა ყოველნი ცეცხლის-მსახურნი საზღვართაგან ქართლისათა; მოირთო ძალი საბერძნეთიდან და წარმძღვანებითა ჯვარითა იწყო ბრძოლად სპარსთა.
მაშინ ერის-თავი სპარსთა მეფისა, რომელიც მართავდა გარდმანსა და მოვაკანს, ვიდრე არჩილის მეფობადმდე, მისი-ვე განსაგებელი იყო ქართლი. ბარზაბოდმა შეკრიბა სპა გარდმანისა, მოვაკანისა და ადარბადაგანისა და მომართა არჩილს. ხოლო არჩილ, სასოებითა და მინდობითა ღმერთისათა, მიეგება საზღვართა ზედა ქართლისათა, მოეწყო იქ მდინარესა ზედა ბერდუჯისა, და ძალითა პატიოსნისა ჯვარისათა მოსრა და ტყვე-ყვნა; შევიდა მოვაკანს, მოტყვენა და მოვიდა შინ გამარჯვებული. განავლინა ქადაგი ყოველსა შინა ქართლსა და უთხრა ყოველთა: „არა ძალითა ჩვენითა, არ-ცა სიმხნითა, არ-ცა სიბრძნითა, არ-ცა სიმრავლითა სპათათა ვსძლიეთ მტერთა, არამედ ჯვარითა უფლისა ჩვენისა იესო ქრისტესითა, ძისა ღმრთისათა, რომელმაც მოგვცა წინა-მძღვრად და საჭურველად ჯვარი მისი პატიოსანი. აწ ყოველთა ქართველთა ადიდეთ სამება ერთარსება, ღმერთი დაუსაბამო, დამბადებელი ყოვლისა. შეწირეთ მადლობა, და მტკიცე-მცა არიან გულნი თქვენნი სარწმუნოებასა ზედა სამებისა წმიდისასა. და ყოველთა ქართველთა შეწირეს მადლობა ღმერთისა მიმართ, და განაახლეს ეკლესიანი.
მაშინ არჩილ მეფემან ააშენა ეკლესია სტეფან-წმიდისა მცხეთას, კართა ზედა არაგვისათა, სადაც იყვნენ კოშკნი მტკიცენი საბრძოლნი, რომელნიც მას-ვე აღეშენებინა.
აღიზარდა უფლისწული მირდატ, და დადგა ასაკსა მამაკაცობისასა. მირდატ იყო მორწმუნე და ღმრთის-მსახური, როგორც მამა მისი; და იყო იგი ქველი და შემმართებელი. ამან უმეტესად უწყო ბრძოლად სპარსთა, შესლვად და ტყვენვად გარდმანსა და მოვაკანსა; რამეთუ მას ჟამსა უცალო იყო მეფე სპარსთა, და ებრძოდა იგი ხიონიტებს, კიდარიტებს და ეფთალიტებს1 და ვერ შემძლებელ იყო სპისა დიდისა გამოგზავნად; და სპათა ბარზაბოდისა ემძლავრებოდნენ ქართველნი. წინამძღვარ იქმნა მირდატ სპათა მამისა თვისისათა, და მარადის არბევდა გარდმანსა და მოვაკანსა.
მას ჟამსა შინა იყო გარდმანსა და მოვაკანს ერის-თავად ბარზაბოდ და ვერასოდეს წინააღუდგებოდა, ამიტომ გაამაგრა ციხენი და ქალაქნი. და შესლვასა ქართველთასა გარდმანს, სადა-ცა ეწყვნიან სპარსნი ნაწყვედთა ლაშქართა, მარბელთა ქართველთა, მარადის სპარსნი იძლეოდიან. ხოლო ბარზაბოდს ესვა ასული ქმნულ-კეთილი, მშვენიერი, რომელსაც ერქვა საგდუხტ. უთხრეს მირდატს, ძესა არჩილისსა, სიმშვენიერე მისი, და სმენითა სიშვენიერისა მისისათა ტრფიელ იქმნა მირდატ მის ზედა. მოახსენა მამასა თვისსა: „ვევედრები მეფობასა შენსა, მომგვარე ცოლად ჩემდა საგდუხტ, ასული ბარზაბოდისი, და შევქმნათ ჩვენ შორის მშვიდობა. მართალია ძალითა ქრისტესითა ჩვენ ვართ მძლენი, მაგრამ ვერა ვიღებთ ციხეთა და ქალაქთა გარდმანისათა. თუ მოიცალოს მეფემან სპარსთამან, და იძიოს ჩვენ ზედა შური, და მოაოხროს ეკლესიანი და საზღვარნი ჩვენი. და აწ ამით გაქარდეს მტერობა ჩვენ შორის; რამეთუ ჩვენთვის რა-ცა მოვახსენო მეფესა სპარსთასა, უსმენს იგი. და ამით მტკიცედ და შეურყეველად ვიპყრათ საზღვარნი ქართლისანი, და განმტკიცნეს სჯული ქრისტესი ქართლს, და აღარ შეიქმნას გულსა ქართველთასა ეჭვი და გმობა სჯულისა ქრისტესისა მძლავრებისათვის სპარსთასა“. ეს ყოველი სიყვარულისათვის ქალისა მირდატ წარმოთქვა.
მაშინ არჩილ მეფემან აღუსრულა ნება მისი. წარგზავნა მოციქული ბარზაბოდისსა, და ითხოვა ასული მისი ცოლად ძისა თვისისა. ხოლო ბარზაბოდმა გაიხარა სიხარულითა დიდითა, რამეთუ მოოხრებულ იყო ქვეყანა მისი და შესჭირვებოდა: ითხოვა ფიცი და აღთქმა მშვიდობისათვის და მისცეს ფიცი. და მოსცა მან ასული თვისი მზითვითა დიდითა: მოიყვანეს მცხეთას და ქმნეს ქორწილი, შვება და განცხრომა დღეთა მრავალთა. და მისცა მეფემან სამშვილდე ძესა თვისსა საერისთავოთა მისითა, და იქ დასხდნენ მირდატ და საგდუხტ.
ხოლო ამან საგდუხტ დედოფალმან გამოიკითხა სჯული ქრისტესი: რამეთუ ქმარმან მისმან მოჰგვარა კაცნი სჯულისა მცოდნენი, და უთარგმნეს სახარება უფლისა ჩვენისა იესო ქრისტესი. და ამხილეს, რამეთუ ჭეშმარიტი ღმერთი ქრისტე არის, რომელიც განკაცდა ხსნისათვის ჩვენისა. მაშინ საგდუხტ გულის-ხმა ჰყო და იცნა სჯული ჭეშმარიტი, დატოვა ცეცხლის-მსახურება, ნათელ-იღო და იქმნა მორწმუნე. და მან ააშენა სიონი სამშვილდისა.
არჩილის დროს გარდაიცვალნენ სამნი ეპისკოპოსნი: იონა, გრიგოლი და ბასილი. ბასილის შემდგომ არჩილმა დასვა ეპისკოპოსი, რომელსაც ერქვა მობიდან. ესე იყო ნათესავად სპარსი, და შეაჩვენებდა იგი მართლ-მადიდებლობასა. ხოლო იყო ვინ-მე მოგვი უსჯულო და შემშლელი წესთა, და ვერ იგრძნო არჩილ მეფემან და ძემან მისმან უსჯულოება მობიდანისი, რადგან ეგონათ მორწმუნე. და ვერ-ცა განაცხადებდა ქადაგებასა სჯულისა მისისასა შიშისაგან მეფისა და ერისა, თუმცა ფარულად წერდა წიგნებსა ყოვლისა საცთურებისასა, რომელიც შემდგომად მისსა დაწვა ყოველი წერილი მისი ჭეშმარიტმან მთავარეპისკოპოსმა მიქაელმა.
ხოლო ამან არჩილ მეფემან ყოველნი დღენი ცხოვრებისა მისისანი აღასრულა სარწმუნოებასა შინა სამებისა წმიდისასა, ეკლესიათა შენებასა, და ყოველსა ქართლსა შინა გაამრავლა მღვდელნი და დიაკონნი და მსახურნი ეკლესიათანი, და მოკვდა“.
„მოქცევა ქართლისა“ გვამცნობს: „მის შემდგომად მეფობდა არჩილ, და მთავარებისკოპოსი იყო იონა. და მაშინ დაეცა ქვემო ეკლესია. და იონა მოიცვალა გარეუბნისა ეკლესიასა და სვეტი იგი ცხოველი თანა-წარმოიღო“. ე.ი. იონას დროს დაინგრა მირიანის აგებული ქვემო ეკლესია“ (I სვეტიცხოველი), რის შემდეგაც იონა საჯდომად გადავიდა ზემო ეკლესიაში. სწორედ ამ დროიდან ეწოდა ამ ეკლესიას სახელადსამთავრო“, როგორც მთავარეპისკოპოსის რეზიდენციას.
„მის დროს აზნაურთა სტეფანე-წმიდა აღაშენეს არაგვსა ზედა. და მოგვნი მოგვეთას მოგვობდნენ ცეცხლისა მსახურებასა ზედა. და მის-ვე არჩილის ზე ოთხნი მთავარეპისკოპოსნი გარდაიცვალნენ“.
არჩილს ახსენებს კორიუნი მაშტოცის ცხოვრებაში: „იბერიაში პირველი სტუმრობიდან რამდენიმე წლის შემდეგ ალბანეთიდან მაშტოცი ისევ გაემართა იბერიისკენ. როდესაც ის მივიდა გარდმანის ხეობამდე (დღევ. მდ. შამქირჩაის ხეობა), მის შესახვედრად გამოვიდა გარდმანის იშხანი სახელით ხურსი, რომელმაც ღვთისმოყვრული სტუმართმოყვარეობა გამოიჩინა და ვარდაპეტის განკარგულებას დაუქვემდებარა თავი და მთელი თავისი სამთავრო. ისიამოვნა რა აქაური მრავალფეროვანი ხილითა და წვენებით, მაშტოცმა განაგრძო გზა და იბერიამდე პირადად მთავარი მეგზურობდა.
იმ დროს იბერიაში მეფობდა მეფე სახელით არძიული (არჩილი), რომელიც განსაკუთრებული გულმოდგინებით უწყობდა ხელს მისი საქმიანობის წარმატებას, და მაშტოცმა მოინახულა ყველა თავისი მოწაფე და დაავალა ეარათ სწორი გზით.
მაშინ ტაშირის იშხანი, კაცი ღირსეული და ღვთისმოყვარე, სახელით არშუშა, გადასცა მის განკარგულებაში საკუთარი თავი და მთელი თავისი გავარი (საერისთავო). მაშტოცი აქაც მთელი გულით შეუდგა სწავლების გავრცელებას, ისევე როგორც სხვა გავარებში.
ბოლოს ჩააბარა წმინდა ეპისკოპოს სამუელს, იმას ვინც ზემოთ მოვიხსენიეთ თავისი საქმე და თვითონ დაბრუნდა არმენიაში...“.
           „დიდი არმენიის სამეფოს“ გაუქმება
ამ დროს სპარსეთში ქრისტიანობა საკმაოდ იყო ფეხმოკიდებული, ხოლო რელიგიების დაპირისპირება ქვეყნის სიმტკიცეს საფუძველს უთხრიდა, ამიტომ ჭკვიანმა შაჰმა იეზდიგერდმა ჯერ ქრისტიანთა რბევა აკრძალა (409 წ.) შემდეგ კი მათ ქვეყნის მთავარ ქალაქებში საეპისკოპოსოების დაარსების უფლებაც მისცა. შაჰი უფრო შორსაც წავიდა და 419 წ. სპარსეთის საეპისკოპოსოების საეკლესიო კრება ჩაატარა ქ. სელევკიაში, რომელზეც სელევკიისა და ქტესიფონის ეპისკოპოსი აირჩიეს სპარსეთის ეკლესიის მეთაურად, რომელიც რომის პატრიარქს დაექვემდებარა.
სპარსეთ-ბიზანტიის ურთიერთობა იეზდიგერდის დროს უკიდურესად მეგობრული იყო. გარდა რელიგიური საკითხისა თანხმობა სუფევდა პოლიტიკურ სარბიელზეც. ბიზანტია კისრულობდა თანხის გადახდას, რომლითაც სპარსელებს კავკასიის კარები უნდა დაეცვა ჩრდ. კავკასიის მხრიდან ბარბაროსების შემოსევებისგან. მეტიც, პროკოპი კესარიელის ცნობით არკადიუსმა თავისი მცირეწლოვანი მემკვიდრის – თეოდოსის მფარველად სწორედ სპარსეთის შაჰი გამოაცხადა.
414 წელს გარდაიცვალა პერსარმენიის მეფე ვრამშაპურ არშაკიდი (400414), რომელსაც დარჩა 10 წლის არტაშესი, რაც ქვეყანას არეულობას უქადდა. მაშინ სომეხთა კათალიკოსი სააკ I (387–428; 432–436) გაეგზავრა შაჰთან და თხოვა ადრე დამხობილი ხოსროვ IV-ის (387–392; 414–415) აღდგენა ტახტზე, რაზეც იეზდიგერდი დათანხმდა, თუმცა 1 წლის შემდეგ პერსარმენიის ეს მეფეც გარდაიცვალა და კვლავ ქაოსი დაიწყო. მაშინ სპარსეთის შაჰმა არმენიის ტახტზე თავისი უფროსი ვაჟ და ტახტის მემკვიდრე შაპური (415420) დასვა.
პროქრისტიანული და სხვა ერების მიმართ შემწყნარებული პოლიტიკის გამო იეზდიგერდი ძველმა სპარსულმა არისტოკრატიამ ძალიან შეიძულა. ცეცხლზე ნავთი დაასხა სუზის ეპისკოპოსმა ავდამ, რომელმაც დაანგრია მაზდეანების ტაძარი. მაშინ მაზდეანებმა ქრისტიანების რბევა იწყეს. ამას დაემატა ბიზანტიური სავაჭრო ქარავნების მასობრივი ძარცვა. ასეთ მწვავე ვითარებაში მოულოდნელად გარდაიცვალა იეზდიგერდი, რითაც ბიზანტია-სპარსეთის მეგობრობაც დასრულდა.
მამის სიკვდილის შეტყობინებისთანავე შაპურმა მიატოვა პერსარმენია და სპარსეთის ტახტის მისაღებად გაემართა.
ამ დროს სპარსულ არისტოკრატიას გადაწყვეტილი ჰქონდათ იეზდიგერდის ოჯახის ამოხოცვა, რათა ამით მისი პოლიტიკა დაესრულებინათ და როგორც კი დედაქალაქში შაპური შევიდა, შეთქმულებმა სიცოცხლეს გამოასალმეს და სპარსეთის ტახტზე მისი ნათესავი ხოსრო სასანიანი დასვეს. მაშინ ასპარეზზე გამოვიდა იეზდიგერდის უმცროსი ვაჟი ბაჰრამი, რომელსაც მამამ ტახტზე უფლება ბავშვობიდანვე ჩამოართვა და აღსაზრდელად არაბ-ლახმიდების მეფეს ნუმან I-ს (400–418) მიაბარა, რომლის სამეფო დღევ. სამხრეთ-აღმოსავლეთ ერაყს მოიცავდა. როგორც კი სპარსეთში დატრიალებული ამბები შეიტყო, ბაჰრამმა მის მეგობარს, არაბ-ლახმიდების მეფე მუნდირ I-ს (418–462) გამოართვა ჯარი, ქტესიფონში ჩავიდა და მოითხოვა დიდებულთა კრება კანონიერი მეფის ასარჩევად. მსჯელობის შემდეგ დიდებულებმა ჩაატარეს არჩევნები, რომელშიც იეზდიგერდის ვაჟმა გაიმარჯვა და დაჯდა ტახტზე ბაჰრამ V-ის (421–438) სახელით.
ასეთი მონდომების მიუხედავად, ბაჰრამი პრაქტიკულად არ ერეოდა ქვეყნის მმართვის საქმეებში და მთელს დროს ქალებთან გართობასა და ნადირობაში ატარებდა. ქვეყნის რეალური ხელმძღვანელი კი იყო უზენაესი ვეზირი მიჰრ-ნარსე, რომელიც ამ თანამდებობაზე ჯერ კიდევ იეზდიგერდმა დანიშნა.
სანამ სპარსელები მმართველს არკვევდნენ ამოქმედნენ მეზობლები. ხორენაცის ცნობით სომეხი ნახარარები აჯანყდნენ ნერსეს ჭიჭრაკაცის მეთაურობით, მოკლეს სპარსეთის არმიის სარდალი და ცოტა ხნით თავისუფლება დაიბრუნეს.
პარალელურად დავაჟკაცებულმა თეოდოსი II-მ რეგენტობა ჩამოართვა დას და პირველ დამოუკიდებელ ნაბიჯად სპარსეთის წინააღმდეგ ლაშქრობა მოაწყო. ბიზანტიელებმა მაგისტრ არდავურის სარდლობით გაძარცვეს აზაზინი, შეიჭრნენ მესოპოტამიაში და ალყაში მოაქციეს ნისიბინი. პარალელურად სპარსელებმა მიჰრ-ნარსესა და ბაჰრამის სარლობით ალყაში მოაქციეს თეოდოსიპოლი (ერზერუმი). რამდენიმე თვიანი დაპირისპირების შემდეგ უპირატესობა ბიზანტიამ მოიპოვა, მაგრამ ამ დროს (422 წელს) თრაკიაში ჰუნების შეჭრამ აიძულა თეოდოსი ზავი ეთხოვა სპარსელებთან. შეთანხმებაც მალევე შედგა, რომლის მიხედვითაც ბიზანტიელები დაიცავდნენ მათ ტერიტორიაზე მცხოვრები მაზდეანების უფლებებს, ხოლო სპარსელები ქრისტიანებისას; ბიზანტია გადაიხდიდა თანხას იმ სპარსული ჯარების შესანახად, რომელსაც უნდა დაეცვა კავკასიონის გადმოსასვლელები. ამასთან ორივე მხარეს ეკრძალებოდა სასაზღვრო მხარეებში ციხე-სიმაგრეთა აგება.
ხელშეკრულების დადებისთანავე ბაჰრამი გამოეხმაურა კათალიკოს საჰაკის თხოვნას და პერსარმენიის ტახტზე დასვა არტაშეს IV (422–428), რომელიც გარყვნილი და ყოვლად უხეირო მმართველი გამოდგა, რითაც თავი შეაძულა ნახარარებს.
424 წელს ბაჰრამმა სპარსეთის ქრისტიანული ეკლესია ბიზანტიის ეკლესიისგან დამოუკიდებლად გამოაცხადა.
428 წელს არმენიის დიდი ნახარარების თხოვნით ბაჰრამმა საბოლოოდ გააუქმა არმენიის სამეფო2 და იგი სპარსეთის პროვინციად აქცია, რომელსაც სპარსელი მოხელე – მარზპანი მმართავდა3. პირველ მარზპანად დაინიშნა ვეჰ მიჰრ შაპური (428–442), რომლის თანაშემწე გახდა ნახარარი ვაან ამატუნი. დიდი თანამდებობები გაინაწილეს სხვა ნახარარებმა: საჰაკ ბაგრატუნმა, ვასაკ სიუნიკმა (სიუნკიკის მთავარი. გვარი სისაკიანი, ჰაიკაზუნების განაყოფი), ვარდან მამიკონიანმა და ნერშაპურ არწრუნმა. მართალია მარზპანი იყო ქვეყნის მეთაური, მაგრამ ნახარართა სამფლობელოების შიდა საქმეებში იგი არ ერეოდა. ანუ სამეფოს გაუქმება ნახარართა თავისუფლების ზრდას ხელს უწყობდა და ქვეყნის ცენტრალიზაციასა და დამოუკიდებლობისაკენ სწრაფვას ძირს უთხრიდა.

მირდატ VII (დაახლ. 434–449)
ჯუანშერი მოგვითხრობს: დაჯდა მეფედ მის წილ ძე მისი მირდატ და მეფობდა იგი, ვითარცა მამა მისი, დიდსა სარწმუნოებასა შინა. მიუდგა დედოფალი საგდუხტ და შვა ასული, და უწოდა სახელი მისი ხუარანძე. ლა ევედრებოდ ღმერთსა მეფე მირდატ და დედოფალი საგდუხტ, რათა მოსცეს ძე. და შემდგომად ოთხისა წლისა საგდუხტ მიუდგა და შვა ძე, და უწოდა სახელი მისი სპარსულად ვარან-ხუასრო-თანგ, ხოლო ქართულად ეწოდა ვახტანგ. აივსნე სიხარულითა მშობელნი მისნი შობასა ყრმისა ამის ვახტანგისსა, და განავლინეს მახარობელი ყოველთა თანა ერის-თავთა. და გამოიღეს ხუასტაგი დიდ-ძალი, ოქრო და ვეცხლი, და გაუყვეს გლახაკთა, და შეწირეს მადლობა ღმრთისა მიმართ, ლოცვითა და ღამის-თევითა, დღეთა მრავალთა. და შემდგომად ამისა მოხადა მეფემან ყოველთა წარჩინებულთა ქალაქად; და დღეთა მრავალთა ყო პურობა და განცხრომა, და ევედრებოდ ყოველნი ღმერთსა აღზრდისათვი ყრმისა ვახტანგისსა. მოითხოვა მეფისაგან აღსაზრდელა საურმაგ სპასპეტმან ვახტანგ, დიდითა ვედრებითა, ხოლო მიანიჭა მეფემან და მისცა ძე მისი ვახტანგ საურმაგს სპასპეტსა აღსაზრდელა. რამეთუ წესი იყო შვილნი მეფეთანი წარჩინებულთა სახლსა შინა აღიზრდებოდ. შემდგომად ამისსა, მეექსესა წელსა, შვა საგდუხტ ასული სხ, და უწოდა სახელი მისი მირანდუხტ. და მოითხოვა იგი ღსაზრდელა სპასალარმან კასპისამან, და მისცა იგი მეფემან; და წაიყვანა იგი ქალაქად კასპისა, და იზრდებოდა იქ. შემდგომად ამისსა წელსა მეორესა მოკდა მეფე მირდატ; და დარჩა ვახტანგ ვიდისა წლისა ყრმა. ამით ქართლში 15 წლიანი მშვიდობის ხანა დასრულდა...
არმენთა და იბერთა და ალბანელთა ამბოხი
ბაჰრამ V-ის გარდაცვალების შემდეგ სპარსეთის ტახტი დაიკავა მისმა ვაჟმა იეზდიგერდ II-მ (439–457). მაშინ ბიზანტიამ უარი თქვა 422 წლის ხელშეკრულებით ნაკისრი თანხის გადახდაზე, რის გამოც იეზდიგერდი შეიჭრა მის სასაზღვრო ქალაქებში, დაარბია და ქრისტიანების ჟლეტა მოაწყო. თეოდოსიმ მოახერხა სერიოზული წინააღმდეგობის გაწევა, რის შემდეგაც, 441 წლის ზავით აღსდგა 422 წლის ხელშეკრულების პირობები რელიგიური შემწყნარებლობის გამოკლებით.
442 წელს სპარსეთზე ჰუნ-კიდარიტების რეგულარული და მძლავრი შემოსევები დაიწყო, რამაც აიძულა შაჰი 7 წლით დედაქალაქი ქტესიფონიდან ხორასანის ცენტრ მერვში გადაეტანა. მომთაბარეთა სპარსეთზე თავდასხმებმა სარგებელი არც სომხებს მოუტანა, რადგან შაჰის ბრძანებით არმენიელთა საუკეთესო კავალერია მუდმივად იგზავნებოდა სპარსეთის ჩრდ-აღმ. საზღვრების დასაცავად.
სომეხი ისტორიკოსები ეგიშე (410–475) და ლაზარ ფარპეცი (443–515) საინტერესო ცნობებს გვაწვდიან კავკასიელი ხალხების სპარსეთის წინააღმდეგ აჯანყების შესახებ: „449 წელს შაჰმა მერვთან ბრძოლაში მოახერხა ჰუნების სასტიკად დამარცხება, რის შემდეგაც ქტესიფონში დაბრუნდა და გულდამშვიდებულმა დაიწყო არმენიის საბოლოოდ დამორჩილებისთვის ზრუნვა. იქ იეზდიგერდმა მიავლინა დენშაპუხი, რომელმაც აღწერა მოსახლეობა და ქრისტიან ნახარარებს არსებულ მიწებზე გადასახადების გაზრდასთან ერთად ცარიელ მიწებზეც დაუწესა გადასახადი, რათა ამით ეკონომიკურად გაეტეხა ისინი და სპარსეთის სამსახურში ჩაეყენებინა. პირველად ისტორიაში გადასახადი დაუწესეს ქრისტიანულ ეკლესიას.
ნახარართა გადაბირებას უშუალოდ ხელმძღვანელობდა მარზპანის ხარისხში აღზევებული ნახარარი ვასაკ სიუნიკი (442–452), რომლის უფლებამოსილება საკმაოდ დიდი ყოფილა: „ვასაკი იყო სპარსეთის მეფს წარმომადგენელი იბერთა მეფის წინაშე“ გვამცნობს ლაზარ ფარპეცი.
უკმაყოფილო ნახარარებს კი სათავეში ჩაუდგა არმენიის სპარაპეტი ვარდან მამიკონიანი4, რომლის მომხრეები უარს აცხადებდნენ სარწმუნოების შეცვლასა და უსამართლო გადასახადების გადახდაზე. საპასუხოდ იეზდიგერდის ბრძანებით ისინი კარგავდნენ მნიშვნელოვან თანამდებობებსა და მამულებს.
ბოლოს საქმე იქამდე მივიდა, რომ ფანატიკოსმა მაზდეანმა დიდვეზირმა მიჰრ-ნარსემ არმენიის სამღვდელოებას მისწერა – დაეტოვებინა არასწორი სარწმუნოება და გადასულიყო მაზდეანობაზე, რის შემდეგაც იბერები და ალბანელების ვეღარ შეეწინააღმდეგებიან სპარსელებს ამ საკითხშიო. იგივე წერილი გაგზავნა იბერია-ალბანიაშიც.
მაშინ არტაშატში შეკრებილმა არმენიის სასულიერო და საერო დიდებულებმა, მიუხედავად სამემკვიდრეო მამულების ჩამორთმევის საშიშროებისა, უარი თქვეს რელიგიის გამოცვლაზე, თუმცა დაუდასტურეს რომ არ იღწვიან დამოუკიდებლობისკენ. იგივე პასუხი მოვიდა ქართლიდან და ალბანეთიდან. მაშინ განრისხებულმა შაჰმა თავისთან იხმო სამივე ქვეყნის გავლენიანი დიდებულები. არმენიიდან გაეგზავრნენ მარზანი ვასაკი (იგი ორმაგ თამაშს თამაშობდა), ყოფილი მეორე კაცი ვაან ამატუნი და სპარაპეტი ვარდან მამიკონიანი. იბერიიდან წავიდნენ დიდგვარიანი მამასახლისები და ქვემო ქართლისა (იგივე გუგარქის ანუ ტაშირის) პიტიახში არშუშა. მათ შაჰის ერთი მოხელის (ფარული ქრისტიანის) რჩევით, სტუმრებმა აუდენციაზე (449 წ. აპრილი) დაუდასტურეს იეზდიგერდს, რომ გადადიან მაზდეანობაზე და შინ დაბრუნებისთანავე გაამაზდეანებენ მოსახლეობასაც. მაშინ შაჰმა დაასაჩუქრა ისინი, მძევლად დაიტოვა ვასაკის ორი ვაჟი (ბაბიგი და ამირ ნარსე) და პიტიახში არშუშა5 და შინ მობრუნებულებს გამოატანა ამ საქმისთვის 700 მოგვი შეიარაღებული დაცვით.
როდესაც აღნიშნული ცნობა არმენიის სამღვდელოებამ შეიტყო მოსახლეობას აჯანყებისაკენ მოუწოდა. როდესაც სოფელ ანგხში მისულმა მოგვებმა სცადეს ადგილობრივი ტაძრის მაზდეანურად გადაკეთება (449 წლის სექტემბერი), ადგილობრივმა მოსახლეობამ გალახა და გაჰყარა, ხოლო სპარსელთა რაზმი, რომელიც მოგვებს აცილებდა – გაჟლიტა. ამის შემდეგ სტიქიურად დაიწყო აჯანყება. ოქტომბერში გაჟლიტეს არტაშატში მდგარი სპარსული გარნიზონი და პერსარმენიის ცენტრი გაწმინდეს დამპყრობლებისგან. ნახარარები ერთხანს ჩუმად იყვნენ ჩაკეტილი თავიანთ სამფლობელოებში, მაგრამ მალე მთელი პერსარმენია აჯანყებამ მოიცვა და ისინი იძულებულნი გახდნენ ასპარეზზე გამოსულიყვნენ. ლოგიკურად აჯანყების მეთაურებად არჩეულ იქნენ მარზპანი ვასაკი და სპარაპეტი ვარდანი. ანტისპარსული მოძრაობები დაიწყო იბერიასა და ალბანეთშიც.
აჯანყებულებმა დასახმარებლად ბიზანტიას მიმართეს. თეოდოსიმ იმ მიზეზით, რომ ჰუნების ბელად ატილასგან თავდასხმას ელოდა უარი განაცხადა დახმარებაზე. 28 ივლისს იგი გარდაიცვალა და ბიზანტიის ტახტზე მისი დის ქმარი მარკიანე (450–457) ავიდა, რომელმაც კატეგორიული უარი თქვა სპარსეთთან არსებული ზავის დარღვევაზე.
ვარდანმა არმენიის ჯარები გაჰყო 3 ნაწილად: პირველი მირშაპუხ არწრუნის სარდლობით განალაგა ატროპატენას საზღვართან; მეორე თავისი სარდლობით დაძრა ალბანეთში განლაგებული სპარსული ჯარების წინააღმდეგ; მესამე ვასაკ სიუნიკის სარდლობით დატოვა ზურგის დასაცავად.
ვარდანმა მოკავშირეების წყალობით მოახერხა სპარსეთის ფრონტებზე გაწვეული არმენიული კავალერიის სამშობლოში დაბრუნება, რომელთა დახმარებით 450 წლის აგვისტოში დაარბია ატროპატენა (სურდა ამ ქვეყნის გზით მოეწვია ჰუნები და მათთან გაერთიანებულიყო), ოქტომბერში კი არმენთა, იბერთა და ალბანთა გაერთიანებულმა ძალებმა ქ. ხალხალთან (ალბანეთის მეფის ზამთრის რეზიდენცია) დაამარცხა სპარსთა მოზრდილი არმია, რის შემდეგაც მათი გარნიზონებისგან გაწმინდა მტკვრის მარცხენა მხარე. შემდეგ მოკავშირეებმა ილაშქრეს დარიალის ხეობისკენ (სხვა ცნობით დარუბანდზე6) და გაჟლიტეს იქ მდგარი სპარსული გარნიზონი, რათა გზა გაეხსნათ აქედან მომავალი ჰუნებისა და ალანებისთვის და გამოეყენებინათ ისინი სპარსელთა წინააღმდეგ.
ვარდანმა მოახერხა ჰუნ-ეფთალიტებთან კავშირის დამყარება, რის შემდეგაც მოკავშირეებს ორივე მხრიდან უნდა დაერტყათ სპარსელებისთვის, თუმცა ამ დროს გამომჟღავნდა მარზპანის ღალატი. ვასაკი, რომელმაც ორი ძე დატოვა მძევლად და აქამდე მოსახლეობას მოუწოდებდა სპარსელების მიმართ დადებითად ყოფილიყვნენ განწყობილნი, დაინახა რა ვარდანის აღზევება პირდაპირ სპარსელთა ბანაკში გადავიდა. 450 წლის ნოემბრის ბოლოს ვარდანმა დაამარცხა ვასაკის ბანაკი, თავისი ყველა მოწინააღმდეგე განდევნა ქვეყნიდან და მათ მიწებს დაეუფლა. მაშინ არტაშატში შეკრებილმა ამბოხებულმა ნახარარებმა ვარდანი არმენიის მეთაურად აირჩიეს.
ჰეფთალიტებისგან შევიწროვებულ იეზდიგერდს არ ძალუძდა მთელი ძალების არმენიაში გაგზავნა, ამიტომ დაუჯერა ვასაკის რჩევას და გამოსცა ბრძანება ქრისტიანებისადმი გადასახადების შემცირებისა და რელიგიური შემწყნარეობლობის შესახებ, რის შემდეგაც აჯანყებულთ ჩამოშორდნენ იბერები, ალბანელები და არმენიის ზოგიერთი განაპირა მხარე.
დარწმუნდა რა იეზდიგერდი მარკიანეს ჩაურევლობაში, არმენიაში გაგზავნა არმია მუშკან ნისალავურტის სარდლობით, რომელსაც ვასაკი შეუერთდა თავისი რაზმებით და დაბანაკდა ვასპურაკანში, არტაზის გავარის სოფელ ავარიარის დაბლობზე, მდ. ტხმუტთან. ვარდანმა არტაშატში შეკრიბა ჯარი და გაეშურა მტრის წინააღმდეგ.
451 წლის 26 მაისს გამართული სასტიკი ბრძოლა ამბოხებულთა დამარცხებით დასრულდა. ვარდანი გმირულად დაიღუპა, რის შემდეგაც მისი რაზმები მთიან მხარეებში გაიფანტა და დიდხანს აგრძელებდნენ პარტიზანულ ბრძოლას.
ავარიარის ბრძოლის შემდეგ ვასაკი არმენიის ბატონ-პატრონი გახდა და ტახტისკენ იცქირებოდა. ვასაკმა დაიკავა დარუბანდი, თუმცა 452 წელს ისევ აიღეს და დაარბიეს ჰუნ-ეფთალიტებმა. შემდეგ საიდუმლო კავშირები გააბა იბერიისა და ალბანეთის მმართველ პოლიტიკურ წრეებთან და მოუწოდებდა აჯანყებისკენ; მოწინააღმდეგე ნახარარებს ართმევდა მამულებს და სჯიდა სიკვდილით ან აპატიმრებდა.
452 წელს არმენიის სპარსელმა წარმომადგენელმა უჩივლა ვასაკს შაჰთან და დაადანაშაულა ქვეყნის გაპარტახებასა და სისხლისღვრის შეჩერების უუნარობაში. მარზპანი ქტესიფონში სასამართლოზე დაიბარეს, სადაც გამოვლინდა ყველა მისი საქმე, რის შემდეგაც სიკვდილი მიუსაჯეს. მის ნაცვლად პერსარმენიის მარზპანად ადურ ჰორმიზდი (452–465) დანიშნეს.
453–454 წლებში ეფთალიტების მძლავრი თავდასხმები მოაწყვეს სპარსეთის მხარეებზე. სასტიკად აოხრებული იქნა ატროპატენა. ასეთ ვითარებაში იეზდიგერდმა დროებით გადადო არმენიის საკითხების მოგვარება.
454 წელს, როდესაც ჰუნთა შემოსევები შეწყდა სიკვდილით დასაჯეს არმენიის კათალიკოსი იოვსებ ვაიცძორცი ბევრ სასულიერო პირთან ერთად, ხოლო 35 გავლენიანი ნახარარი ქტესიფონში გაიწვიეს, დააპატიმრეს და სპარსეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთში გადაასახლეს მომთაბარეებთან საომრად (მათ დაბრუნება მხოლოდ 12 წლის შემდეგ შეძლეს).
მიუხედავად აღნიშნული ღონისძიებისა იეზდიგერდს მაინც მოუწია გამაზდეანების პოლიტიკაზე უარის თქმა, რადგან მრავალწლიანი დაპირისპირებით არმენია გაპარტახებული იყო და გადასახადების გადახდა არ ძალუძდა. მეტიც, ძალით გამაზდეანებულებს მიეცათ უფლება ქრისტიანობას დაუბრუნებოდნენ“.
„მოქცევა ქართლისა“ გვამცნობს: შემდეგ მეფობდა მირდატ. და მთავარებისკოპოსი იყო გლონოქორ. და ესე მთავარებისკოპოსი ერის-თვადცა იყო ბარაზბოდ პიტიახშისაგან ქართლს და ჰერეთს.
საგდუხტის რეგენტობის ხანა (დაახლ. 449–457)
სომხეთზე არანაკლებ მძიმე დღეში იყო იბერიაც. ჯუანშერი მოგვითხრობს: „მაშინ საგდუხტ დედოფალმა, შეწუხებულმა მამისა მისისა ბარზაბოდისგან, ამბობდა: „ვაი თუ შური იგოს მამამან ჩემმან ნაქმრისათვის მამამთილისა და ქმრისა ჩემისა, რომელიც ეგეოდენნი ბოროტნი მოეწივნეს მის ზედა, და ვაი თუ შური იგოს ჩემ ზედა დატევებისათვის სჯულისა, და წარწყმიდოს შვილი ჩემი, გარყვნას ქართლი და სჯული ქრისტესი წარწყმიდოს“ – ესე ყოველი მოიგონა და ჩავარდა მწუხარებასა შინა დიდსა. ევედრებოდა ღმერთსა და განიზრახა წასლვა წინაშე მამისა მისისა და შევრდომა მისი. მოიყვანა ყოველი ერისთავნი სპასპეტისა თანა, და ცრემლითა სიმწარისათა შევედრა ძე მისი სპასპეტსა და ყოველთა ერისთავთა.
და წავიდა მამისა თვისისა თანა. მოიხადა მანდილი, და მოიყარა მუხლნი, და ამოყარა ძუძუნი მისნი, დავარდა პირსა ზედა და დადვა პირი თვისი ფეხთა მისთა ზედა, ასველებდა ფეხთა მამისა თვისისათა ცრემლითა და ითხოვდა მისგან შეწყალებასა და არა ხსენებასა ნაქმართა მამამთილისა და ქმრისა მისისათა, და შენდობასა დატევებისათვის სჯულისა. და ევედრებოდა, რათა არა აიძულოს დატევება ქრისტეს სჯულისა, რამეთუ იგი არის ღმერთი ჭეშმარიტი. და ევედრებოდა, რათა იპყრას შვილი მისი მამულსა შინა მისსა, და მოურავ ექმნეს იგი სპარსთა მეფესა წინაშე.
მაშინ ბარზაბოდ, განმზადებულმან ბოროტის ყოფად ქართველთათვის, შეიწყალა ასული თვისი: არა აიძულა დატევება სჯულისა, და აღასრულა ყოველი თხოვა მისი, ხოლო სჯულისათვის ასე თქვა: „იძულებით არ-ცა-ვის ქართველსა სხვასა დავაგდებინებ სჯულსა ქრისტესსა, თუმცა მივგზავნნე ცეცხლის-მსახურნი ქალაქსა თქვენსა და იყვნენ იქა ეპისკოპოსნი მათ ზედა სჯულისა ჩვენისანი. და ვინ-ცა ქართველი ნებითა თვისითა აირჩევდეს სჯულსა ჩვენსა, ნუ აყენებთ“. მაშინ საგდუხტ ერჩდა მამასა თვისსა შიშისაგან დიდისა, და აღუთქვა მინდობითა ღმერთისათა, და წამოვიდა ქართლად.
მაშინ ბარზაბოდმა წარმოგზავნა ცეცხლის-მსახურნი მცხეთას და მათ ზედა ეპისკოპოსად ბინქარან, და დასხდნენ მოგვთას. და საგდუხტ დედოფალი განაგებდა მეფობასა ძალითა და შეწევნითა მამისა თვისისათა. და მოკვდა ბარზაბოდ, მამა საგდუხტისი, და მის წილ დაადგინა სპარსთა მეფემან ძე-ვე მისი ვარაზ-ბაკურ, ძმა საგდუხტ დედოფლისა.
და მოკვდა საურმაგ სპასპეტი, მამა-მძუძე ვახტანგისი. მაშინ მეფემან დაადგინა სხვა სპასპეტი, რომელსაც ერქვა ჯუანშერ. ხოლო ბინქარან, ეპისკოპოსი ცეცხლის-მსახურთა, ასწავლიდა ქართველთა სჯულსა თვისსა, თუმცა არავინ ემხრობოდა წარჩინებულთაგანი, მხოლოდ წვრილი ერისგან (გლეხობა) მიიქცა მრავალი ცეცხლის-მსახურებასა.
და შეერია ქართლს წვრილსა ერსა ცეცხლის-მსახურება ამისთვის მწუხარე იყო საგდუხტ დედოფალი, თუმცა მძლავრებისაგან სპარსთასა ვერას იკადრებდა. მაშინ მოიყვანა მღვდელი ჭეშმარიტი საბერძნეთით, სახელით მიქაელ, და დაადგინა იგი მთავარეპისკოპოსად ზემოსა ეკლესიასა, რამეთუ მობიდან ეპისკოპოსი გარდაცვალებულ იყო (მოქცევა ქართლისას ცნობით მობიდანის შემდეგ, მიქაელის დანიშვნამდე ქართლის მთავარეპისკოპოსად მცირე ხნით იყო ჯერ გლონოქორი, შემდეგ კი იოველ I) და ეს მიქაელ ეპისკოპოსი წინააღუდგა ბინქარან მაცთურსა, რამეთუ ასწავლიდა ყოველთა ქართველთა სჯულსა ჭეშმარიტსა. ამან იპყრნა სარწმუნოებასა ზედა ყოველნი წარჩინებულნი ქართლისანი და ერი-ცა უმრავლესი, მაგრამ მცირედნი ვინ-მე წვრილისა ერისაგანნი მიიქცეს ცეცხლის-მსახურებასა“.
პრისკე პანიონელი (ახ.წ. V ს. II ნახ) მოგვითხრობს: „451 წელს იმიერკავკასიიდან ჰუნების ერთი ტომი, სარაგურები, სპარსეთის წინააღმდეგ ამხედრდა. წამოვიდნენ და კასპიის კარს (დარუბანდი) მოადგნენ. მაგრამ ეს ადგილი მათ გამაგრებული დახვდათ: სპარსელებს აქ თავისი მცველები ეყენათ. დაბრუნდნენ უკან და სხვა გზით, იორის ხეობაზე, იბერიასა და არმენიას შემოესივნენ. ქართლი დაარბიეს და აიკლეს. ეს რომ სპარსელებმა შეიტყვეს, შეწუხდნენ იმიტომ, რომ უამათოდაც ჰუნებს-კიდარელებს ეომებოდნენ და ეხლა ესენიც რომ სპარსეთსა სწვეოდნენ, საქმე ძალიან გაუჭირდებოდათ. რაკი თვითონ ამისი თავი არა ჰქონდათ და არა სცალოდათ, ბიზანტიელებს კაცები მიუგზავნეს და სთხოვეს: მაინც ხომ ჰუნები თქვენი სამფლობელოსათვისაც საშიშარი არიან და ქვეყანას თქვენც დაგიწიოკებენ, ისევ ან ფულით ან ჯარით დაგვეხმარეთ, რომ იორის ხეობა გავამაგროთ და ჰუნები შევაკავოთო. ამაზე ბიზანტიელებმა უპასუხეს: თითოეულმა სახელმწიფომ თავისი სამფლობელო თითონვე უნდა დაიცვასო“.
ჯუანშერი მოგვითხრობს: „როდესაც იქმნა ვახტანგ წლისა ათისა (ე.ი. 451/52 წ.), გარდამოვიდნენ ოვსნი სპანი ურიცხვნი და მოარბიეს ქართლი თავიდან მტკვრისა ვიდრე ხუნანამდე, და მოაოხრეს ველნი, თუმცა ციხე-ქალაქნი გადაურჩათ, გარდა კასპისა. ხოლო კასპი ქალაქი შემუსრეს და ტყვე ყვეს, და წაიყვანეს და ვახტანგისი მირანდუხტ, სამის წლის ქალი. რომელიც დარჩათ წარუტყვენველად ხევნი ქართლისანი, კახეთი, ჩავლეს ჰერეთსა და მოვაკანსა, მოარბიეს იგი-ცა და განვლეს კარი დარუბანდისა, რამეთუ თვით გზა სცეს დარუბანდელთა, და შევიდნენ ოვსეთს გამარჯვებულნი.
მაშინ ვახტანგ იზრდებოდა და ისწავლიდა მიქაელ ეპისკოპოსისაგან ყოველსა მცნებასა უფლისასა, და სიყრმისა-ვე დღეთა შეიყვარა სჯული ქრისტესი უფროს ყოველთა მეფეთა ქართლისათა. და მწუხარე იყო იგი ამისთვის, რამეთუ შემორეოდა ქართლს ცეცხლის-მსახურება ტყვეობისა და საზღვართა წართმევისაგან. და უმეტეს სწუხდა სჯულისათვის გონებასა შინა, თუმცა მძლავრებისაგან სპარსთასა ვერ იკადრებდა გამოცხადებად“.
ალან-ოვსები ხშირად იბრძოდნენ ჰუნებთან, გერმანელებთან და სხვა ხალხებთან ერთად. ქართული წყაროები ჰუნებს არ იცნობენ და მათ აღსანიშნავად სხვადასხვა ხალხის სახელს (ინდოელებს, სინდებს აბაშებს ...) იყენებენ. ასე რომ დიდი ალბათობით ოვსთა და სარაგურ-ჰუნთა ლაშქრობა ერთი და იგივეა, უბრალოდ პრისკემ ოვსები გამოტოვა, ხოლო ჯუანშერმა სარაგურები. ასეა თუ ისე იბერიის ყმაწვილ მეფეს სამართავად აწიოკებული ქვეყანა ერგო.

შენიშვნები
1. შუა აზიელი მომთაბარეები, უტევდნენ ირანს ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან.
2. ნახარარები აცხადებდნენ არტაშესი გარყვნილია და მმართველად არ გამოდგებაო, მეტი კანდიდატი კი არშაკიდებში დარჩენილი აღარ იყო. რეალურად ნახარარები ამით თავისი ძალაუფლების გაზრდას ვარაუდობდნენ. უკანასკნელი არშაკიანი სპარსეთში გაიწვიეს და უკან აღარ დააბრუნეს. გადაყენებულ იქნა მისი მფარველი კათალიკოსი სააკიც.
3. მარზპანი სიტყვა-სიტყვით ნიშნავს საზღვრის მცველს. მას ორი მნიშვნელობა ჰქონდა: 1. ქვეყნის, მხარის, ოლქის მმართველი სასანიანთა ირანში. 2. უმაღლესი მოხელე, რომელიც IV-VI საუკუნეებში ინიშნებოდა ირანის მიერ დაპყრობილი ქვეყნის (ჩვეულებრივ, ასეთ ქვეყანაში სამეფო ხელისუფლება აღარ არსებობდა, ანდა დროებით იყო გაუქმებული) მმართველად და შაჰის ადგილობრივი ნაცვლად. პერსარმენიის მარზპანი თავიდან არტაშატში იჯდა, ხოლო 452 წლიდან დვინში.
4. ვარდანის მამა ამაზასპი მამიკონიანების მეთაური და პერსარმენიის სპარაპეტი ანუ მთავარსარდალი იყო 422 წლამდე. დედა სააკანუში კათალიკოს სააკის და იყო. 420–422 წლებში ვარდანი ბიზანტიური არმენიის ჯარებს სარდლობდა. მამის სიკვდილის შემდეგ დაბრუნდა პერსარმენიაში და ჯერ მამიკონიანთა მეთაური გახდა, 432 წლიდან კი არმენიის სპარაპეტი. 442–449 წლებში იბრძოდა სპარსეთის არმიაში არმენიული ჯარების სარდლად ჰუნების წინააღმდეგ.
5. ქართული და სომხური წყაროების ცნობით იგი ყოფილა კაციჭკვიანი და გამომრჩეველი“, მშობლიური კულტურის, ქრისტიანული ეკლესიის მოამაგე.
მოგვიანებით არშუშა სამშობლოში გამოისტუმრეს. მისი შვილი იყო ვარსქენი, რომელიც გუგარქის პიტიახში იყო 460-იანი წლებიდან 482 წლამდე.
6. სხვათაშორის წყაროებში დაცული ცნობით, ამ პერიოდში ალბანეთის მეფე ვაჩე II- (444463) დაიქირავა მეზობელი მასკუტები, აიღო . ჩოლი (დარუბანდი) და კავკასიონის მთიელების დახმარებით 1 წელი უწევდა წინააღმდეგობას სპარსელებს. ვაჩე მომავალშიც განაგრძობდა ურჩობას, თუმცა ბოლოს მოუწია შაჰ პეროზს დამორჩილებულიყო და ტახტიდან გადამდგარიყო (363 .).





Комментариев нет:

Отправить комментарий