пятница, 13 января 2017 г.

ვახტანგ გორგასალი და მისი დრო

გახდა რა ვახტანგი წლისა თხუთმეტისა (დაახლ. 457 .), მოუწოდა ყოველთა წარჩინებულთა ქართლისათა და შემოკრიბა ყოველი ქალაქად. გაამზადა მეფემან სახლი ერთი და დაჯდა საყდართა ზედა მაღალთა, ხოლო ჯუანშერ სპასპეტი და ორივე ეპისკოპოსი დასხდნენ საყდართა-ვე, და სხვანი ყოველი ერისთავნი დასხდნენ სელის სკამებზე, ათასისთავნი და ასისთავნი და ყოველი ერი დადგნენ ფეხზე.
მაშინ მეფემან, თითქოს მოხუცებულმან და ბრძენმან და ვითომ აღზრდილმან ფილოსოფოსთა თანა, იწყო საუბარი ხმითა მაღლითა და განაცხადა: „მეფეთა და ერთა ზედა მოიწევს განსაცდელი და ჭირი ღმერთისა მიერ ცოდვათა მათთაგან: როდესაც მორწმუნეთა აკლონ მსახურება ღმერთისა და გარდაჰხდნენ მცნებასა, მოაწევს ჭირთა ასეთი, რომელიც აწ ესე მოიწია ჩვენზედა. როგორც მამა კეთილი წვრთნის შვილსა კეთილად კეთილთა ზედა საქმეთა, და უკეთუ არა კეთილად აღასრულებდეს სწავლასა მამისა თვისისასა, გვემს მამა იგი გვემითა და სწავლითა, რათა ისწავლოს ყოველი კეთილი და იქმნას სახმარ კეთილისა. ეგრეთ-ვე გვწვრთნა ჩვენ ღმერთმან, დამბადებელმან ცისა და ქვეყანისამან. ამისთვის გვიხმობს ჩვენ, რათა ვმადლობდეთ მოწყალებათა მისთა“. მაშინ ყოველთა მისცეს მადლი ღმერთსა.
კვლავ იწყო საუბარი მეფემან ვახტანგ და უთხრა ყოველთა წარჩინებულთა: „ისმინეთ ხმისა ჩემისა; მართალია ყრმა ვარ და არა გინახავს ჩემგან კეთილი მამათა კვლა ჩემთაგან გინახვან დიდნი კეთილნი და დიდებანი თქვენ, რომელნიც დადგინებულ ხართ მთავრობასა ზედა. აწ უკეთუ გვაცოცხლებს ღმერთი, მოგხვდენ კეთილნი და დიდებანი, რომელნიც არა გეხილნენ მამათა ჩემთაგან. აწ რომელსაც გეტყვი თქვენ, მართალია ჩემ ზედა და თქვენ ზედა სწორად მოწევნულ არის განსაცდელი ესე, მაგრამ ისე გაიგეთ, თითქოს არა მოწევნულ არის თქვენ ზედა, არამედ ჩემ ზედა მხოლოდ. და არა იყოს გულსა ჩემსა სიტყვა, თუ რომელ მოიწივნეს მათ ზედა განსაცდელნი, თვისისა შურისგებისათვის ჰყოფენ ამას. არამედ ყოველნი ჩემდა სამსახურებელად დავითვალო, ყოვლისათვის კეთილი მოგაგო. და არა დავითმინო რბევა ოვსთა, არამედ სასოებითა და მინდობითა ღმრთისათა, სამებისა ერთარსებისა დაუსაბამოსათა, და წარმძღვანებითა ჯვრისა მის პატიოსნისათა, რომელიც მოცემულ არის წინამძღვრად და საჭურველად გულითა მოსავთა მისთა, და ვიძიოთ შური ოვსთა ზედა უკეთუ-მცა წარგვკიდებოდა ესე სპარსთა მეფეთაგან, ან ბერძენთა მეფისაგან, მო-მცა-ვითმინეთ. არამედ რა მოწევნულ არის ჩვენ ზედა ოვსთა რბევისგან, არ ღირს მოთმენა: სიკვდილი სჯობს თავთა ჩვენთათვის“.
მაშინ ადგა ჯუანშერ სპასპეტი და თქვა: „ცხოვნდი, მეფეო, უკუნისამდე დიდებით და მტერთა შენთა ზედა ნება-აღსრულებით. ჭეშმარიტი ბრძანე, ცოდვათა ჩვენთა მიერ მოიწია განსაცდელი ესე ჩვენ ზედა, და სამართლად დაგვსაჯა ღმერთმა: რამეთუ განვამრავლეთ ცოდვა წინაშე მისსა. და გვიღირს მადლობა ღმრთისა მიმართ: რამეთუ დიდსა პატიჟსა ღირს ვიყვენით და არა ეზომსა, რომელიც მოიწია ჩვენ ზედა; არამედ მრავალ-მოწყალემან არა შეცოდებათა ჩვენთა ოდენი პატიჟი მოგვაგო, და ამით კნინითა პატიჟითა გვწვრთნა. და ჩვენ, მკვიდრთა ქართლისათა, ამისთვის დიდი მადლობა გვიღირს ღმრთისა მიმართ. რამეთუ შენ, უმჯობესი ყოველთა მეფეთა ქართლისათა და მამათა შენთა უფროსი, ყოვლითავე სრული, გამოგაჩინა წინამძღვრად ჩვენდა და მოცემულ ხარ ღმრთისა მიერ განმაქარვებელად ჭირთა ჩვენთა, ძველთა და ახალთა. და უკეთუ ცოდვანი ჩვენნი არა დასძლევენ, შენ მიერ მოველით განქარვებასა ყოველთა ჭირთა ჩვენთასა და უმეტეს წარმატებასა საზღვართა ჩვენთასა ყოვლისა ჟამისასა, რამეთუ არავინ ყოფილ არის მამათა ჩვენთაგანი მსგავს შენდა. ცხოვნდი, მეფეო, უკუნისამდე, რათგან მოწევნულ არის ოვსთაგან ხუთსა ამას წელსა შინა, ყოფილ-ვართ ჩვენ მწუხარებასა შინა დიდსა, ამისთვის რამეთუ ყრმა იყავ, და არა ძალ-გედვა მხედრობა და წყობათა წინა-მძღვრობა, და არ-ცა შინა მეფობისა განგება. აწ, მეფეო, მართალია სრული ხარ სიბრძნითა და ძალითა, სიმხნითა და ასაკითა, მაგრამ გაკლია სისრულე დღეთა მხედრობისათვის. ხოლო ვხედავ სიბრძნესა შენსა: მართალია ყრმა ხარ, მაგრამ ძალ-გიც განგება მეფობისა, ხოლო მხედრობისა და წყობათა წინა-განწყობისა შენისა არ არის ჟამი. ეს არის განზრახვა ჩემი, რათა სიბრძნითა შენითა და კითხვითა დედისა შენისათა გამოარჩიე ერთი ვინ ჩვენგანი წინამძღვრად სპისა ჩვენისა, და მიგვცენ ჩვენ ყოველნი მას, და ვიყვეთ მორჩილ როგორცა მამისა შენისა, და ძალითა სამებისა, ღმერთისა ერთარსებისათა, წავიდეთ და ვიძიოთ შური. ხოლო შენ იყავ შინა და განაგებდი მეფობასა. უკეთუ ცოდვათა ჩვენთაგან დავმარცხდეთ ოვსთაგან, მეფობა შენი უვნებელად დარჩება; ხოლო თუ კვლავ თავითა შენითა ცოდვათა ჩვენთაგან დამარცხდე, სრულიად წარწყმდება ქვეყანა ჩვენი, რამეთუ ნაცვალი შენი არ არის ქვეყანასა ზედა“. ეს თქვა ჯუანშერ სპასპეტმან და დაემოწმნენ ყოველი წარჩინებულნი და ერისთავნი ზრახვასა მისსა.
მაშინ თქვა მეფემან: „ვხვდები სრულსა სიბრძნესა და ერთგულობასა შენსა, ეგრე წარმოსთქვი ყოველი, ჯუანშერ, ხოლო მე არა ვარ მორჩილ ზრახვისა მაგის შენისა, რადგან მოწევნულ არის განსაცდელი იგი ჩვენ ზედა, ყოველი დღენი ცხოვრებისა ჩემისანი მწუხარებასა შინა დამიყოფიან, როგორცა მყოფსა ბნელსა შინა. და სიბრალული დისა ჩემისა განლევს გულსა ჩემსა როგორცა მახვილი ცეცხლისა, და სიკვდილი მირჩევნია თავისა ჩემისა, ვიდრე-ღა სიცოცხლესა. მინდობითა ღმრთისათა და წინამძღვრობითა ჯვარისა მის პატიოსნისათა თავითა ჩემითა წავალ, და ვესავ მრავალ-მოწყალებათა მისთა, – არა გამწიროს და მომცეს ძლევა“.
მაშინ რადგან ვერ-ღა-რა დაუშლიდნენ, მიემოწმნენ ყოველნი იგი წარჩინებულნი და თქვეს: „ცხოვნდინ, მეფეო, უკუნისამდე! იქმნეს განზრახვა შენი, ღმერთმან დამბადებელმან მოავლინენ ანგელოზი მისი ძალად შენდა, და დასცენ ყოველნი მტერნი შენნი, დაამტკიცენ მეფობა შენი“.
დაამტკიცეს ლაშქრობა ოვსეთისა, და განიყარნენ ყოველნი სახლად თვისად შეკაზმად. ხოლო ვახტანგ მეფემან წარავლინა მოციქული ჰერეთ-მოვაკანის პიტიახშ, დედის ძმის ვარაზ-ბაკურის წინაშე: აუწყა ლაშქრობა ოვსეთისა და ითხოვა მისგან შეწევნა. ხოლო მან სიხარულით აღუთქვა, რამეთუ ქვეყანა მისი-ცა ტყვე-ქმნილ იყო ოვსთაგან. ხოლო ვახტანგმა მოუწოდა ყოველთა სპათა ქართლისათა; და შემოიკრიბნენ ყოველნი და დაიბანაკეს მუხნარს და ხერკს1, ამიერ და იმიერ არაგვსა: გამოგზავნა ვარაზ-ბაკურმა სპანი თვისნი თორმეტი ათასი მხედარი. და ვახტანგ მეფე გავიდა ქალაქ მცხეთიდან და განასრულნა სპანი თვისნი და განასხნა: მოეწონა სიმრავლითა, ცხენ-კეთილობითა და მოკაზმულობითა, და იხილა ყოველი იგი მხიარულად და აზარვით, რამეთუ სავსენი იყვნენ შურითა ოვსთათა. აივსო სიხარულითა და მადლობდა ღმერთსა. შემოვიდა ქალაქად, და აღასრულა შვიდეული ერთი ლოცვითა, და მარხვითა, და ღამის-თევითა; და გაუყო ხვასტაგი (სიმდიდრე, ქონება) დიდ-ძალი გლახაკთა. და დაუტოვა განმგებელად სამეფოსა თვისისა დედა მისი საგდუხტ და და მისი ხუარანძე, და დაწერა ანდერძი ასე: „თუ აღარ შემოვიქცე ცოცხალი, ჩემი და ხუარანძე შეირთოს მირიანმა, რომელიც მეკუთვნის მამის ბიძაშვილის წულად, ნათესავისაგან რევისა, მირიანის ძისა, რომელიც სიძე იყო თრდატ სომეხთა მეფისა, მან შეირთოს და ჩემი, და მან იპყრას მეფობა“. და ესე დაწერილი დედასა მისსა მისცა, და სხვას არავის აუწყა. და იგი მირიან, მამის ბიძაშვილის წული მისი, დაუტოვა მცხეთას.
წავიდა ვახტანგ და დადგა თიანეთს, სადაც შეუერთდნენ ყოველი მეფენი კავკასიანნი. და წარემართა სახელსა ზედა ღმერთისასა, განვლო კარი დარიალისა. შესლვასა მისსა ოვსეთად და იყო ვახტანგ წლისა თექვსმეტისა.
მაშინ მეფეთა ოვსეთისათა შეკრიბეს სპანი მათნი, მოირთეს ძალი ჰუნთა და მოეგებნენ მდინარესა ზედა, რომელიც განვლის დარიალსა და ჩაივლის ველსა ოვსეთისასა. და მას-ცა მდინარესა არაგვი ჰქვია, რამეთუ ერთის მთისაგან გამოდის თავი ორთა-ვე: ქართლისა არაგვისა და ოვსეთისა არაგვისა.
დაიბანაკეს ორთავე სპათა ამიერ და იმიერ, რამეთუ მდინარისა მის პირსა ორგნით-ვე ქარაფნი2 იყვნენ კლდისანი, ჭალაკნი და ველოვანნი პირთა მდინარისათა. და განეკრძალნენ ერთმანეთისაგან, და დაიცვეს გზანი ქარაფთანი, და დადგნენ ასე შვიდი დღე. ამა შვიდსა დღესა ბრძოლა იყო ბუმბერაზთა მდინარესა მას ზედა. მაშინ ოვსთა თანა იყო კაცი ერთი გოლიათი, სახელით თარხან. გამოვიდა ეს თარხან ჰუნი, და ხმა ყო ხმითა მაღლითა, და თქვა: „გეტყვი თქვენ, ყოველთა სპათა ვახტანგისთა, ვინ-ცა არის თქვენ შორის უძლიერესი, გამოვიდეს ბრძოლად ჩემდა“.
ხოლო ვახტანგ მეფეს თანა იყო კაცი ერთი სპარსელი, რომელსაც ერქვა ფარსმან-ფარუხ: ამისდა ვერ-ვის დაედგეს ბრძოლასა შინა, რამეთუ მრავალი ლომი ხელითა შეეპყრა. ეს გავიდა ბრძოლად თარხანისად. აღიძახეს ორთავე, და მიეტევნენ ურთიერთს. პირველსავე შეკრებასა უხეთქა ხმალი ფარსმან-ფარუხსა ჩაბალახსა ზედა და გაუპო თავი ვიდრე ბეჭებამდე. მაშინ დაჭმუნდა ვახტანგ და სპანი მისნი, რამეთუ არავინ დარჩა მათ შორის მსგავსი ფარსმან-ფარუხისი. შეძრწუნდნენ ყოველი მისი სპანი და აივსეს მწუხარებითა.
დაღამდა დღე იგი და ვახტანგ შევიდა კარვად თვისად. დადგა ლოცვად, და ცრემლითა ევედრებოდა ღმერთსა, და ვიდრე გათენებადმდე არ დაჯდა ქვე ლოცვისაგან: ითხოვდა ღმერთისაგან შეწევნასა. და მინდობითა ღმრთისათა ეგულებოდა თვით-ბრძოლა თარხანისი, რამეთუ უშიშ იყო თითქოს უხორცო, და იმედი ჰქონდა ღმრთისაგან და ძალისა თვისისაგან.
როდესაც გათენდა, კვლავ ჩამოვიდა თარხან კიდესა მდინარისა, აყვედრებდა კვლავ, და ითხოვდა მუქარასა, და არავინ იპოვა სპათა შორის ვახტანგისთა მებრძოლი მისი.
მაშინ ვახტანგმა უთხრა სპათა თვისთა: „არა მინდობილ ვარ მე ძალისა ჩემისად და სიმხნისა ჩემისად, არამედ მინდობითა ღმერთისა დაუსაბამოსათა, სამებისა ერთარსებისა ყოვლისა დამბადებელისათა გავალ თვით-ბრძოლად თარხანისა. მაშინ გაუკვირდათ წარჩინებულთ, აყენებდნენ ვახტანგს და მრავალ-ღონედ ძრახვიდნენ, რათა-მცა დააყენეს ბრძოლისაგან რამეთუ ყრმა იყო ვახტანგ, და არ იცოდნენ გამოცდილება მისი.
არ დაემორჩილა ვახტანგ და დაამტკიცა ბრძოლა მისი; გადახდა ცხენისაგან და დავარდა ქვეყანასა ზედა, თაყვანი სცა ღმერთსა, ააპყრო ხელნი თვისი და თქვა: „ჰე, უფალო, დამბადებელო ყოვლისაო და შემმატებელო კეთილთაო, აღმამაღლებელო მოსავთა შენთაო! შენ იყავ შემწე ჩემდა, მოავლინე ანგელოზი შენი ძალად ჩემდა, და დაეც უსჯულო იგი, და არცხვინე მგმობართა შენთა, რამეთუ არა ძალისა ჩემისად მინდობილ ვარ, არამედ მოწყალებისა შენისად“. მოიქცა ვახტანგ და აღჯდა ტაიჭსა თვისსა, და უთხრა სპათა თვისთა: „ევედრებოდეთ ღმერთსა და ნუ შეძრწუნდებით“. წავიდა ვახტანგ, და დადგნენ სპანი მისნი ზურგით მისსა; შეძრწუნებულნი და სავსენი მწუხარებითა თვის-თვისსა სჯულსა ზედა ევედრებოდნენ ღმერთსა.
მაშინ ვახტანგმა ჩავლო გვერდი და ჩადგა მდინარისა პირსა; ჰქონდა ხელთ ჰოროლი (შუბის ნაირსახეობა). შემოხედა თარხანმა და უთხრა: „მე გოლიათთა და გმირთა გამოცდილთა მებრძოლი ვარ, არა ყმა-წვრილთა, განა შენ ზედა-ცა დავიმდაბლო თავი ჩემი“. აღიძახეს და მიეტევნენ ურთიერთს, და პირველსავე შეკრებასა სცა ვახტანგმა ჰოროლი სარტყელსა ზედა; ვერ უფარა სიმაგრემან საჭურველისამან, განვლო ზურში და მოკლა.
      ხოლო ქართველთა ნუგეშინის-ცემულთა და სავსეთა სიხარულითა აღიძახეს ხმითა საშინელითა, და შეწირეს მადლობა ღმერთისა მიმართ. ხოლო ვახტანგ მას-ვე ადგილსა გადახდა ცხენისაგან, დავარდა მიწასა ზედა, თაყვანი სცა ღმერთსა და თქვა: „კურთხეულ ხარ შენ, უფალო, რომელმაც მოავლინე ანგელოზი შენი და დაეც მტერი ჩემი; შენ ხარ აღმამაღლებელი მოსავთა შენთა; შენ ხარ, რომელმან აღადგინე ქვეყანისაგან გლახაკი და სკორეთაგან აღამაღლი დავრდომილი“. მოჰკვეთა თავი თარხანს, აღჯდა და წავიდა ლაშქართა თვისთა თანა. და ყოველთა მათ სპათა ხმითა აღწევნულითა შეასხეს ქება ვახტანგს და მადლობდნენ ღმერთსა.
მეორე დღეს სხვა ბუმბერაზი გამოვიდა ოვსთაგან, რომელსაც ერქვა ბაყათარ. იგი იყო გოლიათი; რაც ესწავლა მხედრობა, ვერავინ დადგომოდა ბრძოლასა შინა; მოესრა ყოველი მებრძოლი მისი: იყო სიგრძე მშვილდისა მისისა თორმეტი მტკაველი და ისარი მისი ექვსი მტკაველი. მოდგა ესე ბაყათარ პირსა მდინარისასა და ხმა ყო ხმითა მაღლითა და თქვა: „ვახტანგ მეფეო, ნუ განლაღდები შენ მოკლვისათვის თარხანისა: არა ერთო იგი გოლიათთა და ამისთვის მოიკლა იგი ყმა-წვრილისა მიერ. აწ უკეთუ შენ-ვე გამოხვიდე მებრძოლად ჩემდა, მოგხვდეს ჩემგან ბრძოლანი ფიცხელნი, რომელთაგან ვერ-ღა-რა განერიდები. თუ არა ვინ-ცა სპათა შენთაგანი გამოვიდეს, იმისთვის-ცა მზად ვარ“.
მაშინ პასუხი უგო ვახტანგმა ბაყათარს : „არა ძალითა ჩემითა ვსძლიე თარხანს, არამედ ძალითა დამბადებელისა ჩემისათა. და არა მეშინია მე შენი, რამეთუ ძალი ქრისტესი არის ჩემ თანა, და ჯვარი მისი პატიოსანი საჭურველ ჩემდა“. და განაწესა ვახტანგ სპანი და დაადგინა გამზადებულად; და აღჯდა ტაიჭსა შეჭურვილსა ჯავშნითა, და აიღო ფარი მისი ვიგრის ტყავისა, რომელსაც ვერ კვეთდა მახვილი, და ჩავლო გვერდი და მიდგა მახლობლად მდინარისა. ხმა უყო ბაყათარს და უთხრა: „არა გამოვალ მე მდინარესა, რამეთუ მეფე ვარ; არა მივეახლები მე სპასა ოვსეთისასა, რამეთუ წარწყმედითა ჩემითა წარწყმდების სპა ჩემი ყოველი. ხოლო შენ მონა ხარ, და წარწყმედითა შენითა არა ევნების სპათა ოვსეთისათა, ვითარცა ძაღლისა ერთისათა. გამოვედ მდინარესა ჩემ-კერძო“. მაშინ ბაყათარ ოვსმან აღასრულა სიტყვა მისი და უთხრა: „მე მომკლველმან შენმან გამოვივლი მდინარეს და პირისაგან მდინარისა დაიხიე სამი უტევანი (ებრაულად უტევანი უდრის 185 მ)“.
მაშინ ვახტანგმა უკან დაიხია. გამოვლო მდინარე ბაყათარმა და უწყო სროლად ისრითა. მაშინ ვახტანგ სიფიცხლითა თვალთათა, და სიმახვილითა გონებისათა, და სიკისკასითა ტაიჭისა მისისათა ირიდებდა ისარსა: რამეთუ შორს-ვე ხედავდა ისარს მომავალს, უსხლდებოდა და სიმარჯვით მიეახლებოდა. ამიერ და იმიერ სპათაგან იყო ცემა ბუკებისა და დაბდაბთა. იძახდნენ ხმითა აღწევნულითა სპანი ორივე, ქართველნი და ოვსნი, რომლითაც იძროდნენ მთანი და ბორცვნი. და ვერა ჰკრა ისარი, ორისა ისრისაგან მეტი, ბაყათარმა ფარსა ვახტანგისსა, და ვერ ჰკვეთა ყოვლად. და კვლავ ჰკრა სხვა ისარი ცხენსა ვახტანგისსა, და გააგდო შიგა. და ვიდრე დაეცემოდა ცხენი ვახტანგისი, მიუხდა ზედა და უხეთქა ხმალი მხარსა ბაყათარისსა, და ჩაჰკვეთა ვიდრე გულამდე.
მაშინ-ღა დაეცა ცხენი ვახტანგისი, სწრაფათ მიჰყო ხელი და შეიპყრა ცხენი ბაყათარისი. და პირველი დავარდა ქვეყანასა ზედა. თაყვანი სცა ვახტანგმა ღმერთსა, და შეწირა მადლობა უმეტეს პირველისა. აღჯდა ცხენსა ბაყათარისსა, მივიდა მახლობელად სპათა თვისთა, და უთხრა ხმითა მაღლითა: „მხნე იყვენით და გაძლიერდით, რამეთუ ღმერთი ჩვენთან არის“.
ხოლო სპანი იგი წარემართნენ გამზადებულნი, ცხენ-თორნოსანნი და ჯაჭვ-ჩაბალახოსანნი, წინა კერძო და მათ უკანა ქვეითნი, და ქვეითთა უკანა სიმრავლე მხედართა, და ასე მიმართეს ოვსთა, ხოლო ოვსნი წარმოდგნენ ქარაფსა ზედა და დაასხეს ისარი, როგორც წვიმა მძლავრი.
მაშინ ვახტანგ მეფე მოქცეულ იყო სპასა მისსა ზურგით რჩეულითა მხედრითა, უძახებდა და განაძლიერებდა და ნუგეშსცემდა სპათა მისთა. მაშინ წინა ცხენ-თორნოსანთა აღვლეს გზა ქარაფისა, ავიდნენ ვაკესა, და აღუდგნენ უკანა ქვეითნი და შემდგომად სიმრავლე მხედართა. და იქმნა ბრძოლა ძლიერი მათ შორის. ვახტანგი როდესაც მარჯვენა ფლანგზე იბრძოდა, მტრის მარცხენა მხარე ძრწოდა; როდესაც მარცხენა მხარეს იბრძოდა, მარჯვენა მხარე ძრწოდა. და ეგოდენსა სიმრავლესა სპათასა იცნობებოდა ხმა ვახტანგისი, ვითარცა ხმა ლომისა; და თან მიჰყვებოდა მას ორი მხედარი: არტავაზ ძუძუს-მტე, ძე საურმაგ სპასპეტისა, და ბივრიტიან სეფე-წული. და ისინი-ცა იბრძოდნენ მხნედ.
მაშინ იძლივნენ ოვსნი და ივლტოდა ბანაკი მათი. მოისრნენ და ტყვედ იქმნნენ, ხოლო უმრავლესი მეოტი ოვსთა მათგანი ცოცხალი შეიპყრეს გამოსახსნელად ტყვეთასა, რომელნიც შემპყრობილ იყვნენ ოვსთა შემოსევის დროს. როდესაც მოიქანცნენ დევნისაგან, დაიბანაკეს ბანაკსავე თვისსა: სამი დღე განისვენეს და შეწირეს მადლობა ღმერთისა მიმართ. და შემდეგ გაიბნივნენ ტყვენვად ოვსეთისა, შემუსრეს ქალაქნი მათნი, და აიღეს ტყვე და ნატყვენავი ურიცხვი.
შემდეგ ვახტანგმა ააშენა დარიალის კარს ზედა გოდოლი მაღალი და დაადგინა მცველად მახლობელი მთიელნი, რითაც უზრუნველყო ჩრდილოეთ საზღვრები.
მეფენი ოვსთანი შელტოლვილ იყვნენ სიმაგრეთა კავკასისათა, გამოგზავნეს მოციქულნი და ითხოვეს ვახტანგისგან ნაცვლად დისა მისისა ტყვენი ოვსეთისა. მისცა ვახტანგმა ტყვენი, გაათავისუფლა და თვისი და წამოიყვანა. 6 წლით ადრე დატყვევებული ქართველებიც ოს ტყვეებში გაცვალა.
ლაშქრობის დასრულების შემდეგ მოვიდა სახლსა მისსა, ქალაქსა სამეუფოსა მცხეთას. გაეგება წინა დედა მისი, და დანი მისნი, და სიმრავლე ქალაქისა მამათა და დედათა მიუფენდნენ სახელთა და სამოსელთა მათთა ფეხთა ქვეშ მისთა. და აყრიდნენ თავსა დრაჰმასა და დრაჰკანსა, და აღწევნულითა ხმითა შეასხმიდნენ ქებასა; რამეთუ არა რომელსა მეფესა ექმნა ასეთი ძლიერი წყობა.
მაშინ ვახტანგ მეფემან შეწირა მადლობა ღმერთისა მიმართ მრავლითა ლოცვითა და ღამისთევითა, და გლახაკთა მიცემითა. და გასცა ნიჭი ერსა თვისსა, და წარჩინებულ ქმნა მხედარნი, მსახურნი მხნედ და გამოცდილნი წყობასა მას შინა ოვსთასა. და გაუგზავნა ძღვენი ნატყვენავისა მისგან დედის ძმას ვარაზ-ბაკურს: მონა ათასი, ცხენი მამალი ათასი, დედალი ცხენი ათასი. და ასევე გაგზავნა წინაშე სპარსთა მეფისა (ჰორმიზდ III, 457–459) მონა ათი ათასი, ცხენი მამალი ათი ათასი, ცხენი დედალი ათი ათასი. ესე ყოველი მიუძღვნა სპარსთა მეფესა ხელითა ბინქარან ეპისკოპოსისათა, და ითხოვა სპარსთა მეფისაგან ასული ცოლად; ხოლო სპარსთა მეფემან მოსცა ასული მისი ცოლად, რომელსაც ერქვა ბალენდუხტ და მოსწერა მის თანა წიგნი, რომელშიც ეწერა: „ჰორმისდისგან, ყოველთა მეფეთა მეფისა, ვახტანგის მიმართ, ვარან-ხუასრო-თანგისა, ათთა მეფეთა მეფისა ახოვანისა“.
457 წელს გარდაიცვალა როგორც ბიზანტიის ავგუსტი მარკიანე, ისე სპარსეთის შაჰი იეზდიგერდი. ბიზანტიის ტახტი ბარბაროსმა ოფიცერმა ლეონ I-მა (457–474) დაიკავა, რომელსაც 471 წლამდე ძალაუფლების გაყოფა მისსავე გამხელმწიფებელთან, ბიზანტიის მთავარსარდალ არდავურ ასპართან უწევდა.
სპარსეთის ტახტზე დაჯდა ჰორმიზდ III, რომელსაც ძმა პეროზი აუჯანყდა. სამოქალაქო ომი ჰორმიზდის დაღუპვამდე გასტანა, რის შემდეგაც პეროზი ეღირსა ტახტს. ბედის ირონიიდან გამომდინარე პეროზმა გვირგვინის დადგმა ჰუნ-ეფთალიტების დახმარებით მოახერხა და ამის შემდეგ მთელი მეფობის გატარება ჰუნებთან ბრძოლაში მოუწია და ამ საქმეს შეეწირა კიდეც.
ამასობაში ურჩობას განაგრძობდა ალბანეთის მეფე ვაჩე, თუმცა ბოლოს შაჰის ძეწოლის შედეგად 463 წელს იძულებული გახდა ტახტიდან გადამდგარიყო, რის შემდეგაც სპარსეთმა ალბანეთში მეფობა გააუქმა და რიგით სამარზპანოდ აქცია.
464 წელს მოწერა ახალმა შაჰმა პეროზს და მოთხოვა ბრძოლა ბიზანტიასთან. მაშინ ვახტანგმა აუწყა ყოველთა სპათა მისთა და ყოველთა მეფეთა კავკასისათა. შემოკრიბეს და დადგნენ მტკვარსა იმიერ და ამიერ და შეუერთდა ვარაზ-ბაკურ, დედის ძმა მისი, ბრძანებითა სპარსთა მეფისათა, სპითა ატროპატენისა და მოვაკანისათა. გამოემართნენ აგრეთვე ერის-თავნი სომხითისანი: სივნელი არევ, ვასპურაკანელი ჯუანშერ, ტარონელი ამაზასპ.
მას ჟამსა იყო ვახტანგ წლისა ოცდაორისა; და იყო იგი უმაღლეს კაცთა მის ჟამისათა, და უმშვენიერესი სახითა და ძლიერი ძალითა. არსენ კათალიკოზის სიტყვით მეფე ვახტანგი მაღალი ტანის კაცი ყოფილა. მეფის სამხედრო იარაღი და სამოსელი თურმე არსენის დროსაც კი ინახებოდა. იგი ამბობს: ვახტანგ მეფე იყო „ჰასაკითა უმეტეს ყოველთა კაცთა, რამეთუ თორმეტი ბრჭალი კაცისა იყო სიმაღლე მისი და აწცა რომელ არა აბჯარი და სამოსელი მისი, მისგან უფროს საცნაურ არს“ მეფის გოლიათური სიმაღლეო.
ვახტანგი მარტო იყო ძე მამისა მისისა, და ერთი და მისი ხუარანძე-ცა იყო ძლიერი და მშვენიერი. და ნათესავისაგან მირიან მეფისა მორწმუნისა ვახტანგ და დანი მისნი დარჩენილ იყვნენ: ისინი იყვნენ ნათესავნი ბაქარ მირიანის ძისა.
ხოლო მირიანი და გრიგოლი იყვნენ ნათესავისაგან რევისა, მირიანის-ვე ძისა, და ჰქონდათ მათ კუხეთი, და ცხოვრობდნენ რუსთავს ციხე-ქალაქსა. თუმცა შემცირებულ იყვნენ ურთიერთსა კლვითა.
ვახტანგმა მიზნად ამოიღო კლარჯეთის გათავისუფლება და მთელი ძალებით გაეშურა საომრად. იბერთა ჯარს ხელმძღვანელობდნენ: სპასპეტი ჯუანშერი, მეფის აღმზრდელ საურმაგის ძმა ვარაზ-მიჰრ, საურმაგისვე ძე და ძუძუმტე არტავაზდი, ერისთავები – დემეტრე, ნასრე, ადარნასე.
ბიზანტიელთა ჯარს, რომელსაც კლარჯეთის დაცვა ევალებოდა სარდლობდა ავგუსტ ლეონის დისწული პოლიკარპოს ლოგოთეტი.
ბრძოლა ხანგძლივი და სისხლისმღვრელი გამოდგა. პირველ ხანებში უშუალოდ ბიზანტიის სარდალთან ბრძოლაში დაიღუპა მეფის ბიძა ვარაზ-ბაკური. იგლოვეს და შემურეს იგი საბრითა (ერთგვარი ბალახი) და მურითა (სურნელოვანი ზეთი), და წაასვენეს.
მაშინ ვახტანგმა შურისძიება გადაწყვიტა და პირდაპირ მის წინააღმდეგ გაემართა. სწრაფად შემოუტია ბერძენთა სარდალმა, ვახტანგი ნელ-ნელა მიიწევდა წინ. ორივეს ყვირილი ქუხილივით ისმოდა და შეიძრა ქვეყანა. მოუქნია ლახვარი პოლიკარპოსმა ქართველ მეფეს და დაასო ვიგრის (ნიანგის) ტყავის ფარზე. მაჯის სიმსხო ლახვარმა გაიარა ვიგრის ტყავი. ვახტანგმა მიანება ფარი, ხმალი ჩასცხო ბიზანტიელს ჩაბალახზე და ბეჭებამდე გააპო ორად. გადმოხტა ცხენიდან, აიღო პოლიკარპოსის გახეთქილი თავის ნახევარი, მიიტანა ჯვრის წინაშე და თქვა: შენგან ყოველი განდგომილი ასე ნაწილად იქცევაო!
მაშინ ვახტანგის ჯარებმა შეუტიეს სარდლის დაღუპვით დემორალიზებულ ბიზანტიელთა არმიას, მიამწყვდიეს ზღვასთან და მხოლოდ მათ შეძლეს გაქცევა, ვინც ნავით გაცურა.
ბრძოლის შემდეგ ვახტანგმა ავგუსტთან მოსაპალარაკებლად გაგზავნა ნასრე და ადარნასე ერისთავები. „ყვეს ურთიერთას აღთქმა და ფიცი, და განაგეს საქმე წინდობისა. და უკუ-მოსცა კეისარმან საზღვარი ქართლისა, ციხე თუხარისი და კლარჯეთი ყოველი, ზღვიდან ვიდრე არსიანამდე, და ხევნი რომელნიც მოსდგმანან ღადოთა“.
ამ ლაშქრობის დროს ვახტანგმა გაიცნო ორი მღვდელი პეტრე და სამოელი და გადაწყვიტა სამომავლოდ ჩამოეყვანა ისინი ქართლში და მათი დახმარებით იბერიის ავტოკეფალური ეკლესია შეექმნა.
„წამოვიდა ვახტანგ გზასა კლარჯეთისასა, და სპანი მისნი განუტევნა გზასა სომხეთისასა. და როდესაც მოიწია თუხარისად, დაათვალიერა და შეუყვარდა ციხე. როდესაც წამოვიდა, იხილა კლდე შუა კლარჯეთსა, რომელ სოფელსაც ერქვა არტანუჯი. და მოუწოდა არტავაზს, ძუძუს-მტესა მისსა, და დაადგინა იგი ერისთავად; და უბრძანა, რათა ააგოს ციხე არტანუჯისა; და უბრძანა, რათა გამონახოს ხევსა მას შინა ადგილი სამონასტრე და ააშენოს ეკლესია, და ქმნეს მონასტრად, ისევე როგორც მონასტერნი საბერძნეთისანი. და უთხრა არტავაზს: „თუ გაძლიერდნენ სპარსნი ჩვენს ზედა, საყუდელი ჩვენი აქა ყოფად არის“.
ხოლო არტავაზმა ააშენა ციხე არტანუჯისა, და მონასტერი რომელიც არის ოპიზა, და სამი ეკლესია: დაბა მერისა, შინდობისა და ახიზისა. და განაახლა ციხე ახიზისა, და ქმნა იგი ქვაბად.
შემდეგ წამოვიდა ვახტანგ და მოვიდა ქალაქად თვისად მცხეთად, იყო სიხარული დიდი და მადლისა მიცემა ღმრთისა, რამეთუ მოვიდა იგი მშვიდობით. და მისცა ნიჭი დიდი ერსა თვისსა.
ვახტანგ მეფესა უშვა ცოლმან ძე და ასული ტყუპად, და მოკვდა შობასა შინა ბალენდუხტ დედოფალი, ასული სპარსთა მეფისა. ხოლო ვახტანგმა უწოდა ძესა თვისსა სახელი სპარსულად დარჩილ და ქართულად დაჩი. მაშინ ვახტანგ მეფემან ვერ მოიცალა მოყვანებად ცოლი ბერძენთა მეფისა ასული, და ვერ-ცა კათალიკოსისა და ეპისკოპოსთა, რამეთუ მოელოდა იგი სპარსთა მეფისა მოსლვასა: ამაგრებდა ციხეთა და ქალაქთა, და ჰკაზმიდა მხედართა, და განამზადებდა ბრძოლად სპარსთა. მაშინ შეაგდო საპყრობილესა შინა ბინქარან მაცთური, ეპისკოპოსი ცეცხლის-მსახურთა (სადაც მოკვდა), და მოსრა და განასხა ყოველნი ცეცხლის-მსახურნი საზღვართაგან ქართლისათა.
სპარსეთის შაჰმა გადაწყვიტა ძალაუფლება გაემყარებინა ქართლში და დიდებულების გადმობირება დაიწყო. ერთ-ერთი პირველი გადაბირებული აღმოჩნდა გუგარქის პიტიახში ვარსქენი, რომელიც სპარსეთში ჩავიდა (467 წ.), შაჰი თავის მეფედ აღიარა, მაზდეანობა მიიღო, შაჰის ქალიშვილი შეირთო და ქვემო ქართლის გამაზდეანობის პირობა დასდო.
ცოტა ხნის შემდეგ პეროზი წარმოემართა ბრძოლად ვახტანგისად, და მოიწია ინდაბრიანთა, და დაიბანაკა იქ. ხოლო ვახტანგ წარავლინა ბერძენთა მეფისა თანა და ამცნო: „აჰა დღე იგი, რომელიც აღმითქვამს, სპარსნი შემოვაწყვდინე ხელსა შენსა; აჰა ესე-რა, მომიყვანებიან ისინი შუა საზღვართა ქართლისათა. რამეთუ ჰგონებდა იგი განმრავლებასა სპათა მისთასა სომხითით და მეფეთაგან კავკასიანთასა, ხოლო მათ ვერ იკადრეს განრთვად მისა. რამეთუ რომელთა-მე მათგანთა ჰქონდათ სასოება ჯვარ-ცმულისა, ხოლო რომელნიც იძლივნენ ეშმაკისაგან, მეფენი დარუბანდისანი გაერთნეს. აწ აღმისრულებიეს აღთქმა ჩემი, რომელიც აღმითქვამს: რამეთუ სადა-ცა მიპოვნია სახლი ცეცხლისა, დამივსია ფსლითა, და მოგვნი და მზირნი მათნი მიმიცემიან სატანჯველსა ბოროტსა, და მაცთური ბინქარან მივეც საპყრობილესა, და სიკვდილის შიშით გადაიხვეწა. მან მოიყვანა სპარსნი ქართლად, და დავსვი ეპისკოპოსად მიქაელ, კაცი სარწმუნო. ხოლო ბინქარან, როდესაც მოიწია საზღვართა ქართლისათა, მოკვდა. აწ სწრაფად უნდა წარმოემართონ სპანი შენნი, რათა აქა შინა დაეცნენ ყოველნი მტერნი ჯვარისანი, და მოიცალო შენ ყოველთა მტერთა შენთაგან, ხოლო უკეთუ ჩვენ გვძლოს, გაძლიერდება იგი და შემოვა საზღვართა შენთა გზასა შიმშატისასა“.
ხოლო ვიდრე მიიწეოდნენ მოციქულნი ვახტანგ მეფისანი, წასულ იყო კეისარი დასავლეთის იმპერიის საქმეთა მოსაგვარებლად (ამ დროს ლეონმა დასავლეთის ტახტზე თავისი კაცი ანთემიუსი /467–472/ აიყვანა) და ვერ მოიცალებდა მოსლვად ქართლად. მაშინ ვახტანგმა გააძლიერა ციხენი ქალაქისანი, და ურჩეულესი მებრძოლი ერისა მისისა იპყრა მის თანა, და დაიბანაკა დიღმით ვიდრე ქართლის კარამდე, და სპარსთა დაიბანაკეს ცხენის ტერფითგან ჩაღმართ.
ვახტანგმა გააფართოვა ხიდი მოგვეთისა სამოცი მხარი ქცევისათვის მას ზედა სპათასა (რომლითაც უნდა მომხდარიყო რეზერვების სწრაფი გადასროლა ბრძოლის ერთი უბნიდან მეორეზე), ხოლო მეფე და ჯუანშერ სპასპეტი დადგნენ მცხეთას, და ნასრა და მირდატ დაუტოვა სპათა ზედა სომხეთისა და ქართლისათა, რომელნიც იდგნენ არმაზით კერძო. და რა იბრძოდნენ სპარსნი არმაზით კერძო, მცხეთით განვიდიან; და რა განვიდის ლაშქარი იგი მიერ კერძო მცხეთით, ეწყვნიან არაგვსა ზედა. და ოდეს-მე განვლიან ფონი მტკვრისა და შეიბნიან ფონსა ზედა ტფილისისასა, და რომელსა-მე დღესა მათ სძლიან და რომელსა-მე დღესა ამათ.
ხოლო ვახტანგ მეფესა შეექმნა ჩაბალახი ოქროსი, და გამოესახა წინ მგელი და უკან ლომი; და რომელსა ადგილსა იძლეოდიან ქართველნი, იქ მიემართებოდა და მოსრიდა სპასა სპარსთასა, როგორცა ლომმან კანჯარნი3. ამიერიდან ვერ-ღა-რა შეუძლებდნენ სპარსნი წყობად მისა, რამეთუ დაისწავლეს იგი, რომელსაც ეწერა მგელი და ლომი, და როდესაც იხილიან ვახტანგ, ყვიროდნენ: „დურ აზ გორგასალ“, რომელიც ნიშნავს: „მირიდეთ თავსა მგლისასა“ და მის მიერ სახელ-ედვა ვახტანგ მეფესა გორგასალ.
გაგრძელდა მათ შორის ბრძოლა ოთხი თვე და მოვიდა მოციქული კეისრისაგან, მოართვა ძღვენი ვახტანგს, და მოჰგვარა სპათაგან ბერძენთასა მხედარნი ლეონ ანთიპატის მეთაურობით. და მოწევნულ იყო ლაშქარი ბერძენთა ჯავახეთს. როდესაც ცნა სპარსთა მეფემან ბერძენთა მოსვლა შველად მათდა, იწყო ზრახვად ვახტანგისა. გამოუგზავნა მოციქული და შესთავაზა დაზავება. ვახტანგი დათანხმდა იმ პირობით, რომ სპარსელები შეეგუებოდნენ ქრისტიანობას ქართლში. მაშინ სპარსთა მეფემან შეიწყნარა და გამოუგზავნა ძღვენი გორგასალსა ძლიერად, და მის თანა გვირგვინი ანთრაკოანი, და ჟამი დადვეს შეკრებისა. აიყარა მეფე სპარსთა, და უკუ-დგა რუსთავად, და გამოვიდნენ ისინი განთიადზე და დადგნენ ველსა კალაისასა: რამეთუ ტფილისი სოფელი და კალაი-ცა (კალას ციხე, დღევ. ნარიყალა) მოოხრებულ იყო მაშინ. ხოლო მეფე ვახტანგ დადგა ჯაჭვს, და შეიკრიბნენ მას-ვე ველსა ორნი-ვე მეფენი, და მოიკითხეს ურთიერთი, და ყვეს აღთქმა თავის-თავისა სჯულსა ზედა გარდაუვალ. და მოხადა მას დღესა სპარსთა მეფე გორგასალმან ლაშქრითურთ თვისით ტფილისად, და უძღვნა გორგასალმან მხევალი ათასი, მონა ხუთასი, დედალი ცხენი ათი ათასი, ცხენი ბარგისა ხუთასი, ჯორი სამასი, ძროხა ოთხი ათასი, ცხვარი ათი ათასი.
და წავიდა ვახტანგ შინ; მეორე დღეს მოუვლინა მეფემან ვახტანგს ბარზაბან, საკუთარი მობიდანი, და უთხრა გორგასალს: „რომელიც გინდა ჩემგან, მე ვქმნე აწ. განაგე საბრძანებელი შენი, როგორცა გნებავს: აწ ესე არის სათხოველი ჩემი, რათა და შენი მომცე ცოლად, და შენ წამოხვიდე ჩემ თანა ქვეყანასა მამულსა ჩვენსა, რათა ჰნახე ნათესავნი შენნი და შენ შემწე მეყო მე თავითა შენითა მტერთა ჩემთა ზედა, რამეთუ უძვირესი ბოროტი და დამდაბლება მეფობისა ჩემისა მათ ყვეს. აწ როდეს მოხვიდე ჩემ თანა, და ესრეთ თქვა მოხუცებულთა და მარზაპანთა ჩემთა, რამეთუ სიყვარული ვყავ ჩემი და მოყვარეთა ჩემთა, რამეთუ ასე ინება ძმამან ჩემმან ვახტანგ მეფემან. ხოლო შენ თავითა შენითა მინებ ძალად ჩემდა, არამედ სპანი შენნი ადგილსა-ვე იყვნენ“.
მისცა სპარსთა მეფესა და მისი ვახტანგ მეფემან ცოლად, რომელსაც ერქვა მირანდუხტ, რომელიც წარტყვენულ იყო ოვსთაგან და გამოეხსნა ვახტანგს. ხუარანძე ამისთვის არა მისცა, რამეთუ დაწინდებულ იყო სომეხთა პატიახშისა. და მოიყვანა ვახტანგ ძე მისი, რომელსაც ერქვა სპარსულად დარჩილ, ხოლო ქართულად დაჩი. იყო ხუთისა წლისა, და დაადგა გვირგვინი, და დაუტევა მეფედ, და დაუტევნა მის თანა შვიდნი წარჩინებულნი მისნი:
პირველად ჯუანშერ სპასპეტი, მპყრობელი შიდა ქართლისა და მფლობელი ყოველთა ერისთავთა: დემეტრე, ერისთავი კახეთისა და კუხეთისა; გრიგოლი, ერისთავი ჰერეთისა; ნერსარან, ერისთავი ხუნანისა; ადარნასე, ერისთავი სამშვილდისა.
ამათ შეჰვედრა ძე თვისი დაჩი, და უბრძანა აღშენება უჯარმისა და იქ შინა ზრდა დაჩი მეფისა, რამეთუ სიმარჯვედ გამონახა იგი ნადირთა და ცხვართათვის და წაიყვანა თანა ოთხნი წარჩინებულნი მისნი: არტავაზ, ერისთავი კლარჯეთისა; ნასარ, ერისთავი წუნდისა; ბივრიტიან, ერისთავი ოძრხისა; საურმაგ, ეჯიბი მისი დიდი; და მათ თანა ათი ათასი მხედარი ლაშქრისა მისისა დარჩეული. აგრეთვე ერისთავნი სამნაღირ და ბაკურ.
და ლეონ ანთიპატმან დაუტევა ლაშქრისა მისისაგან ათი ათასი ბერძენი, და თვით წავიდა წინაშე კეისრისა. და ვახტანგ მეფემან გაატანა თანა მოციქულად არტავაზ, ერისთავი კლარჯეთისა; და წარსცა ყოველი ნიჭი წინაშე კეისრისა, რომელიც გამოეგზავნა მიენიჭა მეფესა პეროზს; ყოველი გაუგზავნა და უბრძანა არტავაზს, რათა ჯაზირას მოერთოს ლეონ ანთიპატისა თანა.
ხოლო ვახტანგს ევედრეს დედა და და მისი ხუარანძე, რათა წაიყვანოს თან და ილოცონ იერუსალემს. წაიყვანა, და წავიდნენ ვახტანგ მეფე და პეროზი გზასა ატროპატაკანისასა; და იქიდან წავიდნენ ვახტანგ და დედა და და მისი იერუსალემს, და პეროზი ელოდა ანტიოქიას. შევიდნენ და ილოცეს წმიდასა აღდგომასა, და მოილოცეს ყოველი ადგილნი წმიდანი, და შეევედრეს წმიდასა აღდგომასა, შეწირეს შესაწირავი დიდი და წამოვიდნენ ანტიოქიას.
ხოლო ლეონ, ანტიპატოსი კეისრისა, და არტავაზ, ერისთავი ვახტანგისი, მოვიდნენ ოცი ათასითა მხედრითა რჩეულითა, და მოართვეს პეროზს კეისრისაგან ძღვენი მიუწდომელი და ვახტანგს ნიჭი მიუწდომელი.
მაშინ უბრძანა სპარსთა მეფემან ვახტანგს: „ვინაიდან დედა და და შენი აქამდის დაღლილნი არიან, მოვიდნენ ისინი-ცა სამეფოდ ჩემდა, რათა ერთობით აღვასრულოთ სიხარული ჩვენი მერმე თუ ინებონ წასლვა ქართლს, წავიდენ ისინი გზასა ალბანეთისასა. ხოლო თუ ინებონ ლოდინება შენი, დაგელოდონ ურაჰას ქალაქსა შინა“.
წაჰყვა ვახტანგი პეროზს და მოეგებნენ ყოველნი წარჩინებულნი სპარსეთისანი სიხარულითა დიდითა. და აღასრულეს ქორწილი სამეუფო, ექვს თვე განცხრომითა და განსვენებითა მიუწდომელითა. და შემდგომად ქორწილისა მისცა ნიჭი დიდძალი დედასა და დასა ვახტანგისსა, და წამოვიდნენ ურაჰას. და პატივ-სცემდა ვახტანგს ყოველი ერი სპარსეთისა როგორც პეროზს, მეფესა მათსა, და მერმე გაემართნენ მტერთა ზედა.
პირველად სპარს-იბერთა ლაშქარი სვანეთის საკითხში ჩაერია (საკითხი დეტალურად იხილეთ ზემოთ პარაგრაფი „ეგრის/ლაზიკა I–V საუკუნეებში“), როდესაც ამ მხარის მთავარმა დასახმარებლად მიმართა. ამასობაში სპარსეთს კიდარიტები შეესივნენ, რის გამოც სპარს-იბერებმა ამჯერად მათ წინააღმდეგ გაილაშქრეს.
ჰუნების წინააღმდეგ ბრძოლა დღითიდღე რთულდებოდა. დარიალისა და დარუბანდის გზებით მოდიოდნენ სარაგურები და აკაცირები. კასპიისპირეთიდან კიდარიტები. კიდარიტების საკითხი პეროზმა საბოლოოდ გადაჭრა 468 წელს, როდესაც აიღო მათი დედაქალაქი ბალაამი (მდებარეობდა დღევ. ერ-ყორღანზე, კარშინის ოაზისში, უზბეკეთში). კიდარიტთა ნარჩენები შეუერთდნენ ჰეფტალითებს, რომლებსაც დაეპყროთ შუა აზია ხოტანიდან ამურდარიამდე.
ამ გამარჯვების შემდეგ სპარს-იბერთა ლაშქარი კვლავ შევიდა სვანეთში, ეს მხარე საბოლოოდ ჩამოაშორა ეგრისის მეფეს და სპარსეთის შაჰს დაუქვემდებარა.
კიდარიტების განადგურების შემდეგ სპარსეთზე გამანადგურებელი თავდასხმები წამოიწყეს ჰეფტალითებმა. პეროზი იმდენჯერ დამარცხდა მათთან რომ ტერიტორიულ დათმობებთან ერთად უზარმაზარი ხარკის გადახდაც კი იკისრა და რათა თანხა საკმარისი არ ჰქონდა უფროსი ძე კავადი 2 წელი მათთან მძევლად იყო გაგზავნილი.
ჰეფტალითებთან ბრძოლებში როგორც ჩანს ხშირად მონაწილეობდა ვახტანგ მეფეც და სახელიც გაითქვა, თუმცა ამან საერთო საქმეს ვერ უშველა.
ერთხელაც პეროზმა ვახტანგს შესთავაზა ცოლად თავისი ასული შეერთო, თუმცა უარი მიუგო: „არა ჯერ არის ჩემგან ორთა ცოლთა პყრობა, რამეთუ მყავს მე ცოლი ასული კეისრისა“. დაუმძიმდა ესე მეფესა პეროზს, მაგრამ ვერა თქვა.
ცოტა ხანში ვახტანგმა წარავლინა მოციქული წამოყვანებად ცოლისა მისისა, და პეტრესთვის კათალიკოსისა და სამოელ ეპისკოპოსისა. წამოვიდა ვახტანგ ქართლად, და მიეგება ძე მისი დაჩი და მის თანა ყოველნი სპასალარნი, და მათ თანა ეპისკოპოსნი. და როდესაც ცნა ეპისკოპოსმან, რომ წარავლინა მეფემან მოციქული მოყვანებად კათალიკოსისა და ეპისკოპოსთა, დაუმძიმდა მას ზედა. და იწყო რე-ცა ამბოხებად და მიზეზობად, და მიუვლინა მეფესა მოციქული და შეუთვალა: „შენ დაგიტეობია ქრისტე და ცეცხლსა ესავ“. ხოლო ვახტანგმა საპასუხოდ მოუვლინა მოციქული და უპასუხა: „ძალითა ქრისტესითა შევედ და სიმართლით გამოვედ ძალითა-ვე ქრისტესითა, და უბრალო ვარ, ღმერთმან იცისმაგრა წარმივლენია მოციქული მოყვანებად კათალიკოსისა და ეპისკოპოსთა“.
როდესაც ესმა ესე ეპისკოპოსსა, დაიდასტურა; და ჰგონებდა, რათა შფოთითა დააცადოს საქმე იგი და მოსლვა მათი, დაწყევლა მეფე და ყოველნი სპანი მისნი. ხოლო მეფემან თქვა: „რადგან უბრალო ვართ, სიმდაბლე ჯერ არის ჩვენგან“ და მივიდა მეფე, და გარდახდა სახედარსა, რათა-მცა შეემთხვია ფეხთა ეპისკოპოსისათა. და განძრა მან ფეხი, და მიამთხვია პირსა მეფისასა ფანდაკითა და შემუსრა კბილი მისი. ხოლო მეფემან თქვა: „სილაღე ესე ამპარტავანებისა არის საცთური ეშმაკისა; უკეთუ სიმრავლემან ცოდვათა ჩემთამან აღგძრა, არა გაქვს ხელმწიფება ბოროტისა, არამედ შენდობისა, როგორც იტყვის სახარება ასე: არა დაშრიტო პატრუკი მგზებარე, არ-ცა გასტეხო ლერწამი დაჩეჩქვილი“. ხოლო შენ ჰგონებ ვითარ-მცა შენითა სივერაგითა ჩვენ დაგვაცადენ სიყვარულსა ქრისტესსა. მაშინ გამოჩნდა ცხადად, რაჟამს გესმა უმთავრესისა შენისა ქართლად მოყვანება, და აღეგზენ შურითა ბოროტად, როგორც იუდა პეტრესითა; რამეთუ შენ ხარ როგორც იუდა, ხოლო ეკლესია როგორც პეტრე. ვეცხლის მოყვარე ხარ შენ, რამეთუ შენ-ცა მეგუადრუცე ხარ ქრისტესი. აწ მიგავლინო შენ პატრიარქისა კოსტანტინეპოლედ და, როგორც ჯერ იყოს, განგიკითხოს“.
მეფემ მიქაელი გადააყენა და დროებით მთავარეპისკოპოსად სიმონ ბოლნელი დანიშნა, ხოლო გაგზავნა მიქაელი და მის თანა კბილი მისი, და შეუთვალა, რათა კათალიკოსი და თორმეტი ეპისკოპოსი სწრაფათ წარმოავლინენ. და მათ შორის-მცა არის პეტრე კათალიკოსად და სამოელ ეპისკოპოსად, და სხვანი ვინ-ცა გსურთ. და როდესაც მიიყვანეს მიქელ ეპისკოპოსი, უთხრა მას პატრიარქმან: „ვინათგან დაითხია სისხლი შენ მიერ ქვეყანასა ზედა, აღარ ღირს ხარ შენ ეპისკოპოსად, და კადრებისათვის მეფისა თანა-გაც შენ სიკვდილი, ვითარცა იტყვის: დაემორჩილენით თქვენ მეფეთა, რამეთუ არა ცუდად ხმალ აბიეს, რამეთუ ღმერთისა მიერ მთავრობს, როგორც ლომი შორის ცხვართა“. და გამოჰკეტეს მიქელ ეპისკოპოსი მონასტერსა მღვიძარეთასა.
წარავლინეს პეტრე მღვდელი და სამოელ მონაზონი ანტიოქიას. და მიუწერეს ანტიოქიისა პატრიარქსა მეფემან და პატრიარქმან კოსტანტინეპოლელმან ასე: „პირველად, დასაბამსა ქართლის მოქცევისასა დედა-კაცისა რომაელისა ნინოს მიერ, დაინიშნა აქ ეპისკოპოსი, რამეთუ შორის სპარსთა და ბერძენთა შფოთი იყო, და მით ვერ მოაწიეს საქმე ესე ჯერისამებრ სჯულისა: რამეთუ ჩვენ უწყით, ქართლი და აღმოსავლეთი და ჩრდილო მაგის წმიდისა საყდრისანი არიან, როგორც განაწესეს მოციქულთა სახარებასა შინა, რომელიც არის უწინარესობა“. და მიუწერეს ყოველი საქმე დიდისა ვახტანგ მეფისა, ასე: „ეპისკოპოსი იგი, რომელიც მათ მიერ დადგინებულ იყო, გადავაყენეთ, და დღეს იცოდეთ ახალ-ნერგად ჭეშმარიტად ქართლი. აწ ორნი ესე მათნი თხოვილნი აკურთხეთ, სხვანი თორმეტნი, ვინ-ცა-ვინ შენ გენებოს, ისინი აკურთხეთ. და ჩვენდა წამოვიდენ, რათა ჩვენ ნიჭითა და სახმრითა ყოვლითა განუტევნეთ“. და ანტიოქელმან პატრიაქმან აკურთხა თორმეტი ეპისკოპოსნი და პეტრე კათალიკოსად.
და მოვიდნენ კოსტანტინეპოლედ, და მეფემან მისცა ნიჭი დიდძალი, და ასული თვისი მისცა, სახელით ელენე, მეფესა ვახტანგს, და გამოავლინა იგი სპითა დიდითა ვიდრე საზღვარამდე სომხითისათა. და იქ მიეგება ვახტანგ მეფე, და შეიქცნენ სპანი ბერძენთანი. და წამოვიდნენ მცხეთად.
ხოლო მცხეთას მეფემან ვახტანგ ააშენა ეკლესია მოციქულთა სვეტი ცხოველი, და უპყრა სვეტსა შინა სამხრეთით ადგილსა მას, სადაც დაცემულ იყო ეკლესია, რომელიც არის სიონი დიდი (ქვის ბაზილიკური ტიპის სვეტიცხოველი). და იქ შინა დასვეს პეტრე კათალიკოსად და სამოელ ეპისკოპოსად მცხეთასა-ვე საეპისკოპოსოსა.
და დასვა ერთი ეპისკოპოსად კლარჯეთს, ეკლესიასა ახიზისასა; ერთი არტანს ერუშეთს; ერთი ჯავახეთს, წუნდას; ერთი მანგლისს; ერთი ბოლნისს; ერთი რუსთავს; ერთი ნინოწმიდას, უჯარმის კარსა, რომელიც გორგასალმა ააშენა; ერთი ჭერემს, მისსა-ვე აღშენებულსა, და იქ ქმნა ქალაქი ერთი შორის ორთა-ვე ეკლესიათა, რომელი-იგი მან-ვე ააშენა; ერთი ჩელეთს, რომელიც სოფელსა და ააშენა; ერთი ხორნაბუჯს და ერთი აგარაკს, რომელიც არის ხუნანს გამართებით.
შემდგომად ამისსა აღაშენა ეკლესია ნიქოზისა საგზებელსა თანა ცეცხლისასა. და დასვა ეპისკოპოსი, სადა-იგი ეფლა გვამი წმიდისა რაჟდენისი, რომელიც იწამა სპარსთა მიერ წყობასა ვახტანგისსა.
ესე რაჟდენ იყო მამა-მძუძე ვახტანგის ცოლისა, რომელი-იგი პირველ მოეყვანა სპარსთა მეფისა ასული; და მოიქცა იგი ქრისტიანედ, და იქმნა იგი დიდად მორწმუნე; და იყო იგი ბრძოლასა მას შინა ძლიერ, შეიპყრეს იგი სპარსთა და აიძულებდნენ, რათა-მცა უარყო ქრისტე. ხოლო მან წმიდამან აირჩია წარუვალი იგი დიდება და იწამა ქრისტესთვის.
კათალიკოსისა და 12 ეპისკოპოსის დანიშვნა დამოუკიდებელი ქართული ეკლესიის დაარსებას ნიშნავდა. ანუ ვახტანგის რეფორმის შემდეგ ქართლის ეკლესიამ მოიპოვა ავტოკეფალია (თვითმმართველობა). ეს ამბავი 473–474 წლებში მოხდა.
„მოქცევა ქართლისა“ მოგვითხრობს: „და მისა შემდგომად მეფობდა დიდი ვახტანგ გოლგასარი, და მთავარეპისკოპოსი იყო იოველ. მაშინ წაიყვანეს ვახტანგი სპარსთა. და შემდგომად რაოდენისა-მე ჟამისა დაბრუნდა, და მთავარეპისკოპოსი იყო მიქაელ. და მან მიამთხვია ფეხი პირსა მეფისასა ვახტანგს. ხოლო მეფემან წარავლინა მოციქული საბერძნეთს და ითხოვა მეფისაგან და პატრეარქისაგან კათალიკოზი. ხოლო მან მოსცა პეტრე კათალიკოზი. და თანა ჰყავდა მას სამოველ მონაზონი, წმიდა და ღირსი. და ააშენა ქვემო ეკლესია ვახტანგ მეფემან და დასვა პეტრე კათალიკოზი“.
ჰყავდა ვახტანგს ბერძნისა ცოლისაგან სამი ძე და ორი ასული. ხოლო ძესა მისსა პირმშოსა პირველისა ცოლისასა, დაჩის, მისცა ქალაქი ჭერემისა და ნეკრესისა. და ქალაქი კამბეჩოვანისა, რომელიც არის ხორნაბუჯი; და ყოველი ქვეყანა მტკვარსა აღმოსავლეთით. და თვით ვახტანგი დაჯდა უჯარმას, და ააშენა იგი ნაშენებითა უზომოთა (უჯარმაში მეფემ სამეფო სასახლე მოაწყო და თავის მთავარ რეზიდენციად გაიხადა.). და მისი ხუარანძე მისცა ბაკურს ცოლად, პატიახშსა სომხითისასა“.
* * *
ამასობაში გარდაიცვალა ბიზანტიის ავგუსტი ლეონ I და ტახტზე მისივე ანდერძის მიხედვით მცრეწლოვანი შვილიშვილი (ასულ არიადნეს ძე) ლეონ II (474 წ. იანვარი-ნოემბერი), რომელიც რამდენიმე თვეში უცნაურ ვითარებაში გარდაიცვალა. მაშინ ბიზანტიის ტახტი მამამისმა ზენონ ისავრიელმა (474–475; 476–491), რომლის მმართველობის დიდი ნაწილი აჯანყებების გამკლავებაში გაილია.
475 წლის იანვარში ზენონს აუჯანყდა ლეონ I-ს ცოლის ძმა ბასილისკოსი, რომელმაც დაამარცხა იგი და კონსტანტინეპოლიდან გადევნა, თუმცა ხალხში პოპულარობა ვერ მოიპოვა და 476 წლის აგვისტოში ზენონმა ტახტი დაიბრუნა.
475 წლის აგვისტოში დასავლეთ რომის იმპერიის მთავარსარდალმა (რომლის ჯარები ძირითადად დაქირავებული გერმანელებისგან შედგებოდა) ფლავიუს ორესტმა ტახტიდან ჩამოაგდო დასავლეთის ავგუსტ იულიუს ნეპოტი (474–475 დას. ავგუსტი, 475–480 დალმაციის ავგუსტი. მეუღლე ლეონ I-ის ნათესავი იყო, რის გამოც შეარქვეს ნეპოტი ანუ ნათესავი. სწორედ ლეონმა დანიშნა იგი დასავლეთის ავგუსტად.), რომელიც დალმაცაში გაიქცა და აგრძელებდა წინააღმდეგობას. რავენაში დასავლეთის ახალ ავგუუსტად ორესტმა საკუთარი 15 წლის ვაჟი რომულუს ავგუსტუსი გამოაცხადა, რომლის უზენაესობა იტალიას არ გასცლებია. იგი არ სცნო არც აღმოსავლეთის ავგუსტმა, არც ნეპოტმა, არც ესპანეთსა და აფრიკაში მოკალათებულმა გერმანელებმა, არც გალიის მმართველმა სიაგრიუსმა. ამასთან რეალური მმართველი ფლავიუს ორესტი იყო.
ორესტის წინააღმდეგ აღმოსავლეთს ავგუსტმა გაგზავნა გერმანული რაზმი ყოფილი ავგუსტის დაცვის წევრის გერმანელი ოდოაკრის სარდლობით. ოდოაკრმა ორესტს მორიგების სანაცვლოდ მოსთხოვა იტალიის მიწების მესამედი, რაზეც უარი მიიღო. მალე ორესტის დაქირავებულ გერმანელთა დიდი ნაწილი ოდოაკრს მიემხრო, რომელმაც პავიასთან ბრძოლაში (476 წლის 23 აგვისტო) გაანადგურა უზურპატორი ორესტი და მოკლა იგი. ამის შემდეგ ოდოაკრმა გადააყენა უკანასკნელი ავგუსტი რომულუს ავგუსტუსი და კამპანიაში გადაასახლა. ამით დასავლეთ რომის იმპერიამ არსებობა შეწყვიტა.
აღმოსავლეთის ავუსტი ზენონი ვითარებას შეეგუა და ოდოაკრს შეუთანხმდა. ოდოაკრი ცნეს იტალიის მმართველად ოღონდ რომის ავგუსტის წარმომადგენლად და აკურთხეს რომაელ პატრიციუსად. საპასუხოდ ოდოაკრმა ცნო ნეპოტის ფორმალური ავგუსტობა.
შეთანხმების მიუხედავად ოდოაკრი არაფერში ეკითხებოდა ნეპოტს და თავისი პოლიტიკური მოსაზრებით 477 წელს ესპანეთსა და სამხრეთ გალიაში გაბატონებულ ვესტგოთებს დაუთმო პროვანსი.
480 წელს საკუთარმა მცველებმა ნეპოტი სიცოცხლეს გამოასალმეს, რის შემდეგაც ოდოაკრმა უკვე დალმაციაც შემოიერთა და აღმ. რომს იმპერიას დაემუქრა. მაშინ ზენონმა შეწყვიტა დასავლეთის ავგუსტების დანიშვნა და ოსტგოთებს მეფე თეოდორიხს დაავალა დაეწყო ომი ოდოაკრის წინააღმდეგ, რომელიც ოდოაკრის სიკვდილამდე (493 წ.) გაგრძელდა. მართალა ოდოაკრმა იტალია დაკარგა მაგრამ ბიზანტიამ ვერაფერი მოიგო. ამჯერად იტალიასა და დალმაციაში ოსტგოთების სამეფო შეიქმნა თეოდორიხ დიდის ხელმძღვანელობით.
ბიზანტიას ამას გარდა სხვა ბევრი პრობლემაც ჰქონდა. ზენონის წინააღმდეგ შემდეგშაც არაერთ აჯანყენა მოხდა. ყველაზე სახიფათო მათ შორის იყო 479 წელს დასავლეთ რომის იმპერატორ ანტემიუსის ვაჟის მარკიანეს აჯანყება. მარკიანე, ამავე დროს, იყო ბიზანტიის იმპერატორ მარკიანეს შვილიშვილი. რომელიც, ასევე, დაამარცხა და გადაასახლა კილიკიაში.
პარალელურად დაძაბული იყო ურთერთობა მონოფიზიტებსა და დიოფიზიტებს შორის. მართალია 482 წელს ზენონმა და კონსტანტინეპოლის პატრიარქმა აკაკიოსმა გამოსცეს ე.წ. „ჰენოტიკონი“4 (ერთობა), რომლითაც სცადეს შეერბილებინათ საეკლესიო განხეთქილება და მოერიგებინათ მოქიშპე მხარეები, მაგრამ ამან სასურველი შედეგი არ გამოიღო. არც ერთი მხარე კმაფოფილი არ იყო, რის გამოც ბრძოლა გაგრძელდა, რომელიც ზოგიერთ პროვინციაში აჯანყებაშიც კი გადაიზარდა.
მალე მონოფიზიტები დაიყვნენ მრავალ სხვადასხვა სექტად, ემტერებოდნენ დიოფიზიტებსაც და ერთმანეთსაც.
ანტიოქიის ზოგიერთი პატრიარქი ერესისკენ მიიდრიკა. მაგალითად, პატრიარქი პეტრე გნათევსი ამტკიცებდა, რომ განხორციელდა და ივნო არა ერთი პირი, არამედ მთელი სამება. ამიტომ საგალობელი „სამწმიდაო“ ასე გადააკეთა: „წმიდაო ღმერთო, წმიდაო ძლიერო, წმიდაო უკუდავო, ჯვარცმულო ჩვენთვის...“ მისი მიმდევრები ცალკე სექტად ჩამოყალიბდნენ. მათივე მიზეზით ბევრი სამწუხარო უთანხმოება და სისხლიანი შეტაკება მოხდა. ეს სწავლება ნაწილობრივ მიიღო სომხეთის ეკლესიამ, რომელმაც არ სცნო ქალკედონის კრება. იგი, აგრეთვე, არ აღიარა ავგუსტმა ანასტასიმ (491–518) და დევნა-შევიწროებით ცდილობდა თავისი შეხედულებების გავრცელებას. თავი იჩინა უთანხმოებამ აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ეკლესიებს შორის. რომის პაპმა ფელიქს II დაგმო პატრიარქი აკაკიოს კონსტანტინოპოლელი ჰენოტიკონის მიღებისთვის და მისი სახელი დიპტიქონიდან ამოშალა.
ქალკედონის კრების მოწინააღმდეგენი არ სცნობდნენ მის განჩინებებს, რადგან მან არ დაგმო თეოდორე მოფსუეტელის, თეოდორიტე კვირელისა და ივა ედესელის შეხედულებები. კრების ამ ნაბიჯს ისინი ნესტორის ერესის გამართლებად მიიჩნევდნენ. ამასვე ამტკიცებდნენ ნესტორიანელები და თვლიდნენ, რომ ქალკედონის კრებამ ისინი გაამართლა. ას წელზე მეტ ხანს გაგრძელდა ეს შფოთი, სანამ 553 წელს იმპერატორმა იუსტინიანემ არ გადაწყვიტა, მოეწვია მეხუთე მსოფლიო კრება.
ასეთ ვითარებაში ბიზანტიის იმპერიას არ შეეძლო აქტიური პოლიტიკა ეწარმოებინა აღმოსავლეთის საზღვრებზე. პირიქით, მისთვის ხელსაყრელი იყო და აუცილებელიც სპარსეთთან მშვიდობანი ურთიერთობის შენარჩუნება, რათა ყურადღების კონცენტრირება მოეხდინა დასავლეთში და გუთების მხრიდან საშიშროების ლიკვიდაციაზე ეზრუნა. ეს მით უფრო გამართლებული იყო, რომ ამ მიმართულებით პასიურობა მისთვის საშიში არ უნდა ყოფლიყო, რადგან თვით სასანური სპარსეთიც, შინაგანი წინააღმდეგობებითა და ჰუნთა ტომებით დასუსტებული, ვერ ატარებდა აქტიურ ანტიბიზანტიურ პოლიტიკას.
* * *
არმენიის მარზპანი ადურ გუშნასპი (465–482), რომელსაც სამეფოს გაუქმების შემდეგ ალბანეთიც დაუქვემდებარეს, ყველა ღონეს ხმარობდა, რათა სპარსეთის გავლენა კავკასიაში გამყარებულიყო, რაც შედეგად აჯანყების მომწიფებას იწვევდა. პირველად ხმალი ალბანელებმა იძრეს, რომელთაც მალე იბერთა მეფემაც მიჰბაძა.
ლაზარ ფარპელი გვამცნობს: „ქართლის ქვეყანაში მოხდა შფოთი და არეულობა. ვახტანგმა მოკლა ქართველ მაზდეანელთა პოლიტიკური ლიდერი ურჯულო ბდეხში ვაზგენი (ე.ი. გუგარქის პიტიახში ვარსქენ არშუშას ძე) მეფე პეროზის (457/459–484) ოცდამეხუთე წელს (ანუ 482 წელს)“.
აჯანყების დრო კარგად იყო შერჩეული: სპარსეთს ძალიან გართულებული ჰქონდა მდგომარეობა შუა აზიაში, ანტისპარსული აჯანყება უკვე დაწყებულ იყო ალბანეთში და არმენიაც მცირე ბიძღსა ელოდა, რომ თვითონაც იარაღი აეღო ხელში. ამას ემატებოდა ისიც, რომ სპარსელებს ამიერკავკასიაში ცოტა ჯარები ჰყავდათ, რადგან მათი დიდი ნაწილი აღმოსავლეთში ჰყვადათ გადაყვანილი.
არმენთა ეროვნული ლიდერი ამ დროს ვაჰან მამიკონიანი იყო, რომელიც 449–51 წლების აჯანყების მეთაურის ვარდან მამიკონიანის ძმის ჰმაიაკის შვილი იყო. მას მხარში ედგნენ ძმებიც. ვაჰანი გამორჩეული ვაჟკაცი იყო, რის გამოც ბევრი შიდა მტერი ჰყავდა, რომელიც მას სპარსეთის შაჰთან აბეზღებდა. ამდენი დაბეზღება მობეზრდა ვაჰანს, შაჰის კარზე ჩავიდა და მაზდეანობა მიიღო, მაგრამ ამითაც ვერ შეაჩერა მტრები, რის გამოც ბევრი ოქრო შეაგროვა ერთ ხანს ბერძნებთან წასვლასა და აჯანყებაზე ფიქრობდა, თუმცა ბოლოს შაჰთან წავიდა, ოქრო მიართვა და ერთგულებაში კიდევ ერთხელ დაარწმუნა.
ამრიგად სასჯელს გადაურჩა, მაგრამ ახლა ვაჰანი უფრო უბედური იყო, რადგან ღმერთის უარმყოფელის სახელი ჰქონდა და ამ მდგომარეობის გამოსწორებაზე ფიქრობდა. სწორედ ასეთ ფიქრებში იყო გართული, როდესაც არმენიაში ვახტანგის აჯანყების შესახებ ცნობამ მოაღწია. ვრცელდებოდა ხმა, რომ ვახტანგი შეთანხმებული იყო ჰუნებთან, რომელთაც დიდი რაოდენობით ჩამოიყვანდა და სპარსელები ვერ შეძლებდნენ მათ გამკლავებასო.
ამ ცნობამ დიდი აღფრთოვანება გამოიწვია არმენ სარდლებში, რომლებიც იმ დროს ირანელების მიერ ძალით იყვნენ გაყვანილნი აჯანყებულ ალბანელთა წინააღმდეგ საბრძოლველად. განსაკუთრებით დიდ იმედს აძლევდა არმენებს ცნობა ვახტანგის ჰუნებთან კავშირისა და თვით ვახტანგის პიროვნება, რადგან ამ დროს ვახტანგი უკვე ცნობილი ყოფილა როგორც მამაცი და ჭკვიანი მეომარი. არმენთა სარდლებმა ითათბირეს და გადაწყვიტეს მხარი დაეჭირათ აჯანყებული ქართველებისათვის, რის შემდეგ სპარაპეტად (მთავარსარდალი) აირჩიეს ვაჰან მამიკონიანი, რომელმაც დასახმარებლად ბიზანტიას მიმართა, თუმცა უარი მიიღო.
არმენთა მთავარსარდალი აპირებდა მოულოდნელად დასხმოდა თავს დვინში მყოფ მარზპანს, თუმცა ერთი რაზმის მეთაურმა ვარაზ შაპურ ამატუნიმ უღალატა და ყველაფერი ადურ გუშნასპს აცნობა. მარზპანმა მოკავშირე არმენ დიდებულებთან ერთად სასწრაფოდ დატოვა დვინი და ანის გავლით ჩავიდა არტაშატში. ვაჰანი სასწრაფოდ დაედევნა მას. მაშინ მარზპანი საერთოდ სპარსეთში გაიქცა დამატებითი ძალების მოსაყვანად. ვაჰანი შევიდა დვნში და მარზპანად საჰაკ II ბაგრატუნი დანიშნა.
ცოტა ხანში ადურ გუშნასპმა აჯანყებულების წინააღმდეგ გამოგზავნა 7000 მხედარი, რომელიც ვაჰანის ჯარებმა სოფელ აკორისთან (არარატის მთის ჩრდილოეთით) ბრძოლაში გაანადგურა. ამის მიუხედავად არმენთა მთავარსარდალი მომდევნო წლამდე დარჩა დედაქალაქში და ამაგრებდა მას.
აჯანყების პირველ წელს ვახტანგს, ეტყობა, მოუხერხებია სპარსელების ქართლიდან განდევნა. მიუხედავად ამ წარმატებისა, აჯანყებულთა მდგომარეობა მძიმე იყო, რადგან ვახტანგმა ვერასგზით ვერ მიიღო ჰუნთაგან შეპირებული ჯარი. მას მხოლოდ რამდენიმე ასეულისაგან შემდგარი რაზმი მიუვიდა. თუ გავითვალისწინებთ იმასაც, რომ არავითარი დახმარების იმედი არ იყო ბიზანტიელებისაგან, რომელთაც თვითონაც დიდი გაჭირვება ადგათ ამ დროს, ცხადია, ჰუნებთან დადებული პირობების ჩაშლა ფაქტიურად მნიშვნელოვანწილად წყვეტდა აჯანყების ბედს. ჰუნთა მოუსვლელობა, ეტყობა, მძიმე მორალური მარცხიც იყო. ლაზარ ფარპეცის კარგად აქვს ნაჩვენები, როგორ აწუხებდათ ეს ამბავი არმენებს. ვახტანგი თურმე სულ ამშვიდებდა მათ – ეს-ეს არის მოვლენო. სინამდვილის გასარკვევად არმენები დაჟინებით თხოვდნენ მას გაეგზავნა არმენიაში ჰუნთა ჯარი. ვახტანგს ჯერ დაუყოვნებია, შემდეგ კი, ალბათ, არმენების ეჭვების გასაფანტავად, გაუგზავნია მათთვის სამასკაციანი ჰუნთა რაზმი. ყველაფერი ეს ხდებოდა ზამთარში, როდესაც საომარი მოქმედება შეწყვეტილი იყო. ჩანს, ჰუნთა რაზმს უფრო მორალური ფუნქცია ეკისრებოდა.
მაგრამ ვახტანგს, როგორც ჩანს, მდგომარეობა გაურთულდა შინაურობაში. ჯერ კიდევ შუა ზამთარში ის იძულებული გამხდარა უკან გაეწვია ასე დაჟინებით ნათხოვნი რაზმი. ვინაიდან ზამთარში საომარი მოქმედება სპარსელებთან შეწყვეტილი იყო, უნდა ვიფიქროთ, რომ ეს რაზმი ვახტანგს შინაურ მტერთან ბრძოლისათვის სჭირდებოდა.
შემდგომ 483 წელს, სპარსელებმა უფრო მტკიცედ მოჰკიდეს ხელი აჯანყებასთან ბრძოლის საქმეს. გაზაფხულზე ქართლსა და სომხეთში ორი დიდი ლაშქარი გამოგზავნეს. პირველს სარდლობდა შაპურ მიჰრანი, მეორეს – ატრნერსეჰი, სპარსეთის ფუშტიპანსალარი (მონასპის უფროსი).
ვაჰანმა ნერსეჰაპატის ბრძოლაში (არტაზის მხარე, დღევ. მაკუს რაიონი, ირანის პროვინცია დას. აზერბაიჯანში) სასტიკი მარცხი აგემა სპარსელთა ჯარებს და მათ საბოლოოდ გასადევნად იწყო მზადება. სამაგიეროდ მძიმე იყო იბერთა მდგომარეობა, რადგან მათ წინააღმდეგ გაცილებით დიდი ლაშქარი იყო გაგზავნილი, რომლის გამკლავება ვახტანგს არ ძალუძდა, რის გამოც თავი შეაფარა არმენიის მთებს ქართლის საზღვრის მახლობლად. იქიდან მან დახმარება სთხოვა ვაჰანს, თან იტყობინებოდა, რომ სულ ახლო მომავალში ელოდა ჰუნების მაშველი ჯარების მისვლასაც. ვახტანგის დესპანის მისვლისთანავე ვაჰან მამიკონიანი სომეხთა მთელი ჯარით სასწრაფოდ გაემართა ვახტანგის დასახმარებლად და კანგარის მთებში დაბანაკდა.
როგორც ჩანს, ვახტანგი სწრაფი და გაბედული მოქმედების მომხრე იყო. მას ეშინოდა, რომ სპარსელები ქართლის შიდა რაიონებში შეიჭრებოდნენ და იქაურობას ააოხრებდნენ. ამიტომ ცდილობდა დაეყოლიებინა არმენები, ბარში ჩასულიყვნენ და სპარსელებს შებრძოლებოდნენ, თუნდაც ჰუნების მოსვლამდე. ვაჰან მამიკონიანი და სხვა არმენი სარდლები კი ფრთხილობდნენ. ეტყობა, მათ აფიქრებდათ სპარსელთა ჯარის მრავალრიცხოვნება. ჰუნების გარეშე ბრძოლის დაწყება სომხებს მიზანშეწონილად არ მიაჩნდათ და უმჯობესად თვლიდნენ მთებში დარჩენას, სადაც სპარსელები ვერ გამოიყენებდნენ თავის რიცხობრივ უპირატესობას. ყურადღებას იქცევს ისიც, რომ, როგორც ლაზარ ფარპეცი გადმოგვცემს, ვაჰან მამიკონიანმა „იცოდა სომეხთა ჯარის სისუსტე და ხედავდა, რომ მას დაჰკარგვოდა მხნეობა, დაუძლურებულიყო და სრულებით არა ჰგავდა სხვა დროის გულმოდგინებასა და მონდომებას“. ლაზარ ფარპეცის ეს სიტყვები ისე უნდა გავიგოთ, რომ აჯანყებულ სომეხთა ჯარში არ იყო ერთიანობა, მრავალი შიშით მონაწილეობდა აჯანყებაში და პირველსავე შემთხვევაში მზად იყო აჯანყებისათვის ეღალატა და სპარსელთა მხარეზე გადასულიყო. საყურადღებოა, რომ იმ თათბირზე, რომელზედაც სომხებს უნდა გადაეწყვიტათ, დაეჭირა თუ არა მხარი აჯანყებული ქართლისათვის, ერთადერთი კაცი, რომელიც ამის წინააღმდეგი გამოვიდა, იყო თვით ვაჰან მამიკონიანი, აჯანყებულთა სარდალი. თავისი აზრის დასამტკიცებლად ერთ-ერთ უმთავრეს არგუმენტად ვაჰანს მოჰყავდა ის, რომ მისი სიტყვით, არმენებს შორის არ იყო ერთიანობა და მოსალოდნელი იყო ღალატი. როგორც შემდგომში აღმოჩნდა, ვაჰანის შიში არ იყო მოკლებული რეალურ საფუძველს.
ვახტანგი ყოველ ღონეს ხმარობდა, რათა დაერწმუნებინა არმენები მისი გეგმა მიეღოთ და ბარში ჩასულიყვნენ. ლაზარ ფარპეცის გადმოცემით, ის აშკარა ტყუილზეც კი მიდიოდა სომხების გასამხნევებლად, ვითომ ჰუნები უკვე მოვიდნენო. ვახტანგს ასეთი ხერხიც უხმარია: სომეხთა და ქართველთა ჯარიდან გაუგზავნია მზვერავები, რომელთაც შორიდან დაანახეს დანთებული ცეცხლი და მეომართა მსგავსად გამოწყობილი ხის კუნძები. ვახტანგის განმარტებით ეს ჰუნთა ლაშქარი იყო, რომელიც ბარში დაბანაკებულიყო და მთაში არ ადიოდა, რადგან ვითომც თავის მხრივ არ სჯეროდა სომხების მოსვლა. ვახტანგს უთქვამს, ჰუნები მეუბნებიან, ოღონდ არმენები აქ ჩამოიყვანე და დაგვანახე, მერე კი სპარსელები ჩვენ დაგვანებეთ და თქვენ თავს ნუ შეიწუხებთო. ვახტანგი ეუბნებოდა სომხებს, თუ თქვენ ბარში არ ჩახვალთ, ჰუნები არ დამიჯერებენ და ადგილიდან ფეხსაც არ მოიცვლიან, მიჰრანი კი მიბრუნდება და ქართლს ააოხრებსო. მაშ რაღა სარგებლობა ექნება ჩემთვის თქვენს აქ მოსვლასო.
ბოლოს და ბოლოს ვახტანგმა თავისი გაიტანა. მიუხედავად ზაფხულის სიცხისა და ზოგიერთ არმენ ნახარართა წინააღმდეგობისა, აჯანყებულთა ლაშქარი ჭარმანაინის ველზე (გარდაბნის მხარეში) ჩავიდა და მტკვრის ნაპირას დაბანაკდა. რამდენიმე დღის შემდეგ, იქვე, ოღონდ მტკვრის გაღმა დაბანაკდა სპარსელთა ლაშქარიც. ღამით არმენთა ბანაკიდან მრავალი მოღალატე საიდუმლოდ დაკავშირებია სპარსელებს. ისინი უთვლიდნენ მტერს, ჩვენი ნებით როდი მოვსულვართ, ვაჰანმა ძალით მოგვიყვანა, მაგრამ ბრძოლის ველს მივატოვებთ და სხვებსაც თან გავიყოლებთო. მეორე დღეს არმენ-იბერთა გაერთიანებული ლაშქარი ბრძოლის ველზე გავიდა. ვახტანგი უკანასკნელ წუთამდე ამხნევებდა და არწმუნებდა არმენ სარდლებს, გამარჯვება ჰუნების გარეშეც შეიძლებაო. მაგრამ, ვახტანგმა მაინც ვერ შეძლო მათი დარწმუნება და საბრძოლოდ შემართება.
ბრძოლის წინ ქართველთა ლაშქარი ვახტანგის მეთაურობით მარცხენა ფრთას შეადგენდა. ცენტრში და მარჯვენა ფრთაზე არმენები იდგნენ. ვაჰან მამიკონიანმა, რომელიც ცენტრს სარდლობდა, გაბედულად შეუტია მტერს, დიდი ზიანი მიაყენა მას და უკან დაახევინა, ისე რომ სპარსელებს მტკვარზე გადასვლაც კი მოუხდათ. მაგრამ ამ დროს მოღალატეებმა თავისი დანაპირები შეასრულეს, მიატოვეს ბრძოლის ველი, არევ-დარევა შეიტანეს მებრძოლთა რიგებში, რის შემდეგაც მოკავშირეთა მთელი ლაშქარი შედრკა და გაიქცა. სპარსელები დაედევნენ გაქცეულებს, ბევრი დახოცეს, ბევრიც ტყვედ ჩაიგდეს. დაღუპულთა შორის იყვნენ საჰაკ ბაგრატუნი და ვასაკ მამიკონანი. ვაჰანი ტაოში შეეფარა, ხოლო ვახტანგმა ქართლის სიღრმეში დაიხია.
სპარსელებმა თავისი გამარჯვება მაინც ვერ მიიყვანეს ბოლომდე, რადგან მათი სარდალი შაპურ მიჰრანი იმავე წლის სექტემბერში ირანში გაიწვიეს.
ლაზარი არ გვეუბნება რა ხდებოდა ქართლში 483 წლის შემოდგომიდან 484 წლის გაზაფხულამდე, მაგრამ ერთი მისი ცნობა გვაფიქრებინებს, რომ იქ გრძელდებოდა სამხედრო მოქმედებები. კერძოდ, მის თხზულებაში აღნიშნულია, რომ ჭარმანიანში დამარცხების შემდეგ არმენები ომისაგან თავს იკავებენ. „მათ უნდოდათ ცოტათი დაესვენათ და სული მოეთქვათ დაღლილობისგან. უცბად არმენთა ზორავარ ვაჰანთან ვოსტანში მივიდნენ ქართლის მხარიდან ეშმაკ-მოსილი უგუნური კაცები. ისინი ამბობდნენ ცრუ სიტყვებს... რათა განხეთქილება შეეტანათ მის ჯარში“. თუ გამოვტოვებთ იმ არცთუ კორექტულ სიტყვებს, რომლებითაც ლაზარი ამკობს ქართველთა დესპანებს, მისი თხრობიდან შემდეგი სურათი ისახება: ვახტანგ გორგასალი სპარსელებთან აქტიური ბრძოლის მომხრე იყო, როგორც ჭარმანიანამდე, ასევე მის შემდეგ და ყველანაირად ცდილობდა არმენიული მხარეც უფრო აქტიურად ჩაება საერთო მტრის წინააღმდეგ ომში. მართლაც, სომეხთა ჯარში განხეთქილება მოხდა და დიდი რაზმი სეპუჰ მუშელის სარდლობით ქართველებს გაჰყვა. „მათ წაიყვანეს ისინი ქართლის საზღვრებში და ატარეს ეშმაკის კვალზე, რომლის მსახურნი თვითონვე იყვნენ... ამგვარად გონებას უბნევდნენ და აქეთ-იქით ატარებდნენ მამიკონიანთა სეპუჰს მუშელს და იმ რაზმს, რომელიც მასთან იყო, ვიდრე არ დამთავრდა ზამთრის სუსხიანი და ცივი ქარების ქროლვა“. სავარაუდოა, რომ მუშელის რაზმი ქართლში სპარსელთა წინააღმდეგ ბრძოლაში ჩაება. სხვამხრივ გაუგებარია, რატომ გააჩერებდნენ მას ამდენ ხანს თავისთან ქართველები. ასე რომ, როგორც ირკვევა, 483–484 წლების ზამთარში ვახტანგ გორგასალი სამხედრო მოქმედებებს აწარმოებდა. საკუთრივ სომხეთში კი, ლაზარ ფარპეცის ცნობით, გაზაფხულამდე ბრძოლას ადგილი არ ჰქონია.
484 წლის გაზაფხულის ბოლოს არმენიაში დიდი ლაშქრით შევიდა ზარმიჰრ ჰაზარავუხტი. მან შეუტია აჯანყებულ არმენებს და გაფანტა ისინი. ვაჰან მამიკონიანმა ბიზანტიის სამფლობელოებს შეაფარა თავი. ქართლში, როგორც ჩანს, სპარსელებს ასე წარმატებულად არ მიუდიოდათ საქმე და, ამიტომ, მეფეთ მეფე პეროზმა, ჰეფთალებზე თავისი უკანასკნელი გალაშქრების წინ, ბასიანში მყოფ ჰაზარავუხტს უბრძანა გადასულიყო ქართლში, რათა მეფე ვახტანგი ან შეეპყრა, ან მოეკლა, ანდა იმ ქვეყნიდან განედევნა. ჰაზარავუხტი გადავიდა ქართლში, სადაც შეკრიბა ადგილობრივი დიდებულები, რომლებიც თავიდანვე მხარს არ უჭერდნენ ვახტანგს. მათ შეუერთდნენ ისინიც, ვინც გორგასალს შემდგომში განუდგნენ. ჰაზარავუხტმა დიდი წყალობა აღუთქვა ყველას და მათგან რაზმიც კი შეადგინა. ვახტანგმა თავი შეაფარა „ეგრისის ქვეყნის მხარეებს“.
ლაზარ ფარპეცის ცნობით, როდესაც ჰაზარავუხტი ქართლში იმყოფებოდა, მას ირანიდან ეახლა მოციქული, რომელმაც ჩამოუტანა საშინელი ამბავი ჰეფთალების მიერ სპარსთა არმიის განადგურებისა და მეფე პეროზის მოკვლის შესახებ. შეშფოთებულმა ჰაზარავუხტმა ირანის დედაქალაქს, ქტეზიფონს, მიაშურა, სადაც გამეფდა პეროზის ძმა ვალარშაკი. ჰაზარავუხტის რჩევით, მან შეცვალა პეროზის ძალისმიერი პოლიტიკა ამიერკავკასიაში მმართველობის ახალი, უფრო ლმობიერი ხაზით. კერძოდ, გაიზარდა არმენიის თვითმმართველობის დონე, ანტიირანული აჯანყების მონაწილე არმენი ნახარარები ახალმა შაჰმა შეიწყალა და დაასაჩუქრა, ვაჰან მამიკონიანი კი არმენიის მარზპანად (485–505) დანიშნა. მაგრამ ამასთან არმენია კვლავ რჩებოდა სასანიანთა უზენაესობის ქვეშ და მისი ლაშქარი ვალდებული იყო მონაწილეობა მიეღო სპარსეთის ომებში. ზავის დადებისთანავე არმენთა რაზმი სპარსეთში იქნა გაწვეული, სადაც მონაწილეობა მიიღო ახალი შაჰის მოწინააღმდეგეებთან ბრძოლაში. დიდ დათმობებზე წავიდნენ სპარსელები ალბანეთშიც. ვალარშაკმა აქ აღადგინა 463 წელს გაუქმებული სამეფო ხელისუფლება და ტახტი დაუბრუნა ძველი დინასტიის წარმომადგენელს, ვაჩაგან III-ს (487–510). ალბანეთში აიკრძალა მაზდეიზმის ძალით გავრცელება და დაიწყო ქრისტიანობის აღორძინება.
ამასობაში ვახტანგი ქართლში დაბრუნდა და აღმშენებლობა განაგრძო. თუმცა კი ქვემო ქართლზე ვარსქენის მკვლელობის მიუხედავად კვლავ სპარსეთის პროტექტორატი ნარჩუნდებოდა რაც ნაჩვენებია ბოლნისის სიონის წარწერებშიაც, სადაც ნათქვამია: „შეწევნითა წმიდისა სამებისათა ოც წლისა პეროზ მეფისა ზე იქმნა დაწყება ამის ეკლესიასა და ათხოთხმეტ წლისა შემდგომად განეშორა“ და სხვ. ამ შემთხვევაშიც ყურადღებას იქცევს ის, რომ დასახელებულია სპარსეთის მეფე პეროზი და არ იხსენიება ქართლის მეფე. როგორც ვხედავთ, თვით 90-იან წლებშიც კი (წარწერა გაკეთებულია 493–494 წლებში) ქვემო ქართლის საპიტიახშოში შესაფერის ანგარიშს არ უწევდნენ ქართლის მეფეს.
მალე ანტიოქიის საპატრიარქომ ქართლის ეკლესიის ავტოკეფალია იურიდიულად აღიარა, თუმცა ქართლის კათალიკოსის კურთხევა 614 წლამდე ანტიოქიაში ამავე პატრიარქის მიერ ხდებოდა.
488 წელს ვალარშაკი ტახტიდან ჩამოაგდეს და ახალგაზრდა და ენერგიული კავად I (488–496; 498–531) გაამეფეს. მან ძირეულად შეცვალა ვალარშის დროინდელი უნიათო პოლიტიკა. ჰუნებთან ხანგრძლივი ბრძოლის გამო, ქვეყანა შინაგანად დასუსტებული იყო. მისი ეკონომიკურად მოძლიერება მხოლოდ ბიზანტიიდან მიღებული ოქროთი შეიძლებოდა (ჯერ კიდევ იეზდიგერდ II-ის დროს დადებული ხელშეკრულებით კავკასიის ზეკარების დაცვის გამო, იმპერია ირანს 500 ოქროს უხდიდა). კავადმა კონსტანტინოპოლში ელჩები გააგზავნა და იმპერიისაგან მოითხოვა ან ოქრო გამოეგზავნათ, ან ომი მიეღოთ. ეს ელჩობა ჯერ კიდევ გზაში იყო, როცა ავგუსტი ზენონი (491 წლის 9 აპრილს) გარდაიცვალა და მისმა ქვრივმა არიადნემ ტატხზე თავისი ფავორიტი სასახლის დაბალი რანგის მოხელე ანასტასოს I (491–518) აიყვანა, რომელსაც ერთ თვეშ გაჰყვა კიდეც ცოლად. კავადმა ელჩებს დაავალა ოქრო ახალი იმპერატორისაგან მოეთხოვათ, რაზეც კატეგორიულ უარი მიიღეს. მოლაპარაკემამ ერთ წელს გასტანა და უშედეგოდ დასრულდა.
ანასტასიოსმა 5 წლიანი (492–497) სამოქალაქო ომით მოახერხა ისავრიელთა პოლიტიკურად გავლენიანი არისტოკრატიის დამორჩილება. გამოსცა კანონი მიწათმფლობელობის შესახებ, გააუქმა ქრისარგირონი (ვაჭარ-ხელოსანთა ფულადი გადასახადი). ნატურით გადასახადის ნაცვლად შემოიღო მიწაზე ფულადი გადასახადი - ქრისოტელია. მფარველობდა მონოფიზიტებს. ჩაახშო ფედერატების მიერ ვიტალიანეს წინამძღოლობით მოწყობილი ფედერატების რამდენიმე აჯანყება. მეგობრული ურთიერთობა დაამყარა ფრანკთა მეფე ხლოდვიგთან.
წარმატებული ეკონომიკური პოლიტიკის შედეგად მმართველობის ბოლოსათვის ხაზინა 23000000 სოლიდით (დაახლ. 230000 გირვანქა ოქრო, დღევანდელი საზომით 100 ტონაზე მეტი) გაამდიდრა. ამის მიუხედავად მისი საგარეო პოლიტიკა სუსტი იყო. სწორედ ანასტასიოსის დროს დაიწყო ბალკანეთსა და ბიზანტიაზე თავდასხმები სლავებმა. მათგან თავის დასაცავად და კონსტანტინოპოლის გასამაგრებლად ააგო ახალი ქვის კედელი, რომელსაც ანასტასიოსის კედელი ეწოდა. საბოლოოდ დაკარგული იქნა გავლენა ბარბაროსულ სახელმწიფოებზე და ვარც სპარსეთთან დაპირისპირებაში იქნა რაიმე წარმატება მოპოვებული.
კავადის დროს სპარსეთში დაიწყო თავის განთქმული ქადაგება მაზდაკმა. მას უნდოდა, რომ ხალხში მშვიდობიანობა და სიყვარული დამყარებულიყო. ამისათვის უნდა ადამიანთა შორის მოვსპოთ და ძირიანად აღმოვფხვრათ სიძულვილისა და უთანხმოების მიზეზიო, ამბობდა მაზდაკი. ხოლო რადგან ყოველგვარი უსიამოვნებისა და ურთიერთობისადმი მტრობის დედა-ბუდე საკუთრებისა და ლხინისამდი მისწრაფებააო, ამიტომ, თუ ჩვენ ქვეყნიერებაზე მშვიდობიანობის დამყარება გვსურს, მთელი საკუთრება უნდა გაიყოს და ხალხს თანასწორად მიეცესო. ცოლებიც კი კერძო კუთვნილებას არ უნდა შეადგენდნენ. უნდა მოისპოს აგრეთვე წოდებრივი უსწორმასწორობა და სულდგმული ცხოველების დაკვლა და ჭამაც აიკრძალოსო.
მეფე კავადი მაზდაკს მიემხრო ალბათ იმ აზრით, რომ დიდებულები დაემხო, მაგრამ განრისხებულმა სპარსელმა დიდებულებმა 496 წელს მეფე დაიჭირეს და ციხეში ჩასვეს. ხოლო მის მაგიერ მისივე ძმა ჯამასპი გაამეფეს. კავადის ცოლმა თავისი ქმარი ციხიდან გაათავისუფლა და 498 წელს ჯამასპმა ისევ თავის ძმას დაუთმო სამეფო ტახტი.
გამეფების დროს კავადს ჰუნები დაეხმარნენ და ამისათვის მათთვის სასყიდელი უნდა მიეცა. თითონ რომ საჭირო ფული არ ებადა, 502 წელს სპარსეთის შაჰმა ბიზანტიას ომი აუტეხა და ვახტანგს შემოუთვალა: „მომეც ასული შენი და ერთობლივი ძალებით შევიდეთ საბერძნეთს“. როდესაც მოვიდა მოციქული წინაშე ვახტანგ მეფისა, და ვახტანგ აშენებდა ქალაქსა ტფილისისასა და საფუძველი მხოლოდ დაედვა.
როცა უთხრა მოციქულმა შეთვლილობა კავად მეფისა, თქვა მეფემან: „ამაზე ამბობენ: მჭედელო, გამახვე მახვილი შენი, რათა მსწრაფლ განეწონოს. ასოთა შენთა“. მაშინ ვახტანგ დღეთა მიწევნულ იყო ვითარ სამოცისა წლისა და თქვა ესე: „უთხარით მეფესა კავადს: პირველად განემზადე ბრძოლად ჩვენდა, და ეგრე შევედ საბერძნეთად, რამეთუ ძალნი რომელნიც იქმნეს ყოველნი ძალითა ჯვარისათა იქმნეს. აწ ცხოვრება ჩვენი იყავნ სასოებითა ჯვარ-ცმულისათა“.
და დაგზავნა მაცნენი, რათა დატოვონ სოფლები და ქალაქები, რომელიც იყო არა ძლიერი, და შეივლტოდენ კავკასიის მთებსა და კახეთად, რამეთუ კახეთი ტყე იყო და შეუვალი მტერისა მიერ. ხოლო დაჩი და დის-წული მისი გადავიდნენ კახეთად, და დადგნენ ხევსა ლოპოტისასა, ქვეყანასა მას კლდითა მოზღუდვილსა (და იყვნენ სოფლისა მის კაცნი ცეცხლისა და წყლისა მსახურ, და სავსე იყო ხევი იგი სიმრავლითა კაცთათა ვიდრე ნოსრამდე), ხოლო გორგასალისა ცოლი და შვილნი – უჯარმის ხევსა. და წინასა ციხესა თვით მეფე შედგა, და მის თანა ჯუანშერ და ადარნასე. ხოლო მცხეთას დემეტრე და ნერსე და ბივრიტიანი დაუტევა, წარავლინა მოციქული და ამცნო კეისარსა.
და მოვიდა კავად და შემუსრა ქალაქი კამბეჩოვანი, და ჭერმისა ციხე, და ველისციხე. და როდესაც მოიწივნენ კახეთად, დაიბანაკეს იორსა ზედა. ხოლო სპანი ვახტანგისნი დადგნენ ველსა ზედა, გარემოს ციხე-ქალაქსა უჯარმას, სადაც ჰქვია დარფაკა5. და შეიბნენ იორსა ზედა, და სამი დღე ყოველთა დღეთა იბრძოდნენ, და დაეცემოდა ორთა-ვე სპათაგან ურიცხვი. მაშინ ვახტანგ მოუწოდა პეტრე კათალიკოსსა და უთხრა: „უწყოდე, რამეთუ არა ხარკისა მიცემისათვის გვებრძვიან, არამედ ქრისტეს არდატოვებისათვის. აწ მე ესე განმიზრახავს, რამეთუ ცხოვრებასა ჩემსა სიკვდილი უმჯობეს არის სახელსა ზედა ქრისტესსა, რათა სასუფეველი გვქონდეს, აღთქმული მათ თანა, რომელთა ეტყვის: რომელმან წარიწყმიდოს თავი თვისი ჩემთვის, მან პოვოს იგი“.
უთხრა მას პეტრე კათალიკოსმან: „გიხილვან საქმენი, რომელნიც არა-ვინ ნათესავთა შენთაგანმან იხილა, შეწევნანი ქრისტესმიერნი. რამეთუ უწყის სიბრძნემან შენმან, ვითარმედ მტერი იგი გამომცდელი ჩვენი აცილობს ღმერთსა ჩვენთვის ვითარცა იობისთვის; რამეთუ ღმერთი მიუშვებს მოძულებულთა მათ თვისთა წარწყმედად, ხოლო შეყვარებულთა თვისთა განღმრთობად. იყავ შენ, ვითარცა გაზრახოს ღმერთმან, დაღაცათუ არა მოჰკვდეთ, მოვკვდეთ“. და ამით სიტყვითა ამხილა, ვითარმედ წყობასა მას არა დარჩეს, და უთხრა: „არა-ხოლო-თუ ქართლი მიეცეს განსარყვნელად, არამედ იერუსალემი-ცა, რომელ არის მშობელი ყოველთა შვილთა ნათლისათა“.
და თქვა მეფემან: „დადეგ ეკლესიასა შინა რაჟდენ წმიდისასა, რომელიც რაბატსა შინა უჯარმოსასა ამიშენებია; და ვეჭვ, ვითარმედ ყოველი ქალაქნი გარემოს უჯარმოსა იძლივნენ, რამეთუ მტკიცენი და ძლიერი ზღუდენი აქა დავსხენით“. და ყო ეგრე კათალიკოსმან. ხოლო ეპისკოპოსი ყოველი წმიდანი იქ შეიკრიბნენ.
გაჰყო ვახტანგმა ლაშქარი მისი სამად: და კლდით კერძო მოავლინა ქვეითი; და ერთ-კერძო მოავლინნა პატიახშნი და სპასპეტი; და სადათ სპარსთა მეფე იყო, იქ თვით მივიდა ვახტანგ.
ღამესა ნისლისაგან ოდნავ გაცისკრებულსა დაესხა ვახტანგ სპარსთა ზედა და მიმართა ყოველსა ერსა მისსა: „ყოველი კაცი, რომელიც დარჩნენ სიკვდილისაგან და მტერთა ჩვენთაგანისა თავი ანუ ხელი არა გამოიტანოს, ჩვენ მიერ მოკვდინ იგი“. და ცისკარი რა აღეღებოდა, დაესხა და შევლო ვიდრე პალატამდე მეფისა. შევიდა კარავსა შინა მეფისასა და მეფე შეესწრა ცხენსა ზედა, და ძე მისი ბაჰრამ მოკლა და მოჰკვეთა თავი მისი. და იქ შინა სპარსმან ვინ-მე სცა ისარი მკერდსა ვახტანგისსა, და იყო ბრძოლა ვიდრე შუადღემდე. სძლია ვახტანგ სპარსთა მათ და წამოიღეს ნატყვენავი ცხენი მრავალი და სრულიად ვერ იოტნენ სიმრავლისაგან. აიყარა იქით სპარსთა მეფე, და ჩადგა რუსთავს. და დამძიმდა წყლულება ვახტანგისი, რამეთუ შეწეულ იყო ისარი ფირტუად. და წავიდა უჯარმოს, და უბრძანა სპასალართა ქართლისათა, რათა ადგილსა-ვე დგენ.
ცნეს სპარსთა, რომ დამძიმდა ვახტანგ წყლულებისაგან, მოაოხრეს ტფილისი და არმაზი ქართლი, ხოლო მცხეთა ვერ დაიპყრეს გარეუბნები რომელიც ზღუდესა გარეთ იყო, მოაოხრეს, რომელი-იგი მუხნარით და არაგვსა ხერთვისსა იყო.
აქედან სპარსელებმა კარნუ-ქალაქზე (არზრუმზე) გაილაშქრა, აიღო და არმენია-მესოპოტამიაზე ლაშქრობა გააგრძელეს.
ხოლო ვახტანგმა შეიტყო რომ კვდებოდა მოუწოდა კათალიკოსსა, და ცოლსა თვისსა, და ძეთა და ყოველთა წარჩინებულთა, და თქვა: „მე ესე-რა წავალ წინაშე ღმრთისა ჩემისა, და ვმადლობ სახელსა მისსა, რამეთუ არა დამაკლო გამორჩეულთა წმიდათა მისთა. აწ გამცნებ თქვენ, რათა მტკიცედ სარწმუნოებასა ზედა სდგეთ და ეძიებდეთ ქრისტესთვის სიკვდილსა სახელსა მისსა ზედა, რათა წარუვალი დიდება მოიგოთ“.
და უთხრა ყოველთა წარჩინებულთა: „თქვენ, მკვიდრნო ქართლისანო, მოიხსენენით კეთილნი ჩემნი, რამეთუ პირველად სახლისა ჩემისა მიერ მიიღეთ ნათელი საუკუნო, და მე ხორციელებრითა დიდებითა გადიდენ თქვენ ნათესავთა ჩემთა. და სახლსა ჩვენსა ნუ შეურაცხჰყოფთ, და სიყვარულსა ბერძენთასა ნუ დაუტეობთ“.
და უთხრა ძესა თვისსა დაჩის: „შენ ხარ პირმშო (უფროსი) შვილი ჩემი, შენდა მიმცემია გვირგვინი მეფობისა ჩემისა, და ნაწილად ძმათა შენთა მიმიცემია ტაშისკარიდან და წუნდიდან ვიდრე სომხეთამდე და საბერძნეთამდე და ეგრისამდე, და იყვნენ შენდა ერისთავად მორჩილებასა ქვეშე ნათესავისა შენისასა.
და მოუწოდა ნასარს, ერისთავსა წუნდისასა, და არტავაზს, ერისთავსა კლარჯეთისასა, და ბივრიტიანს, ერისთავსა ოძრხისასა, და მათ მიათვალა ცოლი თვისი ელენე და შვილნი მისი, რომელთაც ერქვა ლეონ და მირდატ, და შეავედრნა მათ სამთავე ერისთავთა ცრემლითა და შეხედვებითა ღმრთისათა.
მაშინ წარჩინებულთა და ყოველსა ერსა ზედა დღე იყო სასჯელისა, და იტყებდნენ ყოველნი თავთა თვისთა, ისხმიდნენ ნაცარსა, და ყოველნი ინატრიდნენ სიკვდილსა თავისა თვისისასა; და ხმისაგან ტირილისა და გოდებისა იძრვოდა ქვეყანა; და მორწმუნე ერი ჰნატრიდა მეფესა, რამეთუ ქრისტესთვის მოიკლა. და მოკვდა ვახტანგ, და დაეფლა მცხეთას, საკათალიკოსოსა ეკლესიასა შინა სვეტსა თანა, რომელსა შინა არის ღმრთივ-აღმართებულისა სვეტისაგან დაპყრობით“.
ვახტანგ გორგასალის სიკვდილის გარემოების შესახებ ძველად ჯუანშერის მოთხრობისაგან თვალსაჩინოდ განსხვავებული გადმოცემაც ყოფილა, რომელიც დაცულია ერთ ნაწარმოებში, თ. ჟორდანიას მიერ გამოქვეყნებულსა და რატომღაც „საეკლესიო მატიანე“-დ წოდებულში. ამ ძეგლში ვახტანგ გორგასალის სიკვდილის შესახებ ნათქვამია: „მოიკლა იგი სპარსთა ბრძოლასა შინა მონა ყოფილისაგან მისისა, რამეთუ იცოდა განახევი ჯაჭვისა ღლიასა ქვეშე: და აღიპყრა რა ხმალი თვისი ვახტანგ მეფემ, რათა სცეს კაცსა სპარსთაგანს, მონამან მან ბოროტმან ჰკრა ისარი იღლიასა ქვეშე და ამით მოიკლა და ქრისტესთვის იწამა ქრისტეს მოყვარე იგი მეფე“ და მისი მოკვლის „შემდგომად მისა მოიწივნეს სპარსთაგან ქართველთა ზედა დიდნი ჭირნი“-ო.
თამარ მეფის ისტორიკოსი მოგვითხრობს, რომ მეფე ვახტანგი აღესრულა „ციხესა შინა უჯარმოისასა, რომელიც აგებული იყო ვახტანგ გორგასლისაგან“-ო.
არსენ კათალიკოსის ცნობით ვახტანგ გორგასალი დასაფლავებული ყოფილა მისგანვე აგებულ მცხეთის დიდებულ სიონში, თვით ეკლესიაში „...წინაშე სვეტსა ცხოველსა და მისსა ზედა საფლავსა წერილ არის ხატი მისი სწორი ჰასაკისა მისისა“-ო. მაშასადამე, საფლავის ქვაზე სურათი ყოფილა გამოყვანილი იმავ ზომისა, რა ზომისაც თვით განსვენებული გვირგვინოსანი ყოფილა, – ეს ალბათ მისი საფლავის ქვის ძეგლი იქნებოდა.
ომი 506 წელს დარას ზავით გათავდა. ბიზანტიამ 300 კგ ოქრო გადაიხადა და დათმო ეგრისზე გავლენა. სამაგიეროდ კი მხოლოდ ქ. ამიდას დაიბრუნებას მიაღწია.


შენიშვნები
1. ხერკის ხევი (იგივე თემი) მდ. არაგვის დინების სამხრეთით მარცხენა მხარეს (დღევ. მცხეთისა და დუშეთის რაიონების ტერიტორიის ნაწილი). ხერკი იგივე საგურამოს ან თეზმის ხევია. ვახუშტი ბატონიშვილის ლოკალიზაციით აღმოსავლეთით საზღვრავდა ერწოს მთა, სამხრეთით – ზედაზნის მთა, ჩრდილოეთით – ნიკორნა-ბოკოწანს შორის მდებარე მთები, დასავლეთით მდ. არაგვი. ხერკის ცენტრი იყო ზედაზნის ციხე. ანტიკურ ხანაში ხერკი მუხრანთან ერთად მცხეთის „სამოქალაქოს“ (მცხეთის საგამგებლო რეგიონი) ქმნიდა.
2. ქარაფი ნიშნავს მაღალ კლდეს, მაღალი კლდის ზედა ნაპირს.
3. კენტჩლიქოსანი ცხოველი ცხენისებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძე 2 მ აღწევს.
4. მასში აღიარებული და დადასტურებული იყო სამი მსოფლიო კრების დოგმატები, დაგმობილნი იყვნენ ნესტორი და ევტიქი, მაგრამ მეოთხე მსოფლიო კრების აღიარებაზე და ქრისტეს ორი ბუნების შესახებ სწავლებაზე არაფერი იყო ნათქვამი, ამ საკითხზე დუმილი იყო ნაბრძანები (იკრძალებოდა ისეთი გამოთქმები, როგორიცაა „ერთი ბუნება“ ან „ორი ბუნება“.).
5. ლოკალიზდება საგარეჯოს რაიონში. უნდა მდებარეობდეს ციხე-ქალაქ უჯარმის მიდამოებში. ტოპონიმი დარფაკა დღეისათვის აღარაა შემორჩენილი. სავარაუდოა, რომ დარფაკა ერქვა ციხე-ქალაქ უჯარმის ახლო მდებარე ველს.







Комментариев нет:

Отправить комментарий