воскресенье, 15 января 2017 г.

იბერია VI ს-ის I ნახ-ში. „მარზპანი“ და „აზნაურები“. გურგენის შთამომავლები ბიზანტიაში

           ა) სპარსელთა ბატონობის დამყარება ქართლში.
   რავალათასწლოვანი ისტორიის მანძილზე ქართველ ხალხს ბევრი მძიმე პერიოდი ჰქონია, მაგრამ მათ შორის განსაკუთრებით მძიმეა VI საუკუნე, როდესაც ქართველი ერი გადაშენების საფრთხის წინაშე დადგა. ამ პერიოდში პოლიტიკური დამოუკიდებლობა დაკარგა ორივე ძირითადმა ქართულმა სახელმწიფომ ეგრისმა (ლაზიკე) და ქართლმა (იბერიამ) და იძულებული გახდა უცხო ქვეყნების მმართველთა დანიშნულ მოხელეებს დაქვემდებარებოდა.
   VI საუკუნის დასაწყისისთვის კავკასიაში სამი მეტნაკლებად დამოუკიდებელი სამეფო იყო: ეგრისი, ქართლი და ალბანეთი (არმენიამ საბოლოოდ სახელმწიფოებრიობა 428 წელს დაკარგა). მათ ჩრდილოეთიდან დაბალგანვითარებული ტომები ესაზღვრებოდნენ, ხოლო სამხრეთიდან ორი უზარმაზარი იმპერია ბიზანტია (აღმოსავლეთ რომი) და სასანიდური სპარსეთი. ტრადიციულად ბიზანტია, ისევე როგორც მისი წინაპარი რომის იმპერია თავის საკუთრებად მიიჩნევდა დასავლეთ კავკასიას (ანუ ეგრისსა და დასავლეთ სომხეთს), ხოლო სპარსეთი აღმოსავლეთ კავკასიას (ანუ ქართლს, აღმ. სომხეთსა და ალბანეთს). თუმცა ბუნებრივია ისინი ამით არ კმაყოფილდებოდნენ და ცდილობდნენ ერთმანეთის სამფლობელოებს დაუფლებოდნენ.
VI საუკუნის დასაწყისში განსაკუთრებულად გაძლიერდა სასანიდური სპარსეთის იმპერია. შაჰმა კავადმა (ზეობდა 488496; 499531) ისარგებლა ბიზანტიის პოლიტ-ეკონომიკური სისუსტით და განდევნა იგი კავკასიიდან. 510 წელს სპარსელებმა ხელმეორედ გააუქმეს ალბანეთის სამეფო და თავიანთ რიგით სამარზპანოდ (მხარედ) აქციეს. სპარსეთის უზენაესობა აღიარა ეგრისის მეფე დამნაზემ, რომელმაც მაზდეანობა მიიღო თავის ვაჟ წათესთან ერთად. სპარსელთა უღელი დაუმძიმდა იბერიასაც, სადაც ამ დროს ვახტანგის ძე დაჩი (502–514) მეფობდა.
„დაჯდა საყდარსა მისსა ძე მისი დაჩი, ხოლო ცოლი და ორი ძენი ვახტანგისნი წაიყვანეს სამთა მათ ერის-თავთა, და დაიკავეს დასავლეთი ქართლისა, რომელიც მისცა ვახტანგმა. და დასხდნენ წუნდას ქალაქსა ზაფხულობით, და ზამთრობით იყვნენ ოძრხეს. და არა ეწოდებოდათ მათ მეფედ, არამედ ერის-თავთა-მთავრად, და იყვნენ მორჩილებასა ძმისა მათისა დაჩი მეფისასა. ხოლო ამან დაჩი მეფემან იწყო შენებად ქართლისა, რამეთუ მოოხრებულ იყო ყოველი ხევნი ქართლისანი, გარდა კახეთისა და კლარჯეთისა. და განასრულნა ზღუდენი ტფილისისანი, და, როგორც ებრძანა ვახტანგს, იგი შექმნა სახლად სამეუფოდ.
მოკვდა პეტრე კათალიკოსი და დაჯდა სამოელ. და მეფემან მას მიათვალა მცხეთა, რამეთუ ეგრე ებრძანა მეფესა ვახტანგს. ამან-ვე მეფემან დაჩი დაჰპატიჟა მთეულთა კახეთისათა, რათა აღიარონ ქრისტე, ხოლო მათ არა ინებეს, და განდგნენ ყოველნი ნოპატელნი1. ხოლო ორთა-ვე მათგან ძეთა ვახტანგისთა, ნაშობთა ბერძნისა ცოლისათა, მოკვდა რომელსაც ერქვა ლეონ, და დარჩა მირდატ ოდენ. ამას მირდატს მისცა ჯავახეთი ფარავნიდან მტკვრამდე. დაიკავა მირდატმა, ძემან ვახტანგისმან, ფარავნიდან და ტაშისკარიდან ვიდრე ზღვამდე სპერისა (ე.ი. შავ ზღვამდე), და ერისთავობდა იქ; და იყო მორჩილი დაჩი მეფისა, ძმისა თვისისა. ამან ააშენა ჯავახეთს ეკლესია წყაროსთავისა და მოკვდა დაჩი მეფე“.
და ამისა შემდგომად მეფობდა დაჩი უჟარმელი, კათალიკოზი იყო პეტრე. და კათალიკოზი იყო სამოველ. და მისა ზე ტფილისს კაცნი დასხდებოდნენ, და მარიამ-წმიდა ეკლესია ააშენეს გვამცნობსმოქცევა ქართლისა“.
დაჩის შემდეგ ქართლის ტახტზე მისი ძეები ბაკურ IV (დაახლ. 514522. „ამისა შემდგომად მეფობდა ბაკურ, ძ დაჩისი, და კათალიკოზი იყო სამოველ) და გურგენი (დაახლ. 522523) მეფობდნენ, რომელთა დროს სპარსელთა ზეგავლენა კიდევ უფრო გაძლიერდა.
თეოფანე აღმსარებელი (760818) მოგვითხრობს: კავად ფლობდა ლაზიკას, ძალიან უკვარდა მისი მეფე წათე II (დაახლ. 520–529), რომელიც საკუთარი ხელით დასვა ტახტზე. ამის მიუხედავად 521 წელს ლაზიკის მეფე კონსტანტინეპოლში ეწვია კეისარ იუსტინე I- (518527) და თხოვა ქრისტიანად მონათვლა და ლაზიკის მეფედ დამტკიცება. იუსტინემ სიხარულით მიიღო ის, მონათლა, „საკუთარ შვილად გამოაცხადა“, ლაზიკის მეფედ დაამტკიცა, ცოლად ბიზანტიელი დიდებულის ომოსის ასული ვალერიანა შერთო, სამეფო სამოსელითა და დიდძალი ძვირფასეულობით დააჯილდოვა და შინ გამოისტუმრა. ამ ამბავმა საშინლად განარისხა სპარსეთის შაჰი.
პროკოპი კესარიელი (დაახლ. 500565) მოგვითხრობს: „იბერები ქრისტიანები არიან და ამ სარწმუნოების წესებს ყველა მეზობელ ხალხზე უკეთ იცავენისინი ძველი დროიდანვე სპარსეთის ქვეშევრდომნი იყვნენ და სპარსეთის შაჰმა კავადმა გადაწყვიტა ძალით მოექცია თავისი სარწმუნოების წესებზე და 523 წელს მათ მეფეს გურგენს შეუთვალა სხვა რამეშიაც ისე მოქცეულიყო, როგორც სპარსელებში იყო მიღებული და მაზდეანობის სარწმუნოების მიხედვით მიცვალებულები მიწაში კი არ დაემარხათ, არამედ ფრინველებისა და ცხოველებისათვის გადაეგდოთასეთმა სიმკაცრემ და სისასტიკემ იბერიაში აჯანყება გამოიწვია. მეფე გურგენმა კეისარ იუსტინე I- ელჩები გაუგზავნა და შეუთვალა: „მოგემხრობით და თქვენკენ გადმოვალთ, თუკი პირობას მოგვცემთ, რომ თქვენ ჩვენ,  იბერებს არასოდეს სპარსელებს აღარ გადაგვცემთო“. გახარებულმა ავგუსტმა დიდი სიამოვნებით მისცა მას ეს დაპირება და ბოსფორში გაგზავნა დიდძალი ფულით პრობე, გარდაცვლლი ავგუსტის ანასტასის ძმსწული, პატრიკიოსი, რათა ჰუნების ჯარი ფულის საშუალებით დაეყოლიებინა და იბერთა დასახმარებლად გაეგზავნა. ბოსფორი (შავი) ზღვისპირა ქალაქია, ე.წ. ევქსნის პონტოში რომ შედიხარ – მარცხნივ, ხოლო ქ. ქერსონს, რომელიც არის რომაელთა მიწაწყლის უკანასკნელი ადგილი, ოცი დღის სავალ გზაზეა დაშორებული. მათ შუა მდებარე ადგილი ჰუნებს უჭირავთ. ბოსფორიტები კი ძველად თვითავადად ცხოვრობდნენ, ხოლო დიდი ხანი არ არის, რაც იუსტინე მეფეს მიეკედლნენ. რადგან პრობე იქედან უშედეგოდ დასრულდა, მეფემ პეტრე სტრატეგოსი გაგზავნა ლაზიკეში რამდენიმე ჰუნითურთ, რომ ის დახმარებოდა გურგენს, რამდენადაც შესაძლებელი იყო. ამავე დროს კავადმა იბერთა განდგომის ამბავი შეიტყო თუარა, მაშინვე იბერიაში დიდი ლაშქარი გამოაგზავნა უარიზის პატივის მქონე ვოის სარდლობით. გურგენმა დაინახა რომ მისი ძალები საკმარისი არ იყო სპარსელთა იერიშის მოსაგერიებლად, ხოლო რომაელების მიერ გამოგზავნილი დამხმარე ძალები საკმარისი არ იყო, ამიტომ ლაზიკეში გაიქცა იბერთა ყველა დიდებულებითურთ და თან წაიყვანა ცოლი, ძმები და შვილები, რომელთაგან უფროსი იყო პერანი. ლაზიკის საზღვრებში რომ მივიდნენ, აქ გაჩერდნენ და ძნელგასავლელი ადგილებით დაცულნი იგერიებდნენ მტერს. სპარსელები კი დაედევნენ მათ, მაგრამ მაინცა და მაინც ვერაფერი დააკლეს, რადგან საქმეს აფერხებდა ძნელგასავლელი ადგილები
ამრიგად ეგრისის გავლით გურგენი კონსტანტინეპოლს გაეშურა. ეტყობა მეფე ფიქრობდა, რომ პირადი თხოვნის ფაქტობრივი უპასუხოდ დატოვების შემდეგ ამ გზით მაინც დავითანხმებ ავგუსტსო. სამწუხაროდ მისი იმედები არ გამართლდა და გურგენის ოჯახს სამუდამოდ ბიზანტიაში მოუწია დარჩენა“. ქართლის ტახტი ფარსმან VI- (ბერძნული წყაროებით ძამანარსე დაახლ. 523–537) დაიკავა. ასე დაიწყო პირველი ქართული პოლიტიკური ემიგრაცია უცხოეთში.
სხვათაშორის ზუსტად 1200 წლის შემდეგ იგივე, იმავე მიზეზით გააკეთა ქართლის მეფე ვახტანგ VI-, როდესაც ოჯახის, ნათესავებისა და დიდაზნაურების 1200 კაციანი ამალით გაემგზავრა რუსეთში (რომელიც ამავე დროს ბიზანტიის პოლიტიკური მემკვიდრე გახდა). ამ ემიგრაციის ბედიც ზუსტად გავს გურგენის ემიგრაციის ბედს.
გურგენის წასვლის შემდეგ სპარსელებმა როგორც ჩანს იბერია ალბანეთის მარზპანს დაუქვემდებარეს, თუმცა იბერები ბრძოლას განაგრძობდნენ და საკუთარ მეფეებს მაინც აყენებდნენ.
ჯუანშერი მოგვითხრობს: „დაჯდა მეფედ ძე მისი ფარსმან და მოკვდა კათალიკოსი სამოელ, და დაჯდა კათალიკოსად თავფეჩაგ. და მოკვდა თავფეჩაგ, და დაჯდა კათალიკოსად ჩერმაგ.
ვახტანგიდან აქამომდე ესე მეფენი მშვიდობით იყვნენ, და შვილნი მირდატისნი ჰმონებდნენ შვილთა დაჩისთა. ამის ფარსმანის მეფობასა მოვიდნენ სპარსნი, მოაოხრეს ქართლი და ალბანეთი. ხოლო ფარსმან, მეფემან ქართველთამან, ითხოვა სპარსთ მეფისაგან, რათა არა მოაოხრონ ეკლესიანი და და შეუნაურჩუნოს ქართლს ქრისტეს სჯული. რამეთუ მას ჟამსა ბერძენნი უცალო იყვნე: დასავლეთით მტერნი აღდგომილ იყვნე, და ვერ შემძლებელ იყვნე შეწევნად ქართველთა და წინა-აღდგომად სპარსთა. მაშინ სპარსთა მეფემან ისმინა ვედრება მისი და დაიცვა ეკლესიანი. და ფარსმანმა დაუწერა მას მორჩილება და მსახურება, და წავიდა სპარსთა მეფე.
ამიერიდან გაიყვნე ნათესავნი ვახტანგ მეფისანი. რამეთუ შვილნი დაჩისნი ჰმორჩილობდ სპარსთა, ხოლო შვილნი მირდატისნი დაადგ მორჩილებასა ბერძენთასა. მოკდა ფარსმან და დაჯდა მეფედ ძმის-წული მისი, რომელსა ერქ ფარსმან-ვე.
და მისა შემდგომად მეფობდა ფარსმან, და კათალიკოზი იყო თავფაჩაგ. და მისა ზე-ვე ჩიმაგა ~. და მისა ზე-ვე სპარსთა მეფობა მცხეთად მოვიდა და შეაშფოთა ქართლი და ქალაქნი და წავიდა მოგვითხრობსმოქცევა ქართლისა“.
532 სპარსეთის შაჰ ხოსრო I-სა (531–579) და ბიზანტიის ავგუსტ იუსტინიანე I-ს (527–565) შორის „უვადო ზავი“ (ე.წ. საუკუნო ზავი) დაიდო, რომლის თანახმად ლაზიკა ბიზანტიის საკუთრებად გამოცხადდა, ხოლო იბერია სპარსეთის. ამასთან გაქცეულ იბერებს ნება მიეცემოდათ მოქცეულიყვნენ ისე როგორც უნდოდათ: ან დარჩენილიყვნენ იქვე, ბიზანტიონში, ან დაბრუნებულიყვნენ თავიანთ სამშობლოში. ბევრი იყო, რომელიც დარჩა, ბევრი კიდევ დაბრუნდა სამშობლო ქვეყანაში. კავკასიის გადმოსასვლელებს იბერიაში სპარსელები დაიცავდნენ, ხოლო ბიზანტია სანაცვლოდ სპარსეთს ყოველწლიური თანხას გადაუხდიდა.
პროკოპი კესარიელი გვამცნობს: „იმის შემდეგ რაც ამ ბარბაროსთა დიდებულნი გურგენ მეფესთან ერთად განდგომას იზრახავდნენ, იმ დროიდან არც სპარსელები აძლევდნენ ნებას მათ მეფე ჰყოლოდათ, არც იბერები ემორჩილებოდნენ სპარსელებს თავისი ნებით, ასე რომ დიდი ეჭვითა და უნდობლობით ეპყრობოდნენ ერთმანეთს. ცხადი იყო, რომ იბერებს ძალიან უჭირდათ ასეთ მდგომარეობაში ყოფნა და ახლო მომავალში განზრახული ჰქონდათ აჯანყება, თუკი შეძლებდნენ ოდესმე შესაფერისი დრო ეხელთათ“.
სპარსელთაგან შევიწროვებული ფარსმან მეფე იძულებული გახდა დახმარების სათხოვნელად ბიზანტიაში წასულიყო. ბიზანტიელი ისტორიკოსი თეოფანე აღმსარებელი გვამცნობს: „535 წელს იბერიელთა მეფე ძამანარსე (იოანე მალალა უწოდებს ძამანაძი-ს) მოვიდა კონსტანტინეპოლში კეთილსათნო იუსტინიანე კეისართან (527–565) თავისი მეუღლითა და დარბაისლებითურთ; მან სთხოვა იუსტინიანეს მიეღო იგი რომაელთა მოკავშირედ და ჭეშმარიტ მეგობრად. კეისარმაც შეიწყნარა ეს თხოვნა, დიდი პატივი სცა მასაც და მის დარბაისლებსაც; ამგვარადვე დედოფალმაც აჩუქა მის მეუღლეს მრავალნაირი სამკაული, მარგალიტებით მოჭედილი და იუსტინიანემ გაისტუმრა ისინი მშვიდობით მათ საკუთარ სახელმწიფოში“.
ასეთი პატივისცემის მიუხედავად, ბიზანტიამ ქართლს რეალური დახმარება ვერ აღმოუჩინა, რადგან იუსტინიანე რომის იმპერიის აღდგენით იყო დაკავებული და სპარსეთთან ომისთვის არ ეცალა.
ძამანარსეს გარდაცვალების შემდეგ ქართლის მეფე მისი ძმისშვილი ფარსმან  VII  (დაახლ. 537553) გახდა, რომელიც ქართლის მთიანეთს იყო შეფარებული. შიო მღვიმელის ცხოვრება ფარსმანზე მოგვითხრობს, რომ იგი 550 წელს აბაზგების აჯანყების დროს ბიზანტიელებს ჯარით მიეხმარაო.
იყო იგი მორწმუნე ვითარ-ცა მამის ძმა მისი, და ჰმატა ყოველთა ეკლესიათა შემკობა. 
ხოლო ითხოვეს იუსტინიანესგან ქართველთა, რათა დასხდებოდენ კათალიკოზად ნათესავნი ქართველთანი. რამეთუ მოდიოდნენ კათალიკოსნი საბერძნეთიდან. ხოლო იუსტინიანე დაწერა წიგნი და დაბეჭდა ვისითა ბეჭდითა ესრეთ, რათა დასხდებოდენ კათალიკოსად ნათესავნი ქართველთანი, და ნდე უაღრესობა ყოველთა ეკლესიათა და მღდელთ-მთავართა ზედა. და მოკდა კათალიკოსი ჩერმაგ, და ამან-ვე ფარსმან მეფემან დას საბა. აქედან აღარ მოიყვანებდ კათალიკოსსა საბერძნეთით, არამედ ქართველნი დასხდებოდ, წარჩინებულთა ნათესავნი. და მოკდა კათალიკოსი საბა, და მან-ვე მეფემან დას კათალიკოსად ევლათი მოგვითხრობს „ქართლის ცხოვრება“.
და მისა შემდგომად მეფობდა ფარსმან სხვა, და კათალიკოზი იყო დასაბია, მკვიდრი მცხეთელი. და აქედან ორთა სახლთა აიღეს კათალიკოზობა მცხეთელთა მკვიდრთა. და მის-ვე მეფისა ზე კათალიკოზი იყო ევლალე  მოგვითხრობსმოქცევა ქართლისა“.
ბ) მარზპანი და აზნაურები
510 წელს ალბანეთის მეფე ვაჩაგან III (487510) გარდაიცვალა და ქვეყანა კვლავ სპარსეთის სამარზპანოდ იქცა. როგორც ჰაგიოგრაფიული ძეგლებიდან ჩანს მისი პირველი მარზპანი გახდა ფირან გუშნასპი, რომელსაც  520530-იანი წლებიდან აღმ. საქართველოც დაექვემდებარა და გურზანისა და არანის მმართველად იწოდა. თუმცა იბერიაში მეფობა ნარჩუნდებოდა, რეალური ძალაუფლება სპარსეთის მოხელეს მარპზანს გადაეცაიგი კრეფდა ხარკსა და სხვა გადასახადებს. მას ემორჩილებოდა ქართლში ჩამდგარი სპარსული ჯარი ციხე-ქალაქების ციხისთავები; მაგ. მცხეთის ციხისთავს, რომელსაც სპარსული მხედრობა ჰყავდა ხელქვეით. მარზპანს დაბალი წოდების ადამიანების გასამართლების უფლება ჰქონდა. აზნაურებსა და ერისთავებს კი მხოლოდ შაჰი ასამართლებდა. ციხისთავს მსუბუქ დანაშაულზე სასამართლოს წარმოება და მსჯავრის დადება შეეძლო, ხოლო როცა ბოროტმოქმედება სიკვდილით უნდა დასჯილიყო, მაშინ ციხისთავი დამნაშავეს საგამოძიებო მასალებთან ერთად მარზპანთან გზავნიდა.
შენარჩუნებული იყო ძველი სამოხელეო თანამდებობა „ქართლის მამასახლისი“, თუმცა მისი უფლებამოსილების შესახებ ცნობები არ გვაქვს.
ამიერიდან ქართლის ყველა დიდ ციხე-ქალაქში (მათ შორის მცხეთასა და თბილისში) ირანული ჯარი ჩადგა. მარზპანს დაექვემდებარა ქართლის მამასახლისი, პიტიახში, და ერისთავები. შემოვიდა სპარსული კანონები და გაჩაღდა ქრისტიანობის სასტიკი დევნა. ხოცავდნენ მღვდლებს და არბევდნენ ეკლესიებს.
მარზპანი და ციხისთავები ქვეყნის ბატონები იყვნენ, ქვეყნის პატრონებად, მისი შინაური საქმეების გამგეთ კი აზნაურთა წოდება გახდა. სუმბატ დავითის ძე ამბობს: „როდესაც მოაკლდა მეფობა შვილთა გორგასლისათა, იმ ჟამითგან ეპყრა უფლება ქართლისა აზნაურთა“.
V საუკუნეში იბერიაში საბოლოოდ დასრულდა მონათმფლობელობის ხანა და დაიწყო ადრეფეოდალური ხანა. მოსახლეობა ორ ძირითად ფენად – მიწათმფლობელ აზნაურებად („აზნ“ – სპარსულად „წარჩნებული“) და უაზნოებად (ანუ ყმადნაფიცებად, დამორჩლებულებად) ანუ თავისუფლად და უთავისუფლოდ გაიყო. აზნაურებში კი თანდათან გამოიკვეთა მდიდარ აზნაურთა ფენა ე.წ. დიდაზნაურები, რომლებიც ერისთავისა და სხვა მნიშვნელოვან თანამდებობებს იკავებდნენ. დიდაზნაურები თავიანთი ოჯახის წევრებს სეფეწულებს და სეფექალებს ეძახდნენ, ცხოვრობდნენ განსაკუთრებულ სასახლეში, რომელსაც დიდი ეზო და ე.წ. პალატი ჰქონდა. დიდებული აზნაური მოხელე კიდევ, როგორც მაგალითად პიტიახში, სასახლეში, „ტაძარში“ ცხოვრობდა ხოლმე. ამ ტაძარს ერქვა აგრეთვე „სახლი სამეუფო“. ტაძარში იყო „გალიაკები“ და „სენაკები“ დიდი და მცირე. დიდებული აზნაურ-მოხელის ცოლს, რომელსაც მაშინ ჩვეულებრივ „დედოფალი“ ეწოდებოდა, ტაძარში საკუთარი „სენაკი“ ჰქონდა. ამ სენაკს განსაკუთრებული მოსამსახურე მიყენებული ჰყავდა და „სენაკაპანი“ ერქვა.
აზნაურებს ემორჩლებოდნენ უაზნონი, მსახურნი და მხევალნი. დიდაზნაურებს საკუთარი მსახური ხელოსნებიც კი ჰყავდათ. უაზნონი „სახლებში“, „სახლაკებში“ და „ვან“-ში ცხოვრობდნენ.
რასაკვირველია, იბერიაში ვაჭრები და ხელოსნებიც იქნებოდნენ და იყვნენ კიდეც, მაგრამ მათ შესახებ ცნობები არ მოგვეპოვება. ვიცით მხოლოდ, რომ მცხეთაში სპარსელი და ასურელი ხელოსნების, მეხამლეებისა და მეჯადაგეთა, ახალშენი არსებობდა. შუშანიკის ცხორებიდან ჩანს, რომ აღმოსავლეთ საქართველოში ტანისამოსისათვის ძვირფასი ქსოვილი, „პალეკარტად“ წოდებული, ანტიოქიით შემოჰქონდათ.
                                  შენიშვნა
1. ნუხპატი, ნოპატი, ციხე-ქალაქი, ეკლესია. ვახუშტი ბაგრატიონი ნუხპატის შესახებ გადმოგვცემს: „ბელაქნის წყალი გამოსდის ხუნზახსა და ამათ შორისს კავკასს ... აქ მთის კალთას, არს ციხე მაკაბელი და სასახლე მეფეთა, რომელსა ეწოდა პირველ ნოხპატო. აქ აღაშენა ... მეფემან არჩილ ციხე და ეკლესია“.
ნოხპატოს ლოკალიზაციის შესახებ სხვადასხვა მოსაზრებაა გამოთქმული: 1. ნოხპატო მდებარეობს ბელაქანში და ლეკეთის ნაწილს შეადგენს (ბროსე 1849ა). 2. ნოხპატო ახლანდელი ნუხია და მდ. გიშისწყალზე მდებარეობს (ბაგრატიონი 1904; ბერძენიშვილი 1953; 1965). 3. ნოხპატო ჰერეთის მთიანეთი იყო, რომელიც ქართლის სახელმწიფოში შემავალ ქვეყანას წარმოადგენდა. ნოხპატო მდებარეობდა მდ. ბელაქნის წყლის აუზში, მის შუა დინებაზე, კავკასიონის ერთ-ერთ სამხრეთ კალთაზე (პაპუაშვილი 1970). 4. ნოხპატო მდებარეობდა დაღესტანსა და საინგილოს შორის, შაქის ანუ ნუხის მიდამოებში (ომარაშვილი 1999).
ქართლის ცხოვრების ცნობით ციხე-ქალაქი ნოხპატო VIII ს-ის შუა ხანებში დაარსა ქართლის მეფე არჩილმა (VIII ს-ის 40-50-იანი წლები). შესაბამისად ჩვენთვის საინტერესო ტექსტში გვანდელიშეტანილია კახეთის მეზობელი ხალხების აღსანიშნავად.
ნუხის მუნიც-ის არქეოლოგიური შესწავლა 1925–1926 წწ. მიმდინარეობდა (ხელმძღ. დ. შარიფოვი). გაითხარა ძველი ალბანეთის დედაქალაქის – კაბალას ნანგრევები და სამარხები, სადაც ძვ. წ. I-ახ. წ. I სს-ის იალოილუ-თეფეს კულტურის კერამიკა და ძველი ალბანეთის დედაქალაქ კაბალას ნანგრევები დადასტურდა (ტრევერი 1959).

გ) გურგენ მეფის შთამომავალთა ამბავი ბიზანტიაში.
ზემოთ უკვე აღვნიშნეთ, რომ გურგენი ბიზანტიაში ძმებთან და ძეებთან ერთად წავიდა. ბიზანტიურ ისტორიულ წყაროებში ქართლის სამეფო ოჯახის მხოლოდ 3 წევრზე არის ცნობები დაცული. აღნიშნული მცირერიცხოვანი ცნობებიდან ვგებულობთ, რომ ქართველი უფლისწულები ბიზანტიის სამხედრო სამსახურჩი ჩადგნენ და დიდი წარმატებებსაც მიაღწიეს. უკეთ რომ გავიგოთ ქართველ უფლისწულთა მოღვაწეობის არსი მოკლედ იუსტინიანეს იმ ომებზეც ვთქვათ, რომელში მონაწილეობაც მათ მიიღეს.
527 წელს ბიზანტიის ტახტზე ავიდა იუსტინეს დისშვილი იუსტიანიანე I (527–565), რომელმაც თავის მთავარ მიზნად დას. რომის იმპერიის ტერიტორიაზე არსებული გერმანული სამეფოების განადგურება და რომის იმპერიის აღდგენა დაისახა.
533–534 წლებში იუსტინიანეს ჯარებმა გამოჩენილი სარდლისა და იუსტინიანეს მეგობრის ველისარის სარდლობით დაიპყრეს ჩრდ აფრიკაში მდებარე ვანდალთა სამეფო. 535 წელს იუსტინიანემ ველისარი იტალიის ტერიტორიაზე არსებული ვესტგოთების სამეფოს დასაპყრობად გაგზავნა. გამოცდილმა სარდალმა რამდენჯერმე დაამარცხა ოსტგუთები, რიგრიგობით დაიპყრო იტალიის ქალაქები და მათი მეფე ვიტიგესის შეპყრობით (540 წ.) კატასტროფის პირას მიიყვანა ოსტგუთთა სამეფო, მაგრამ ამ დროს აზიაში ხოსრო ანუშირვანმა ბიზანტიის წინააღმდეგ ომი წამოიწყო. ამის გამო ველიზარი სასწრაფოდ გაიწვიეს აღმოსავლეთის ფრონტზე.
541 წელს ოსტგუთების ტახტზე ავიდა ტოტილა, რომელიც ბრწყინვალე სარდალი გამოდგა. მან არაერთი მარცხია აწვნია ბიზანტიელებს და ნელნელა წაართვა იტალიის ქალაქები. მაშინ 544 წელს სპარსელებთან 5 წლიანი ზავის დადებისთანავე ველისარი სასწრაფოდ იტალიაში დააბრუნეს, მაგრამ მან ვეღარ შეძლო ტოტილას შეჩერება და ბოლოს რომიც გუთების ხელთ აღმოჩნდა. ველისარმა შეძლო ქალაქის დაბრუნება მაგრამ წინ ვეღარ წაიწია, რის შემდეგაც სარდლობა ჩამოართვეს და მრავალი წლით სამხედრო საქმეს ჩამოაშორეს.
551 წელს იტალიის ფრონტის მთავარსარდლობა ველისარის ყოფილ თანაშემწესა და მეტოქეს ნარსესს მიანდეს. 552 წლის მან ზაფხულში აპენინებში დაამარცხა ოსტგუთების მეფე ტოტილა. დაიპყრო შუა იტალია, აიღო რომი. 552 წლის მიწურულს მდ. სარნუსთან გაანადგურა ოსტგუთები. ამით მათმა სახელმწიფომ არსებობა შეწყვიტა. ახლა კი ქართველ ემიგრანტ უფლისწულებზე გადავიდეთ.
პერან იბერიელი
უფლისწული პერანი გურგენ მეფის უფროსი ძე იყო. იგი მალევე შევიდა ბიზანტიის სამხედრო სამსახურში და უკვე 535 წლიდან იტალიის კამპანიაში ჩართეს და კონსტანტინე და ბესა თრაკიელებთან ერთად წარმატებით სარდლობდა ბიზანტიელთა ჯარებს ოსტგუთთა მეფის თეოდოტის (534–536) წინააღმდეგ. 537 წელს ვივარიოსთან პერანისა და ბესას ჯარები ძალიან შეავიწროვა ოსტგუთთა ახალმა მეფე ვიტიგესმა (536–540), რის შემდეგაც დახმარება სთხოვეს ველისარს. ამის შემდეგ ერთობრივი ძალებით ვიტიგესი დამარცხებულ იქნა. 537 წელსვე პერანიმ მცირე რაზმით იერიში მიიტანა გუთებზე სალარიის კარიდან და მოწინააღმდეგე გააქცია.
539 წელს ველიზარმა პერანი ქალაქ ურბიბენტუმზე ალყის შემოსარტყმელად გაგზავნა. ქართველმა უფლისწულმა მტრის ბანაკიდან გამოქცეულთაგან გაიგო, რომ ურბიბენტუმის დამცველებს სურსათი ელეოდათ და სასწრაფოდ ველისარს შეუთვალა, თქვენც თუ შემოგვიერთდებით სურსათისგან შეწუხებული გუთები მხნეობას საბოლოოდ დაკარგავენ და ადვილად დაგვნენდებიანო. ველისარი დათანხმდა და ქალაქიც მართლაც მისი მისვლისთანავე დანებდა.
540 წელს პერანის დახმარებით ველისარმა ვიტიგესი საბოლოოდ დაამარცხა და დაატყვევა, რის შემდეგაც იტალიის უდიდესი ნაწილი მის ხელთ აღმოჩნდა.
ამასობაში სპარსეთის შაჰმა ხოსრო I-მა საუკუნო ზავი დაივიწყა და ბიზანტიის მესოპოტამიურ სამფლობელოებს შეუტია. მაშინ იუსტინიანემ ველისარი სასწრაფოდ აღმოსავლეთის ფრონტზე გადმოისროლა, რომელსაც თან გაჰყვა პერანიც.
541 წელს ბიზანტიელი მოხელეების საშინელმა ქცევამ ეგრისი ააჯანყა. მისმა მეფე გუბაზმა ქვეყანაში სპარსეთის ჯარები შემოიყვანა და ეგრისის ციხე-ქალაქებში უნებართვოთ ჩამდგარი ბიზანტიელები განდევნა. ასე დაიწყო „დიდი ომიანობა ეგრისში“, რომელმაც 20 წელს გასტანა და დას. საქართველოს მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი შეიწირა.
სირია-მესოპოტამიის ფრონტზე ომი სპარსელთა უპირატესობით მიმდინარეობდა. ბიზანტიელები დიდ ბრძოლას ერიდებოდნენ და უკან-უკან იხევდნენ. ჯერ კიდევ ომის გაჩაღებამდე 541 წელს ხოსრომ წინააღმდეგობის გარეშე აიღო აპამეა. 542 წელს დაიკავა აგრეთვე ანტიოქია და მისი მცხოვრებლები იქედან ქტესიფონის ახლოს გადაასახლა სადაც დააარსა ახალი ქალაქისპარსეთის ანტიოქია“. პირველი სერიოზული ბრძოლა მოხდა 543 წელს ანგლონთან სადაც ველისარისა და პერანის ჯარები დამარცხდნენ და უკან დახევა განაგრძეს.
ამასობაში იუსტინიანეს მიუვიდა ცნობა იტალიაში ოსტგუთთა მეფის ტოტილას წარმატებების შესახებ, რის გამოც ველისარი იტალიაში დააბრუნეს. პერანთან ერთად აღმოსავლეთის ფრონტის სარდლობა იმპერატორმა მის ძმისწულ იუსტეს მიანდო. მათ მოახერხეს სპარსელთა წინსვლის შეჩერება და პერიოდულად მეტოქის ტერიტორიაზე თავდასხმებსაც აწყობდნენ. ერთ ასეთ რეიდზე მოგვითხრობს პროკოპი კესარიელი: 543 წელს იუსტინეს ძმისწული იუსტე და პერანი დაბანაკდნენ ფისონის სიმაგრის მახლობლად, რომელიც მარტიროპოლის (ბიზანტიის დიოცეზი, მოიცავდა სირიას, პალესტინას, კიპროსსა და სინასი) საზღვრების მახლობლად არის. იუსტესა და პერანის რაზმები შეიჭრნენ ტარავნონთან მდებარე სოფლებში და ზოგიერთი მათგანის დარბევის შემდეგ მაშინვე უკან გამობრუნდნენ.
544 სირიის ფრონტზე ხოსრომ დიდი შეტევა წამოიწყო, რომელსაც თავად სარდლობდა. სპარსელებმა ქალაქ ედესას ალყა შემოარტყეს, რომელშიც გამაგრებული იყო ბიზანტიელთა მთავარი ძალები პერანის, მარტინესა და პეტრე სტრატეგოსის მეთაურობით. სპარსელებმა ქალაქის ასაღებად კედლებთან ხელოვნური ბორცვის აგება დაიწყეს. მაშინ პერანმა მათ შესაფერხებლად ჰუნების რაზმი გაგზავნა, თუმცა ამით მხოლოდ მცირე დრო მოიგო, დამხმარე ძალები კი არ ჩანდა. შემდეგ ედესიდან ერთი ექიმი გაგზავნეს ხოსროსთან ზავზე მოსალაპარაკებლად. ხოსრო უარი განაცხადა ზავზე, მანამ სანამ რომაელები მას არ გადასცემდნენ პეტრესა და პერანის, რომლებიც მისი თქმით შაჰის მამაპაპეული მონები იყვნენ და გაბედეს მის წინააღმდეგ მოქმედება. ხოლო თუ რომაელებს ამის შესრულება არ სურთ, აუცილებელია მათ ორში ერთი აირჩიონ: ან მისცენ 500 კენდინარი (1 კენდინარი=100 ლიტრს), ან მიიღონ ქალაქში მისი ზოგიერთი კაცები, რომლებიც გამოჩხრეკენ მთელ ოქროსა და ვერცხლს, რაც იქ აღმოჩნდება და მას მოუტანენ, ხოლო დანარჩენ ქონებას პატრონებს დაუტოვებენ.
ბიზანტიელებმა დანებებაზე უარი თქვენს. მაშინ სპარსელებმა აიღეს წინა კედელი და ქალაქში შევიდნენ, თუმცა პერანი გამოვიდა მრავალი მთელი ძალებით, სასტიკ ბრძოლაში გაიმარჯვა და განდევნა მტერი. სპარსელებმა მძიმე დანაკარგი განიცადეს, რის გამოც ხოსრო იძულებული გახდა ედესელებისგან ზავის სანაცვლოდ მხოლოდ 5 კენდინარი მიეღო და უკან გაბრუნებულიყო. ცოტა ხანში ბიზანტია-სპარსეთმა ახალი 5 წლიანი ზავი გააფორმეს, რომელიც ბიზანტიას 20 კენდინარი ოქრო დაუჯდა. ამის შემდეგ ორ გიგანტს შორის ომი მხოლოდ ეგრისის ფრონტზე მიმდინარეობდა, სადაც ბიზანტიელებს უმნიშვნელო ძალები ჰყავდა გაგზავნილი, რადგან მისთვის უპირველესი ამოცანა დას. ევროპის დაპყრობა იყო.
ედესასთან გამარჯვებამ პერანს დიდი სახელი მოუტანა და გზა გაუხსნა დიდი მწვერვალებისკენ, მაგრამ სწორედ ამ დროს უმუხთლა ბედმა. ცოტა ხნის შემდეგ ქართველი უფლისწული ნადირობისას ცხენიდან გადმოვარდა და გარდაიცვალა.
ფაზა იბერიელი
უფლისწული ფაზა პერანის ძმისწული იყო. მანაც პერანივით ბიზანტიის სამხედრო სამსახური აირჩია. ფაზა იბერიელის შესახებ ისტორიულ წყაროებში სულ ორი ცნობა გვხვდება და ისიც მხოლოდ პროკოპი კესარიელთან.
„542 წელს მრავალი გამარჯვევების შემდეგ ტოტილა ნეაპოლს მიუახლოვდა. მაშინ იუსტინიანე I-მა იტალიის პრეფექტორ-ეპარქოსად დანიშნა მაქსიმიანე, მისცა მას სამხედრო ფლოტი, რომელიც შედგებოდა თრაკიელებისა და არმენიელებისაგან. თრაკიელთა ჯარს მეთაურობდა ჰეროდიანე, ხოლო არმენიელებისას ფაზა. ნეაპოლის მახლობლად ზღვაზე ამოვარდნილმა ქარიშხალმა მთლად დაქსაქსა რომაელთა ხომალდები, რითაც ისარგებლეს გუთებმა და მეფე ტოტილას (541–552) მეთაურობით ბევრი მათგანი ხელთ იგდეს. ჰეროდიანემ და ფაზამ ნაპირზე გამოსვლა მოასწრეს და ტყვეობას თავი დააღწიეს და გოთებთან ბრძოლა განაგრძეს, რის გამოც ნეაპოლმა 543 წლის გაზაფხულამდე გაძლო და მხოლოდ იმის შემდეგ დანებდა გერმანელებს, როდესაც სურსათ-სანოვაგე და დახმარების იმედი სრულად ამოიწურა.
544 წელს იტალიაში ჩამოსულ ველიზარს ფაზაც შეუერთდა. 547 წელს როდესაც ველიზარი ქ. ტარენტოს წინაღმდეგ გაემართა ცხენოსანთა რაზმს ფაზა იბერიელი სარდლობდა ბარტაბტიონთან ერთად. ამ ბრძოლაში ბიზანტიელებმა ბრწყინვალე გამარჯვება მოიპოვეს გუთებზე. გამარჯვებით გათამამებულებმა სიფრთხილე მოადუნეს და სანოვაგის საშოვნელად მახლობელ დასახლებებში დახეტიალებდნენ. ამით ისარგებლა ტოტილამ, ახალი ძალები მიაშველა დამარცხებულ გუთებს, რომლებმაც იერიში მიიტანეს დაქსაქსულ და მიმოფანტულ ბიზანტიელებზე. ფაზა იბერიელი ამ დროს ქალაქის მახლობლად კარავში ისვენებდა და იშვიათი სიმამაცით დაუხვდა მტრებს, ისე რომ ბევრი მათგანი კიდეც აჩეხა, მაგრამ მოწინააღმდეგე ბევრად ჭარბობდა და ბოლოს თავის მცირე რაზმთან ერთად გმირულად დაიღუპა. ძალიან სამწუხარო იყო ეს ამბავი რომაელებისათვის, რადგან მთელი მათი იმედები ამათზე, როგორც საუკეთესო მებრძოლებზე იყო დამყარებული“.
ბაკურ იბერიელი
უფლისწული ბაკური პერანის ძე და გურგენ მეფის შვილიშვილი იყო. მანაც სამხედრო კარიერა არჩია და დიდ წარმატებებსაც მიაღწია. ბაკური ისტორიულ წყაროებში ჩნდება 547 წელს, როდესაც ის უკვე სახელმოხვეჭილი სარდალია. 547 წელს ოსტგუთების შეტევებით შევიწროვებული ველისარის მუდმივი თხოვნების საპასუხოდ იუსტინიანემ იტალიაში გაგზავნა ბაკური პერანის ძე და სერგი სოლომონის ძმისწული მცირეოდენი ჯარით. იტალიაში რომ მივიდნენ, მაშინვე შეუერთდნენ ბიზანტიელთა დანარჩენ ჯარებს.
ბაკურის დახმარებით ველისარმა შეძლო იტალიის ფრონტზე სტაბილიზაციის მიღწევა და რამდენიმე მცირე წარმატების შემდეგ რომიც კი დაიბრუნა, მაგრამ წარმატება ვერ განავითარა, რის გამოც, როგორც უკვე გვქონდა აღნიშნული გადააყენეს და მთავარსარდლობა ნარსესს მიანდეს.
551 წელს ნარსესი იტალიაში ჩავიდა და თანაშემწედ მანაც ბაკური აიყვანა. 552 წლის დასაწყისში სამხრეთ იტალიაში ქალაქ კროტონის მცხოვრებელები მძიმე მდგომარეობაში ჩავარდნენ გუთების შემოტევის გამო: გუთებმა ქალაქს ალყა შემოარტყეს. იუსტინიანემ როდესაც ეს გაიგო თერმოპილეში მდგარ რაზმებს უბრძანა იტალიაში გაეცურათ. გუთებმა რომ ბერძენთა მომდგარი ფლოტი დაინახეს, ალყა მოხსნეს და უკან დაიხიეს. მალე კროტონესთან ბრძოლაში მათ გამანადგურებელი მარცხი იწვნიეს.
552 წლის ივლისში ტოტილამ შემოიერთა ფრანკები და ნარსესის წინააღმდეგ გადამწყვეტი ბრძოლის გასამართად დაიძრა. ნარსესმა მის წინააღმდეგ რიცხობრივად მეტი და უკეთ აღჭურვილი არმია გამოიყვანა, რომლის ერთ ფლანგს ბაკური სარდლობდა. სასტიკი ბრძოლა გუთების დამარცხებით დასრულდა. ტოტილა 6000 თანამემამულესთან ერთად დაეცა ბრძოლის ველზე. ამ ბრძოლაში იბერიელმა უფლისწულმა თავი წარმოაჩინა, როგორც ნიჭიერმა და მამაცმა სტრატეგმა.
ამდენმა დამარცხებებმა ოსტგუთების არმიებს მხნეობა დააკარგვინა. ამის გამო ტარანტოში მდგარი გუთების ჯარის სარდალმა რაგნარიმ და აქერონტიის მცველი რაზმის მეთაურმა მორამ თავიანთი ჯარისკაცების მოთხოვნისამებრ მოლაპარაკება გამართეს ბაკურისთან, პერანის ძესთან, რომელიც დრიუნტში მდგომ რომაელებს სარდლობდა. „თუ იუსტინიანესგან ხელშეუხებლობის პირობას მივიღებთ, დავნებდებით ჩვენი ჯარისკაცებითურთ და იმ ციხეებსაც გადვცემთ რომელთაც ჩვენ ვიცავთო“. ეს პირობა მაკურმა იმპერატორს გაუგზავნა და თანხმობაც მიიღო. როდესაც რაგნარიმ ბაკურისგან იმპერატორის დასტურით ხელშეუხებლობის რწმუნება მიიღო, პირობა დადო რომაელთა მხარეს გადმოვალო და ამ თანხმობის ნიშნად 6 გუთი გაუგზავნა მძევლებად. მაგრამ როდესაც გაიგო გუთებს მეფედ ტეია (552 წ. ივლისი-ოქტომბერი) დაუყენებიათ, მას დასახმარებლად ფრანკები მოჰყავს და მთელი ლაშქრით მტრის წინააღმდეგ გამოლაშქრებას აპირებსო, შეცვალა გეგმა და დაპირების შესრულება აღარ მოისურვა. მაშინ გადაწყვიტა მძევლები უკან მიეღო და ხერხი იხმარა. ბაკურის შეუთვალა რამდენიმე რომაელი ჯარისკაცი გამომიგზავნე, რომ იმათი დახმარებით შესაძლებელი გახდეს დრიუნტში მივიდეთ და იქიდან იონიის ზღვის გავლით ბიზანტიონისკენ გავემგზავროო. ბაკური ვერ მიხვდა გუთის ჩანაფიქრს და გაუგზავნა 50 რომაელი მებრძოლი. რაგნარიმ ისინი დაატყვევა და ბაკურის შეუთვალა: თუ გსურს შენი ჯარისკაცები ცოცხლები გადაარჩინო, გუთთა მძევლები უნდა დამიბრუნო უკანო. ამ ამბით განრისხებულმა ბაკურიმ დრიუნტის დასაცავად მცირეოდენი ჯარი დატოვა და დანარჩენი ჯარით გაემართა მტრის წინააღმდეგ. რაგნარიმ მოკლა დატყვევებული 50 რომაელი და მტრის დასახვედრად ტარანტოდან გაიყვანა გუთები. ბრძოლაში გუთები სასტიკად დამარხდნენ (552 წლის სექტემბერი). რაგნარისმა, რომელმაც ბრძოლაში თავისი გერმანული ლაშქრის უმეტესი ნაწილი დაჰკარგა თვითონ მაინც ცოცხლად მოახერხა გაქცევა, ბაკურმა ტარენტუმიც აიღო, აქერონტიც და ორივეში ბიზანტიური ციხიონი შეაყენა.
ამის შემდეგ შეშინებული ტეია სამხრეთისკენ გაიქცა. ნარსესი მას ნეაპოლის უბესთან დაეწია. ტეია 3 დღე ებრძოდა ბიზანტიელებს და ბოლოს გმირულად დაეცა. მეფის გარეშე დარჩენილი ოსტგოთები კი კიდევ ორი წელი განაგრძობდნენ ბრძოლას ვიდრე ნარსესმა საბოლოოდ არ გაანადგურა.
552 წელს ბაკური დიდების მწვერვალზე იყო. სწორედ ამ დროს მის შესახებ ბიზანტიურ წყაროებში ცნობები წყდება. კონსტანტინეპოლის კარზე ნებისმიერ სახელმოხვეჭილ სარდალს უმალვე მრავალი მტერი უჩნდებოდა, რასაც მოჰყვებოდა ხოლმე სასახლის კარის ინტრიგები. იმსხვერპლა ამ ინტრიგებმა, თავისით დაიღუპა, სამხედრო-პოლიტიკურ ავანსცენას თავისით გაეცალა, თუ სამშობლოში დაბრუნდა? სამწუხაროდ ამას ალბათ ვეღარასოდეს გავიგებთ.






Комментариев нет:

Отправить комментарий