четверг, 23 февраля 2017 г.

„ქართლის საერისმთავროს“ დაარსება და სპარსეთ–ბიზანტიის 571–591 წლების ომი

არმენიბერთა აჯანყება და სპარსეთბიზანტიის 20 წლიანი (571–591) ომი
ფარსმან VII-ის შემდეგ ქართლის მთიანეთში მეფედ მისი ძე ბაკურ V (დაახლ. 553–565) იჯდა. „ეს ბაკურ იყო მორწმუნე და მაშენებელი ეკლესიათა. ამან განამრავლა ეკლესიანი და მღვდელნი სამეფოსა შინა თვისსა“ – მოგვითხრობს „ქართლის ცხოვრება“.
„და მის შემდგომად მეფობდა ბაკურ, და კათალიკოზი იყო მაკარი. და მის შემდგომად კათალიკოზი იყო სამოველ, და შემდეგ – სიმონ-პეტრე. და მის ბაკურის ზე-ვე დაესრულა მეფობა ქართლისა. მაშინ მცხეთა ათხელდებოდა და ტფილისი ეშენებოდა, არმაზი შემცირდებოდა და კალა განდიდდებოდა, სპარსნი უფლებდნენ ქართლს და სომხეთს და სივნიეთს და ვასპურაკანს“ – მოგვითხრობს „მოქცევა ქართლისა“.
„როდესაც მოკლდა მეფობა შვილთა გორგასლისათა, იმ ჟამიდან ეპყრა უფლება ქართლისა აზნაურთა ვიდრე ამათამდე. თუმცა დაესრულა უფლება ქართლისა აზნაურთა ბოროტთა საქმეთა მათგან. მას ჟამსა მცხეთას კათალიკოსი იყო სვიმონ-პეტრე; და მცხეთა ათხელდებოდა და ტფილისი აღშენდებოდა, არმაზი შემცირდებოდა და კალას ციხე განდიდდებოდა. და სპარსნი უფლებდნენ ქართლს, კახეთს, ჰერეთს, სომხეთს, სივნიეთს, ვასპურაკანს“ – მოგვითხრობს ბაგრატიონთა ისტორიკოსი სუმბატ დავითის ძე.
562 წლის ზავის პირობებით უკმაყოფილო შაჰი ხოსრო ჯავრს კავკასიელებზე იყრიდა და უღელს სულ უფრო უმძიმებდა. ამის გამო 571–572 წლებში სომხეთსა და ქართლში ანტი-სპარსულმა აჯანყებამ იფეთქა, ვარდენ მამიკონიანისა და გურგენის (გუარამის) ბაგრატიონის მეთაურობით. აჯანყებულებს მხარდაჭერა გამოუცხადა ბიზანტიის ავგუსტმა იუსტინე II-მ (565–578), ამას შედეგად ბიზანტია-სპარსეთის ახალი 20 წლიანი ომი მოჰყვა.
სტეფანოზ ტარონელი (ასოღიკი, X–XI) მოგვითხრობს:„...სპარსელი მარზპანის ვარაზდატის (560–564) შემდეგ, სპარსელთა მეფე ხოსრომ არმენიის მარზპანად დანიშნა ერთ-ერთი თავისი ნათესავი სურენი (564–572), რომელსაც ჭიჰორვ-ვიშნასპი (გუშნასპი?) ეწოდებოდა. იგი მოვიდა და დაიპყრო ჩვენი ქვეყანა და არმენიელ ნახარარებს ყვლეფდა. იგივე მრუშობდა აზატთა ცოლებთან... რის გამოც განრისხდა ბდეხში ვარდანი ვასაკის ძე, რომელიც იყო მამიკონელთა გვარიდან, და ხელსაყრელ დროს მოკლა მარზპანი სურენი და ქვეყანა განაოხრა, ხოსროს მეფობის 41 წელს, რომელიც ემთხვევა იუსტინეს მეფობის მეშვიდე წელს, თებერვლის 22-ში, სამშაბათს. არმენიის ყველა იშხანნი აჯანყდნენ სპარსელთა წინააღმდეგ და იონთა (ბერძენთა) მხარეზე გადავიდნენ. ვარდანი თავისი ოჯახით და სხვა დიდებულებით გაიქცა კონსტანტინოპოლში ავგუსტ იუსტინესთან. ეს იყო დრო ომების, ურიცხვი მკვლელობების, ქალაქების აღების, ციხის პატიმართა ბუნტების, საშინელი შიმშილის, ქალაქების გაპარტახების, შენობების დაწვის და საერთოდ ყოველგვარი უბედურების, რომელიც გადაიტანა ჩვენმა ოლქებმა განიცადეს ორივე მხრიდან...“
თეოფანე ბიზანტიონელი (VI ს.) მოგვითხრობს: „სურენა აწვალებდა არმენიელებს, მეტადრე მათი კეთილმორწმუნეობისათვის, და რომ ისინი შეთანხმდნენ ერთმანეთში და (571/572 წელს) მოკლეს სურენა მანუელის ძმის ვარდანის და სხვა რომელიღაც ვარდის შემწეობით, და რომ არმენიელები ჩამოშორდნენ სპარსელებს და რომაელებს მიემხრნენ, დასტოვეს ქალაქი დვინი, სადაც ცხოვრობდნენ და რომაელთა მიწა-წყალზე გადავიდნენ: ეს იყო მთავარი მიზეზი სპარსელთა და რომაელთა შორის არსებული ზავის დარღვევისა. სპარსელებს მაშინვე განუდგნენ იბერებიც და მიემხრნენ რომაელებს: მათ მთავრობდა გორგენი, ხოლო იბერთა დედაქალაქი მაშინ ტიფილისი იყო.
იუსტინე მეფის ძმისწული მარკიანე დაინიშნა აღმოსავლეთის სტრატეგოსად და იუსტინეს მეფობის მერვე წელს (572 წ.) გაიგზავნა ხოსროს წინააღმდეგ საომრად. (რომაული) არმენიის სტრატეგოსმა იოანემ და სპარსელთა სარდალმა მირანმა, რომელსაც ბარამაანიც ეწოდებოდა, შეკრიბეს ჯარები. არმენიელების მხარეზე იბრძოდნენ კოლხები, აბაზგები და ალანთა მეფე საროე; ხოლო მირანის მხარეზე – საბირები, დაგანები (ტომაშეკის აზრით ტექსტში შეცდომაა და უნდა ეწეროს ლაგანები, რაც უდრის სტრაბონის ლაკებს) და დილმაინის (ანუ დილიმნიტები) ტომი. მარკიანემ ბრძოლა გაუმართა მირანს ნისიბინთან და აოტა ის; ამ ბრძოლაში მან 1200 კაცი მოკლა და ცოცხლად 70 დაატყვევა; რომაელთაგან 7 კაცი (?) დაიღუპა. მან ნისიბინის ზღუდესაც ალყა შემოარყა. ეს რომ ხოსრომ გაიგო, შეკრიბა 40000 ცხენოსანი, ასი ათასზე მეტი ქვეით ჯარი და გაეშურა საშველად და რომაელებთან შესაბრძოლებლად. ამასობაში მარკიანე დააბეზღეს მეფესთან, თითქოს მას ტირანობა სწადდა; მეფემაც დაიჯერა ეს, გადააყენა თანამდებობიდან და მის ადგილას დააყენა თეოდორე იუსტინიანეს ძე, რომელსაც მეტსახელად ცირე ეწოდებოდა. ამის გამო უწესობა ჩამოვარდა, რომაელებმაც ალყა მოხსნეს, რითაც ისარგებლა ხოსრომ, დარას ალყა შემოარტყა და დაიპყრო (573 წ.)“.
სებეოსი (VII ს.) მოგვითხრობს: „იმ წელს, როდესაც მოკლული იქნა მარზპანი სურენი (ე.ი. 572 წელს), არმენიაში მოვიდა ვარდან ვშნასპი (სხვა არმენიელი მწერლების ვშნას-ბაჰრამი, ბიზანტიური წყაროების ბაჰრამ ვშნასპი ანუ რეის მარზპანი ბაჰრამ გუშნასპი. ბაჰრამ ჩუბინის მამა და შესაძლოა სურენის ძმა) არ გააკეთა არაფერი საქმე, დაჰყო 1 წელი და წავიდა. მის შემდეგ მოვიდა გოლონ მიჰრანი 20000 მებრძოლით და ბევრი სპილოებით: მასთან ერთად იმყოფებოდა რაზმი მრავალრიცხოვანი ჰუნებისა, რომლებიც ცხოვრობენ კავკასიის მთიან მხარეში. მან მიიღო მეფისგან ბრძანება არმენიაში ამოეწყვიტა ყველა მამაკაცი: დაერბია და უმოწყალოდ გაეპარტახებინა მათი მიწა. მისი მოსვლისას ზოგიერთი გადარჩა, დაიმალნენ რა მიუღწეველ ციხე-სიმაგრეებში. ვისაც ნახულობდნენ კლავდნენ ხმლით. მან გამართა ბრძოლა იბერიაში, მაგრამ აქ დამარცხდა. ფილიპი, სიუნიკის მთავარი ებრძოდა ქალაქ ხაგამახამთან (ტარონში), შეებრძოლა აგრეთვე ვანანდში, სოფელ უტმსუში, მაგრამ ორივე ბრძოლაში დამარცხდა. მან არმენიაში დაჰყო 7 წელი და წავიდა. მაშინ მოვიდა თვით მეფე ანუშირვან ხოსროი“.
სხვა ადგილას სებეოსი ისევ უბრუნდება აღნიშნულ აჯანყებას და 573 წლის აღნიშნულ ამბებს: „ბერძენთა მეფე (იუსტინე) ეფიცებოდა არმენიელებს და დაეხმარა მათ საიმპერატორო ჯარებით. მათ მიითეს ეს მეომრები, დაიძრნენ ქალაქ დვინზე, ალყა შემოარტყეს, დაანგრიეს ზემოდან ქვემოთ, და განდევნეს სპარსული ჯარები, რომელიც იქ იყვნენ. მაგრამ ისინი მოულოდნელად ჩავარდნენ გაურკვევლობაში, რადგან სპარსელებმა გააჩაღეს ცეცხლი და დაწვეს ქალაქის მახლობლად მდებარე წმინდა გრიგორის სახელობის ტაძარი. აი ამიტომ მოხდა მათ შორის გაურკვევლობა. ამის შემდეგ მასზე (ვარდან მამიკონიანზე) წამოვიდა მიჰრან მიჰრევანდაკი 20000 მებრძოლითა და ბევრი სპილოებით. მოხდა დიდი ბრძოლა ხაგამახიას ველზე: სპარსელთა არმია სასტიკად დამარცხდა, ხოლო სპოლოები ყველა დაიხოცა. მიჰრანი მცირერიცხოვანი გადარჩენილი მებრძოლებით წავიდა სახლში“.
აშკარაა რომ სებეოსის გოლონ მიჰრანი და მიჰრან მიჰრევანდაკი და თეოფანეს მიჰრან ბაჰრამაანი ერთი და იგივე პირია. სებეოსი და სხვა ისტორიკოსები ბაჰრან ჩუბინსაც მიჰრევანდაკს ანუ მოჰრანის გვარის წარმომადგენლად თვლიან. ასე რომ ეს სარდალიც ბაჰრამ ჩუბინის ოჯახიდან უნდა იყოს.
ევაგრიოს სქოლასტიკოსი (VI ს.) მოგვითხრობს: „პერსარმენიის მცხოვრებლებმა, როელნიც ქრისტიანთა სარწმუნოებას აღიარებენ, ჩუმად გაგზავნეს მოციქულები იუსტინესთან, რადგან სპარსელებისგან იმძლავრებოდნენ განსაკუთრებით თავისი სარწმუნოების გამო, და სთხოვდნენ მას მიეღო ისინი რომაელთა ქვეშევრდომებად, რათა მათ თავისუფლად ეწარმოებინათ ღვთისმსახურება, ისე რომ დამაბრკოლებელი არავინ ჰყოლოდათ. როდესაც იუსტინე დაეთანხმა და ზოგიერთი, მეფისადმი მიმართულ წერილში გამოთქმული მოთხოვნა ურყევი ფიცით უზრუნველყო, არმენიელებმა, რომელთაც მხარი დაუჭირეს მეზობლებმა, როგორც ერთტომიანებმა ისე სხვატომიანებმა, დახოცეს თავიანთი მმართველები1 და მთლიანად რომაელთა ხელისუფლებას მიეკედლნენ მაშინ, როდესაც მათში გამოჩენილი იყო ვარდანი, როგორც შთამომავლობით ისე თავისი ღირსებით და სამხედრო გამოცდილებით. როდესაც ხოსრომ ამის შესახებ იჩივლა, იუსტინემ გააბრუნა მისი ელჩები და უთხრა მათ, რომ ზავის საქმე გათავებულია და რომ მას არ შეუძლია ხელი ჰკრას ქრისტიანებს, რომლებიც ომის დროს ქრისტიანებთანვე შველას ეძებენ.
იუსტინე გზავნის აღმოსავლეთის სტრატეგოსს მარკიანეს, რომელიც მის ნათესავი იყო, მაგრამ არც ბრძოლისათვის საკმარის ჯარს აძლევს, არც სხვა, ომისათვის საჭირო საგზალს. მარკიანე აშკარა საფრთხის ქვეშ და ყველაფრის თავდაყირა დაყენებით მიადგა შუამდინარეთს; თან მიაჩანჩალებდა საკმაოდ ცოტა ჯარს, ისიც უიარაღოს“.
იოანე ეფესელი (507–586) მოგვითხრობს: „572 წელს კათალიკოსი დიდი ქალაქ დვინიდან (არმენიის კათალიკოსი ოვანეს II გაბელეანი, 557–574), სპარსეთისა და სხვა ეპისკოპოსები გამოიქცნენ, მოაღწიეს და შემოეფარნენ ქრისტიანულ სახელმწიფოს, სადაც ისინი მიიღო გამარჯვებულმა იმპერატორმა (იუსტინე II) დიდი პატივით. კათალიკოსმა მოუყვა იმპერატორს: „მაგებმა (ზოროასტრიზმის მსახური მოგვები) გაიგეს, რომ – რომის სახელმწიფოს ყველა ოლქსა და ქალაქებში იმპერატორმა მოითხოვა ყველასგან, რომ დამორჩილდნენ და მიჰყვნენ მის რწმენას. ყველა ვინც არ შესმენს და არ დაემორჩილება მის ბრძანებასა და სურვილს, მან ბრძანა მათი დევნა, დაპატიმრება, გაძარცვა და, ბოლოს სიცოცხლის მოსპობა – და თქვეს – აი ეს მოხდა რომაელთა ყველა მხარეში, უნდა მივბაძოთ ჩვენც – სპარსელებმა, რომ ეს აღსრულდეს ყველა ჩვენს მხარეებში და გადავაქციოთ ყველა რელიგია, რომელიც არსებობს ჩვენს სახელმწიფოში, ჩვენს რელიგიად.
მაშინ შეიკრიბნენ მაგები და უთხრეს ხოსროს, თავიანთ მეფეს: „მეფე, იდღეგრძელე მუდამ! აი ჩვენ გავიგეთ, რომ კეისარი ყველა რომაელისა, რომელიც იმყოფება მათ სათავეში, მოითხოვს და აიძულებს მის რელიგიას და რწმენას. და ბევრი ყველა თავისი მხარიდან აიძულა ეღიარებინა მისი რელიგია, ხოლო ყველა ისინი, ვინც მას არ დაემორჩილა, აძევებს თავისი სახელმწიფოდან. დაე ბრძანებს თქვენი ღვთაებრიობა, რომ ასე იყოს თქვენს სახელმწიფოშიც, რომ ყველა რელიგია მოსულიყო თქვენს რელიგიასთან და ყველას თქვენს სახელმწიფოში ეღიარებნათ ის, რასაც აღიარებთ თქვენ. ისინი ვინს გაბედავს გამოვიდეს თქვენი ბრძანების წინაშე, ვერ იცოცხლებენ“. როდესაც მეფე ხოსროვმა მოისმინა ეს მაგებისგან, დაეთანხმა და მასთან მოწვეულ ეპისკოპოსებს უბრძანა ყველას გასაგონად განდგომოდნენ საკუთარ რწმენას და ეღარებინათ მის წინაშე ცეცხლი, მზე და სხვა ღვთაებები. ისინი წინააღმდეგ წავიდნენ და მამაცურად აჯანყდნენ მის წინააღმდეგ. მათ განაცხადეს: „ჩვენ ვაღიარებთ ქრისტიანობას, ღმერთს, შემოქმედს ცისა, მიწისა, ზღვებისა და ყველაფრისა რაც არის მასში. და ჩვენ არ დავტოვებთ მას, ყველაფრის შემოქმედს, რომ დავემორჩილოთ მის ქმნილებას. არ მოტყუვდეთ, მეფე! ჩვენს სხეულებზე თქვენ ბატონობთ და რაც გსურთ, შეგიძლიათ მათ გაუკეთოთ. ჩვენი სულები ეკუთვნის მას და იმყოფება მის ხელში, თქვენ კი მათზე არავითარი ძალაუფლება არ გაქვთ“. როდესაც მეფემ მოისმინა ყველა ეს და ბევრი სხვა, ეპისკოპოსთან ღირსეული ქადაგება, მან ბრძანა და უმალვე გაიყვანეს, და ისინი დაიხოცნენ. მან დაანგრია ბევრი მონასტერი და ეკლესია, დააპატიმრა ბევრი ქრისტიანი. იმავე მიზეზით ბრძანა მთელს არმენიაში აეგოთ ცეცხლის ტაძრები.
ამის შემდეგ ხოსროვმა გაგზავნა ერთი მარპანი 2000 შეიარაღებული მხედრით დვინში რათა აეგო ცეცხლის ტაძარი. როცა მან გვაჩვენა ბრძანება მე და მოქალაქეებს, – განაგრძობდა თხრობას კათალიკოსი ოვანესი – მე აღვშფოთდი და გამოვედი მის წინააღმდეგ მოქალაქეებთან ერთად. ჩვენ ვუთხარით: „მართალია ჩვენ მეფეთა მეფის მონები ვართ და ვუხდით მათ ხარკს, მაგრამ ჩვენ ქრისტიანები ვართ და რწმენის საკითხში არ გემორჩილებით, თუნდაც მოგვიწიოს სიკვდილი ჩვენი რწმენის გამო. ასე იყო მეფე შაბორის (შაპური) დროს, რომელსაც სურდა აეგო აქ ტაძარი, მაგრამ მოსახლეობა შეკრიბა და ომი გაგრძელდა 7 წელი. შემდეგ მან დაადგინა კანონი და მოგვცა დადგენილება, რომ „ქრისტიანობის საკითხი ამიერიდან აღარ იქნება გამოკვლეული და განხილული“. ჩვენ აგრეთვე ვანახეთ მას სია მეფე შაბურის ბრძანებისა. მაგრამ ის არ დაგვეთანხმა, როგორც ჰქონდა ბრძანება, ჩაყარა ფუნდამენტი, დაიწყო მშენებლობა მიუხედავად ჩვენი წინააღმდეგობისა და ომისთვის მზადყოფნისა. მართალია მე მრავალჯერ ვთხოვე, მაგრამ არ მომისმინა და ყურადღება არ მომაქცია. ბოლოს, მე გავგზავნე შეტყობინება ყველა ადგილში, ყველა მხარის მოსახლეობასთან. როდესაც მათ მოისმინეს, აღშფოთდნენ, შეიკრიბნენ როგორც ერთი ადამიანი, 10000-მდე შეიარაღებული, რომ ეცოცხლად ან მომკვდარიყვნენ ქრისტესთვის და არ მიეცათ მათ მიწაზე მაგიზმისა და წარმართობის ტაძრის აშენების უფლება. როდესაც შეიკრიბნენ ქვეყნის ყველა მდიდარი და გავლენიანი ადამიანი, გაემართნენ მარზპანთან იქ, სადაც მან დაიწყო ცეცხლის ტაძრის აგება და ბევრი ესაუბრეს მას; კამათისას ჩვენ ვეუბნებოდით: „ჩვენ ქრისტიანები ვართ, მეფეთა მეფის ქვეშევრდომები, რწმენის საკითხში კი ჩვენ არ შეგვიძლია დავემორჩილოთ და მოვუსმინოთ ადამიანებს. და თუნდაც მოვიდეს თვით მეფე, ვიდრე ჩვენ ყველა არ გავწყდებით, არასოდეს არ იქნება აგებული წარმართული ტაძარი. ომისა და რბევის გარეშე წადი ჩვენი მიწიდან მეფესთან და შეატყობინე ჩვენი სურვილის შესახებ რწმენის საკითხში. მას აქვს ძალა გვიბრძანოს ჩვენ ყველაფრის გაკეთება, მაგრამ, სანამ ყველა არ დავიხოცებით, არ დავუშვებთ, რომ აგებულ იქნას მაგიზმის ტაძარი ჩვენს მიწაზე“.
ამის შემდეგ მარზპანმა განაგრძო მშენებლობისთვის მზადება და უთხრა მოსახლეობას: „შეხედეთ, თქვენ ეწინააღმდეგებით მეფეთა მეფის ბრძანებას, და თქვენ მას შეურცხყოფთ. მას შეუძლია დაგსაჯოთ ყველა საშინელი სიკვდილით. დაუკვრდით, რასაც აკეთებთ“. როდესაც მარპანმა დაინახა მოსახლეობის მის წინააღმდეგ არსებული განწყობილაბა და ძალა მის ძალებთან შედარებით, წავიდა და თან ემუქრებოდა მათ. მან ყველაფერი მოუყვა მეფეს და ისიც სასტიკად განრისხდა და სიკვდილისათვის გასწირა ამ მხარის ყველა მოსახლე. მან გამოგზავნა მათ წინააღმდეგ საომრად მარპანი 15000 მებრძოლით და დაავალა, რომ თუ შეეწინააღმდეგებიან ამ ბრძანებას, გაენადგურებინა ისინი და აეგო ცეცხლის ტაძარი. როდესაც ამ მხარის მოსახლეობამ შეიტყო ყველაფერი, ერთად შეიკრიბა 20000 კაცის რაოდენობით საომრად, რომ ებრძოლად თავისი ქრისტიანობისთვის სიკვდილამდე. როდესაც ისინი მოვიდნენ და განლაგდნენ მათ წინაშე საბრძოლველად, ამათ მოუწოდეს ღმერთ იესო ქრისტეს და დაიძრნენ მტრის წინააღმდეგ. გადმოხედა ქრისტემ ამ მხარის მოსახლეობას და მათ გაჟლიტეს ყველა იმათგანი, უკანასკნელ ადამიანამდე. მათ მოკლეს მარზპანიც, აიღეს მისი თავი და გაუგზავნეს პატრიკიოს იუსტინიანეს (გერმანეს ძე), რომელიც ამ დროს ცხოვრობდა საზღვართან, ქალაქ თეოდოსიპოლში.
როდესაც ყველაფერი მოხდა და დიდი არმენიის მთელმა მხარემ დაინახა, რომ გაჩააღა მათ წინააღმდეგ ომი უღირსმა სპარსელთა სახელმწიფომ, შეიკრიბა მთელი მხარე რადგან სრულად ქრისტიანები იყვნენ. მათ ეშინოდათ და ეძებდნენ თავშესაფარს ქრისტიანულ სახელმწიფოში და ამბობდნენ: „ამიერიდან ჩვენ ვართ მონები ქრისტიანული სახელმწიფოსი, და ჩვენ გამოვიქეცით, რომ დავიმალოთ რომაელთა სახელმწიფოში, რომ გადავურჩეთ მაგიზმის სისასტიკეს“. ამას და ბევრ სხვა რამეს უყვებოდნენ კათალიკოსი და მათან ერთად მოსული ეპისკოპოსები ჩვენს კეთილშობილ იმპერატორებსა და სენატორებს. შემდეგ ყვებოდნენ ბრძოლებზე, რომ ბევრჯერ დაამარცხეს სპარსელები და წაართვეს სპილოები და ა.შ.
როდესაც მოვიდნენ კათალიკოსი, სხვა ეპისკოპოსები და გავლენიანი ადამიანები არმენიის მიწიდან ყველა ისინი მიღებულ იქნენ დიდი ღირსებით და მიიღეს სამეფო მფარველობა და საჩუქრები. ყველამ, რომლებიც მოვიდნენ იქიდან, მიიღეს დიდი თანამდებობები, მდიდარი სახლები, ძლიერი სამეფო სასახლეები. იმათ, ვინც იყვნენ საკუთარ მიწაზე, გაუგზავნეს ბევრი ოქრო და თანამდებობები, აგრეთვე დარჩენილი გადასახადები 3 წლით რომაელთა იმპერატორისგან. ბრძანებულ იქნა, რომ მათ გაეწიათ დახმარება იმათთვის ვინც იბრძვის მათთვის, მთელი არმენიული მიწისთვის სპარსელებთან. როდესაც იმათ დაიპყრეს მიწა, დიდი ხნის განმავლობაში ბევრჯერ მოიხარა ქედი მაგების ხალხმა (ე.ი. სპარსელებმა) მათ მიმართ აჯანყებული ქრისტიანების წინაშე. ეს ომი გრძელდებოდა 6 წელი. კათალიკოსი (დვინის) მოკვდა მოსვლიდან ორი წლის შემდეგ.
ერთხელ მაგი (ხოსრო) ცბიერებით დაიძრა კვლავ და დაეცა რომაელთა ჯარებს არმენიაში, გეგმავდა რომ გაენადგურებდა და დაღუპავდა მათ. როცა მან ეს ვერ მოახერხა, მოუხვია და გაემართა რომაელთა არმენიაში, იმედი ჰქონდა ალყაში მოაქცევდა და დაიპყრობდა კაპადოკიის კესარიას. მაგრამ მეომრები (რომაელთა) გარს შემოერტყნენ და კაპადოკიის საზღვრის წინ დაეცნენ მას, სრულიად წაართვეს დიდება, და გაბრუნდა უკან დაჩმორებული. ჩვენი სარდლები რომ ყოფილიყვნენ შეთანხმებულნი, ის ვერ დაბრუნდებოდა შინ ცოცხალი. რომაელთა იმპერატორმა კვლავ გაამდიდრა არმენია საჩუქრებით, ძღვენით და მეომრებით, ისე რომ კვლავ მთელი პერსარმენია დანებდა, ალყა შემორტყმულ და აღებულ იქნა რომაელების მიერ. ბევრჯერ მათ გაიმარჯვეს და მხარი დაუჭირეს სხვა ხალხებს, რომელნიც მათ შემოიერთეს. მაგრამ, შემდეგ მეთაურთა სულელური ხელმძღვანელობით, ან იმის გამო რომ ბევრჯერ გაანაწყენეს ღმერთი, როცა ისინი იყვნენ რიცხოვნობით 100000, მთელი ეს რომაული ჯარი შეშინდა და გაიქცა დაჩმორებული, დაკარგა იარაღი და ცხენები, არადა მათ წინააღმდეგ გამოვიდა ერთი მარზპანი, რომელსაც ძლივს ჰყავდა 30000 მებრძოლი. ამის შემდეგ წამოიწია და გაძლიერდა სპარსელი, აიღო და დაიპყრო მთელი არმენია. მაგრამ მთელმა მოითხოვა რომ მას მიეცა სიტყვა და მან მისცა სიტყვა (ანუ სიტყვა მისცა რომ არ ააგებდა ცეცხლის ტაძრებს). დაბრუნდნენ და დაემორჩილნენ მას ამ მხარის ყველა მცხოვრები, იმათ გარდა, რომლებიც წავიდნენ კონსტანტინეპოლში ამ ამბამდე 7 წლის წინ. ამის შემდეგ კვლავ გაგზავნეს გამოჩენილი ელჩები ორივე სახელმწიფოში, რომ გაერკვიათ ორივე სახელმწიფოს შორის მომხდარი მოვლენები, და აგრეთვე მოლაპარაკებოდნენ ზავის საკითხზე. ერთ წელზე მეტ ხანს ისხდნენ ერთმანეთის პირისპირ, საუბრობდნენ, განიხილავდნენ, ეჩხუბებოდნენ ერთმანეთს და ვერაფერი გადაწყვიტეს. თავიდან სპარსელი (ე.ი. ხოსრო) ითხოვდა, რომ მისთვის მიეცათ ოქრო და მხოლოდ მაშინ დადებს ზავს. მის წინააღმდეგ მამაცურად გამოვიდა რომაელთა იმპერატორი, რომელიც ამბობდა: „ის ითხოვს ოქროს ჩვენგან, ისე, თითქოს გვეშინია და ვემორჩილებით მას. მაგრამ დაე იცოდეს, რომ აქამდე ჩვენგან მას არ მიუღია არცერთი დრაქმა, და სანამ ცოცხლები ვართ, ვერც მიიღებს. თუ ის არ მოიქცევა ორივე ქვეყნისთვის შესაფერისი ღირსებით, ჩვენ არ დავდებთ მასთან ზავს“. ბოლოს სპარსელი ამაზე არ დასთანხმდა, მაგრამ აქედან არაფერი გამოვიდა“ (რადგან ხოსრო მალე გარდაიცვალა).
იოანე ეპიფანელი (VI ს.) მოგვითხრობს: „რომაელთა მეფე იუსტინიანე 39 წლის მეფობის შემდეგ გარდაიცვალა; უკანასკნელ ხანებში მშვიდობიანი ურთიერთობა ჰქონდა, როგორც სხვა ტომებთან ისე თვით სპარსელებთან. მის შემდეგ რომაელთა სამეფო ხელისუფლება მიიღო იუსტინე უმცროსმა, იუსტინიანეს დისწულმა. მის დროს დაირღვა რომაელთა და სპარსელთა შორის წინათ დადებული ხელშეკრულება, რომელიც იუსტინიანემ 55 წლის ვადით დადვა სპარსელთა მეფე ხოსროსთან, კავადის ძესთან. შემდეგ ატყდა მათ შორის ომი, რომელიც დაიწყო იუსტინეს მეფობის მეშვიდე წელს (=571/572), თითქმის 20 წელს გაგრძელდა და დამთავრდა რომაელთა თვითმპყრობელის მავრიკიუსის მეფობის მეცხრე წელს. ერთა შორის ამ შუღლის მიზეზს ისინი ერთმანეთს მიაწერდნენ; რომაელები უკმაყოფილონი იყვნენ, რომ მიდიელები ცდილობდნენ ჩამოეშორებინათ რომაელებისაგან ჰომერიტები, – ინდთა ტომი, რომელნიც რომაელთა მოკავშირენი და ქვეშევრდომნი იყვნენ; ვერასგზით, რომ ვერ დაითანხმეს ისინი, გაილაშქრეს მათ წინააღმდეგ ზავის დროს. გარდა ამისა, როდესაც თურქთა ელჩები მოვიდნენ2 რომაელებთან და იუსტინე მეფემ ელჩები მიიღო, მათ გაბრუნებისას თან გააყოლა ზემარქე, საბჭოს კრებულის წევრი, სპარსელებმა მოისურვეს მოესყიდათ ალანები, რომელთა ქვეყანაზე უნდა გაევლოთ იმათ და ცდილობდნენ დაბრკოლებები შეექმნათ ზემარქესთვის და მასთან მყოფ რომაელებისა და თურქებისათვის. ამგვარადვე წინააღმდეგ გამოილაშქრეს სპარსელებმა და რომაელებს აბრალებდნენ ომის მიზეზებს, აბრალებდნენ იმას, რომ რომაელებმა ზავის დროს შეიფარეს არმენიელები, მათი (ე.ი. სპარსეთის) მოხარკენი, რომლებიც აჯანყდნენ, ამათი არქონტი სურენა მოკლეს და რომაელთა ძალაუფლების მხარეზე გადავიდნენ, და რომ რომაელებმა ისინი თავიანთ მოკავშირეებად მიიღეს. თუ ვინმეს სურს გაიგოს უფრო უჩინარი, მაგრამ ნამდვილი მიზეზი, მათი შუღლი უფრო იმ გარემოებამ გაამწვავა, რომ იუსტინე მეფემ აღარ ისურვა ყოველწლიურად ეძლია სპარსელებისთვის 500 ლიტრა ოქრო, რომელიც გათვალისწინებული იყო დადებული ხელშეკრულებით და რომაელთა სახელმწიფო სპარსელების სამუდამო მოხარკედ გაეხადა.
როდესაც გავიდა ის დრო, რომლის კუთვნილი ფული წინათ დადებული პირობით ხოსროს, სპარსელთა მეფეს, მიღებული ჰქონდა – პირობით რომ გათვალისწინებული იყო 10 წლის კუთვნილი თანხის მიცემა – რომაელთა ავგუსტმა იუსტინემ სასწრაფოდ გააგზავნა აღმოსავლეთში სარდალი მარკიანე, საბჭოს კრებულის პატრიკიოსთაგანი და თავისი ნათესავი, ომის სახიფათო საქმეებში კარგად გამოცდილი მამაცი ვაჟკაცი. მარკიანე გადავიდა ევფრატზე და ოსროენაში მივიდა, როდესაც გავიდა უკვე გაზაფხული; ბარბაროსები სამტროს არაფერს მოელოდნენ; მარკიანემ 3000 ჰოპლიტისგან შემდგარი რაზმი გაგზავნა ე.წ. არზანანეს წინააღმდეგ, მათ წინამძღოლებად დააყენა თეოდორე და სერგი, წარმოშობით რაბდიელები და იუვენტინე, ქალკიდის რაზმების წინამძღოლი. ისინი მოულოდნელად შეიჭრნენ სპარსელთა ქვეყანაში, მოახრეს იგი, დიდძალი ნადავლი წამოიღეს და სწრაფად გამობრუნდნენ უკან. ზამთარი რომ გავიდა, მარკიანემ კვლავ შეკრიბა ჯარები, გაემართა დარადან; ქალაქ ნისიბინის წინ დაუხვდნენ მას ბარბაროსები ბარამანეს სარდლობით. სპარსულ სოფელ სარგათონთან მოხდა ძლიერი ბრძოლა, რომელშიც რომაელებმა სძლიეს და აოტეს ბარბაროსები, ბევრიც მოსპეს; ციხე თებეთონს ალყა შემოარტყეს და იქ დააყოვნეს მთელი 10 დღე. მათ ვერასგზით ვერ მოახერხეს მისი აღება და კვლავ ქ. დარაში გამობრუნდნენ; ჯერ კიდევ გაზაფხული იყო და ისინი კვლავ შეიჭრნენ მტრის ქვეყანაში: თანახმად იუსტინე მეფის განკარგულებისა გადაწყვიტეს ალყა შემოერტყათ ნისიბინისათვის“.
მენანდრე პროტიქტორი (VI ს.) მოგვითხრობს: „50 წლიანი ზავის დადებიდან 10 წელი იწურებოდა, როდესაც სპარსეთის მეფემ გაგზავნა იუსტინესთან ელჩად სევოხფა და თითქოს არ იცოდა რა მოხდა პერსარმენიაში (იქ ხომ 571 წლიდან აჯანყება მძინვარებდა), მოითხოვა რომაელებს გადაეხადათ განსაზღვრული რაოდენობის ოქრო, რათა ზავი ყოფილიყო მყარი. სპარსელთა მეფე თავიდან ძალიან შეშფოთდა, როდესაც გაიგო, რომ რომის ავგუსტი უარს ამბობს ზავზე და ემზადება ომისთვის. მას ეშინოდა, რომ იუსტინე მოულოდნელად დაესხმებოდა დიდი ძალებით და უკვე ღრმა მოხუცებულობას მიღწეულს სურდა მიეღწია ზავი, რათა მისი შვილებისათვის დაეტოვებინა ღირსეული მემკვიდრეობა. იუსტინემ ელჩი ცივად მიიღო, არ უსმენდა მის საუბარს და როდესაც დაასრულა უთხრა: ფულით დამყარებული მეგობრობა ცუდია; ეს მეგობრობა მონურია, ნაყიდია, სამარცხვინოა; მეგობრობა არის დამყარებული ორივესთვის სასარგებლო პირობებზე. არ გსურთ მესაუბროთ პერსარმენიაზე? სევოხფმა უპასუხა, რომ იქ პატარა ბუნტია და რომ იქ გაიგზავნა ძლიერი პიროვნება, რომელიც დაამყარებს წესრიგს. მაშინ იუსტინემ პირდაპირ უთხრა, რომ თუ პერსარმენები განუდგებიან სპარსელებს, ის მიიღებს მათ თავისთან და ამოუდგება მხარში, როგორც ერთმორწმუნეებს, თუ მათ ვინმე შეავიწროვებს. მაშინ სევოხფმა თხოვა იუსტინეს არ დაერღვია არსებული წესრიგი და უხსნიდა ომის უსამართლო ბუნებას, თუმცა იუსტინემ გააწყვეტინა და უყვირა: „ერთი თითის აწევით დავძრავ არმიას და შევიჭრები სპარსეთში, ჩამოვაგდებ ხოსროს და სხვა მეფეს დავუნიშნავ სპარსელებს!“. ამით გაისტუმრა ელჩი, რაც ომის დაწყებას ნიშნავდა.
როდესაც იუსტინეს შესაძლებლობები დასუსტდა, მან გადასცა ტიბერიუსს ქვეყანა სამართავად. მაშინ ტიბერიუსი და დედოფალი სოფია საგონებელში იყვნენ და არ იცოდნენ, თუ როგორ მოეგვარებინათ ომის საქმე. ხოსრომ გადაწყვიტა ამით ესარგებლა და სასურველი ზავის მისაღწევად ბიზანტიონში გაგზავნა (575 წელს) გამოცდილი დიპლომატი იაკობი, რომელიც კარგად ფლობდა ელინურ ენას. მიუხედავად იმისა, რომ ხოსროს წერილი იყო თავხედური და დამცინავი (სპარსელებს აქვთ შანსი დაასრულონ ომი დიდი წარმატებით და რომაელებმა უნდა დაუთმონ ყველაფერი რასაც სპარსელები მოითხოვენო), დედოფალმა მაინც მშვიდად წაიკითხა იგი და უპასუხა ელჩს, რომ მოლაპარაკების გასაგრძელებლად გაატნევს საკუთარ ელჩს.
მართლაც სოფიამ იაკობს გააყოლა საკუთარი წარმომადგენელი, კარის ექიმი ზაქარიუსი, რომელმაც ხოსროს ჩაუტანა 45000 ოქრო იმ პირობით რომ დაუყონევბლივ დაიდებოდა ზავი აღმოსავლეთში 1 წლის ვადით. ამასობაში დედოფალი დიდ ელჩს გამოაგზავნის, რომელიც საბოლოო მოლაპარაკებას მოამზადებს და ავგუსტიც გამოჯანმრთელდებაო. ამ პირობით დაიდო ზავი 1 წლით, თუმცა ის არ ეხებოდა პერსარმენიას და შესაბამისად აღმოსავლეთის ჯარების სარდალი ევსევიუსი გამოიწვიეს უკან.
ცოტა ხანში ზაქარიუსთან ერთად სპარსეთში დიდ ელჩად გაიგზავნა პატრიკიოსი და ქვესტორი ტრაიანე, რომელსაც დაევალა ზავის დადება აღმოსავლეთსა და თუ შესაძლებელი იქნებოდა არმენიაშიც 3 წლით. სპარსეთი ითხოვდა უფრო დიდ ვადას. ბოლოს შეთანხმდნენ რომ ზავი აღმოსავლეთში დაიდებოდა 5 წლით და ბიზანტია გადაიხდიდა ყოველწლიურად 30000 ოქროს, თუ დაამტკიცებდა ხელშეკრულებას რომის ავგუსტი.
როდესაც ამ შეთანხმების შესახებ ელჩებმა აცნობეს ტიბერიუსს, ის გაბრაზდა და შეუთვალა, რომ მხოლოდ 2, ან უკიდურეს შემთხვევაში 3 წლით დაედოთ ზავი, რადგან კეისრის აზრით ეს დრო სჭირდებოდა ბიზანტიის არმიას, რათა სათანადოთ მომზადებულიყო სპარსეთთან საომრად. როდესაც მევოდმა შეიტყო რომაელთა ზრახვები მათი ელჩების დასაყოლიებლად შეიჭრა ბიზანტიის საზღვრებში და დარას მეზობელი დასახლება ტახოსდრო ცეცხლს მისცა. მაშინ ტრაიანემ და ზაქარიუსმა თხოვნა დაუწყეს მას აეღოთ 30000 ოქრო და დათანხმებოდნენ 3 წლიან ზავს აღმოსავლეთში (არმენიის გარეშე). ასე რომ შეთანხმება შედგა და ომის ყიჟინა გადავიდა არმენიაში.
576 წელს კეისარმა (რომელიც დროის გაწელვას ცდილობდა) გაგზავნა ელჩად თეოდორ ბაკქეს ძე, რათა მადლობა გადაეცა ხოსროსთვის მისი წარმომადგენელ ტრაიანეს გულთბილი მიღებისათვის და პირდებოდა რომ მომავალში გაუგზავნიდა ოფიციალურ პირებს, მოლაპარაკების გასაგრძელებლად და ყველა პრობლემის მოსაგვარებლად. ხოსროს სურდა ერთის მხრივ გაეგრძელებინა მოლაპარაკება და მეორეს მხრივ გაეგრძელებინა საომარი მოქმედება, რათა მეტი სარგებელი მიეღო. ამიტომ დარაში შეაჩერა ელჩი თეოდორე, თან გაიყოლა და თავისი მიზნების განსახორციელებლად არესტებისა და მარეპტიკების ქვეყნის გავლით შევიდა პერსარმენიაში. რომაელები ამას არ ელოდნენ და შესაბამისად არმიაც არ ჰყავდათ შეკრებილი.
კურსესა და თეოდორე სტრატეგოსების ჯარისკაცთა ნაწილებს გადასცეს, რომ კეისარი უკმაყოფილო და გაჯავრებულია, რომ ისინი ალბანიაში შეიჭრნენ და არ აჰყარეს ყველანი, საბირები და ალბანელები, არამედ მძევლებით დაიმედებულნი უკან გამობრუნდნენო, იმათ შეიგნეს – თვით იმ მოვლენის წყალობით, რომ საბირები მაშინვე ჩამოშორდნენ რომაელებს, – რომ ისინი ვერ მოიქცნენ საჭიროებისამებრ და ხელიდან გაუშვეს ხელსაყრელი შემთხვევა. ასე რომ ისინი, რასაკვირველია, ნანობდნენ და კვლავ შეიჭრნენ ალბანიაში და აიძულეს საბირები და ალბანელები მთლიანად გადმოსახლებულიყვნენ მდინარე მტკვრის აქეთა მხარეს, რათა ამიერიდან რომაელთა მიწა-წყალზე ეცხოვრათ. თეოდორე და კურსეც ჯერ კიდევ ამ საქმეებში იყვნენ გართულნი. შემდეგ, როდესაც კეისარმა უბრძანა აღმოსავლეთის სტრატეგოსს იუსტინიანე გერმანეს ძეს3 გადასულიყო და არმენიაში ეხელმძღვანელა საომარი მოქმედებისათვის. იუსტინიანე მიუხედავად ამისა არც ჩასულა, რადგან კეისარის ეს ბრძანება გვიან მიუვიდა, და ვეღარ შეძლო საქმის დროულად მოგვარება; გარდა ამისა ფულის ჩვეულებრივი განაწილება აღმოსავლეთის რაზმებისათვის თავის დროზე კი არ მოხდა, არამედ უფრო დაგვიანებით. ამრიგად, ხოსრო სრულიად თავისუფლად შევიდა პერსარმენიაში, ისე რომ არავის წინააღმდეგობა არ გაუწევია. მცირე არმენიის მეხარკენი არა თუ არ გაქცეულან და თავისი ყანები არ მიუტოვებიათ, არამედ აწოდებდნენ ჯარს, რაც კი სჭირდებოდათ. ხოლო ხოსრო რომ წინ მიდიოდა, მაკრავანდთა (ბაგრევანდი) და ტარანთა (ტარონი) მხარის მცხოვრებნი არ რჩებოდნენ თავიანთ ადგილებზე, ისე რომ აქ ადამიანი ვერავის ნახავდა, ვერც კაცს და ვერც საქონელს. ვინაიდან, რადგან მეფე ვითარცა მტერი, თავს დაეცა მათ, ყველა მიწის მუშა გაიქცა და მთელი ის მხარე დაცარიელდა და ვინმეს რომ ნადირობა მოსურვებოდა, ვერც ერთ ცოცხალ არსებას ვერ იპოვნიდა.
ამასობაში ხოსროსთან მივიდა თეოდორე ბაკქეს ძე. მან ეს კაცი მიიღო და შინაურულად ესაუბრა მას; კეისარს ის აქებდა, ამბობდა, რომ მასთან ზავიც სასიამოვნოა და მეგობრობაც: ის ზავის დარღვევის და მტრობის მიზეზი არ არისო. ხოლო იუსტინე ავგუსტს, პირიქით, აძაგებდა. შემდეგ ის წინ მიიწევდა, ე.წ. ბასიანზე: თეოდორე მას თან მისდევდა. გაზაფხულის დასასრულს ის შეიჭრა რომაელთა არმენიაში თეოდოსიუპოლის მახლობლად. ისე რომ ერთსა და იმავე დროს მოხდა, რომ შიკრიკები მოვიდნენ ბიზანტიონში და აცნობეს, რომ სპარსელთა მეფე მოულოდნელად თავს დაეცა რომაელთა არმენიას, რომ ის თითქმის თეოდოსიუპოლისს არის მოახლოვებული, რომ ის უკვე იქ არის.
როდესაც ის იქ მივიდა, დაიბანაკა ერთ სოფელში, რომელსაც არაბესონი (არტალესი, დღევ. ენდერისი) ეწოდება, ქალაქის სამხრეთ მხარეში, ხოლო რომაელთა ჯარი, რაც კი შეკრებილიყო, მოთავსდა თეოდოსიპოლის ჩრდილოეთით ე.წ. ........... მხარესთან, რომელიღაც მთის ძირში. ხოსრომ-კი იქვე თეოდოსიპოლთან, თეოდორეს თვალწინ გააწყო ცხენოსანი ძალები, დაჰყო და დააჯგუფა ისინი რაზმებად და ფალანგებად, თვითონ კი გამოაჭენა ცხენი და აჩვენებდა – თითქოს არა წინასწარი განზრახვით, რომ მისი სხეული ჯერ კიდევ საღი და ძლიერი იყო. მას განზრახული ჰქონდა ალყა შემოერტყა და აეღო თეოდოსიპოლი. მას აზრი დაებადა, რომ მანამ ვერ დაისაკუთრებდა პერსარმენიისა და იბერიას, თუ ის ხელში არ ჩაიგდებდა რომაელთა რომელიმე უმაგრეს ქალაქს და იქ დაბინავებული არ დაიცავდა უკან დარჩენილ პერსარმენიასა და იბერიას. ხოსრომ ჰკითხა ელჩ თეოდორეს: რომელი ქალაქის დაპყრობა უფრო ძნელია – დარას თუ თეოდოსიპოლის? (დარა უკვე მას დაპყრობილი ჰქონდა) თეოდორემ უპასუხა, რომ ყველაზე მიუწვდომელია ის ქალაქი, რომელსაც იცავს ღმერთი. როდესაც ხოსრომ დაათვალიერა თეოდოსიპოლი და დარწმუნდა იმაში, რომ ის სათანადოდ არის გამაგრებული, რათა დიდი ხნით გაუძლოს ალყას და ამასობაში რომაელები მოახერხებენ მომზადებას, ამიტომ გაგზავნა უკან თეოდორე და გაატანა წერილი კეისართან, რომ როგორც კი დაბრუნდება თავის სამფლოებში გამოგზავნის მოსალაპარაკებლად თავის წარმომადგენლებს და იმედოვნებს რომ იგივეს 30 დღის განმავლობაში გააკეთებს კეისარიც. ამის შემდეგ მიატოვა თეოდოსიპოლი და გაბრუნდა უკან (სხვა წყაროებით ჩანს რომ ხოსრომ ლაშქრობა გააგრძელა და მხოლოდ მელიტენასთან ახლოს დამარცხების შემდეგ მობრუნდა უკან).
ამ ხანებში რომაელთა სტრატეგოსები შეიჭრნენ ალბანიაში, წამოიყვანეს საბირთა და სხვა ტომთა მძევლები და მოვიდნენ უკან. როდესაც ბიზანტიონში მოვიდნენ ელჩები რომაელთა მხარეზე გადმოსული ალბანებისა და საბირებისა, კეისარმა მიიღო ისინი წყალობით და ფრიად მეგობრულად. კეისარმა უთხრა მათ: რამდენს იღებდით სპარსეთის მეფისგან? მე ორჯერ მეტს მოგცემთ. ამან ძალიან გაახარა ელჩები. ბოლოს კეისარმა უთხრა რომ ყველას ვინც მის მხარეს დადგება კეთილშობილად მოექცევა, ხოლო ვინც არ მოისურვებენ ამას, ძალით დაიმორჩილებს.
ამასობაში 577 წელი იდგა. რომაელი სარდლები ანადგურებდნენ პერსარმენიას. ბიზანტიონში ჩავიდა ხოსროს ელჩი ნადოი, რომელსაც უნდა გადაეცა კეისრისათვის, რომ ხოსრო მზად არის გაგზავნოდ დიდი ელჩობა, რათა გაიმართოს ფართო მოლაპარაკება ომის შესაწყვეტად. ტიბერიუსმა გულთბილად მიიღო იგი და განუცხადა, რომ ის როგორც ახალგაზრდა ადამიანი, რომელიც შვილად შეჰფერის ასაკით ხოსროს, მზად არის მიბაძოს მის მაგალითს, აიღებს ხმალს თუ ისურვებს მშვიდობას. ამ სიტყვით გაისტუმრა ნადოი და მალევე გაგზავნა აღმოსავლეთის საზღვართან თავისი ელჩები: თეოდორ პეტრეს ძე, სამეფო კარის ჯარების ყოფილი სარდალი და ახლა სამეფო ხაზინის მმართველი; კონსულები იოანე და პეტრე და ექიმი ზაქარიუსი. ისინი მივიდნენ მესოპოტამიის ქალაქ კონსტანტინში (ევფრატის მარცხენა შენაკად ბელიკზე) და ელოდნენ ხოსროს წარმომადგენელს მოსალაპარაკებლად. ხოსრომ გამოგზავნა მებოდი, რომელსაც თავიდანვე უთანხმოება მოუვიდა რომაელ ელჩებთან, რადგან ვერ თანხმდებოდნენ ადგილზე, სადაც უნდა გამართულიყო საზავო მოლაპარაკება. ბოლოს გადაწყდა შეკრებილიყვნენ ერთ დასახლება ათრაელში (დარას მახლობლად).
578 წლის გაზაფხულზე ელჩები დათქმულ ადგილზე შეიკრიბნენ ბევრი იდავეს თუ ვინ იყო ომის გაჩაღებაში დამნაშავე, თუმცა ბოლოს მიხვდნენ რომ ასე წინ ვერ წაიწევდნენ და გადავიდნენ საზავო პირობების განხილვაზე. მებოდმა თქვა, რომ წინანდელი ხელშეკრულებით, რომელიც დადებულ იქნა იუსტინიანეს დროს, რომაელებმა ყოველწლიურად უნდა იხადონ 30000 ოქრო, აგრეთვე უნდა გასულიყვნენ პერსარმენიიდან და იბერიიდან; გარდა ამისა ისინი, ვინც აჯანყების (571/572 წლების) მიზეზნი იყვნენ, უნდა გადაეცათ სპარსელთა მეფისთვის, რომელიც მათ სათანადო სასჯელს გადაწყვეტდა. რომაელმა ელჩებმა უპასუხეს ისე, როგორც კეისრისგან ჰქონდათ ნაბრძანები: ამას ზავს ვერ ვუწოდებთ, თუ სპარსელებს იმედი აქვთ, რომ ხარკის გადახდევინებით რომაელებს ამიერიდან თავიანთ მეხარკეებად იყოლიებენ ცდებიან, კეისარი ვერ დაუშვებს იმას რომ იყიდოს ზავი, როგორც საჭირო ნივთი. თუ ასე მოხდება, ზავი არ იქნება მყარი. საჭიროა ჯერ უარი თქვათ ასეთ რამეზე და მხოლოდ შემდეგ გადავალთ საზავო საქმეების განხილვაზეო. დიდი დავის შემდეგ მებოდმა ბოლოს აჩვენა ხოსროს წერილი, რომელშიაც ნათქვამი იყო, რომ კეისრის მეგობრობის გულისთვის ის უფულოდ განამტკიცებდა ზავს თანასწორი პირობებით. ამ ცნობამ სამეფო ქალაქში დიდი სიხარული გამოიწვია. ყველა ფიქრობდა, რომ ამიერიდან მახვილი დადუმდებოდა და მტკიცე ზავი დამყარდებოდა, რადგან კეისარი მზად იყო დაეთმო სპარსელებისათვის პერსარმენია და იბერია, ვინაიდან მან კარგად იცოდა, რომ სპარსელები არავითარ შემთხვევაში არ დათმობდნენ ამ ქვეყნებს, მაშინაც კი არა, რომ სპარსელთა საქმეები საბოლოოდ დასუსტებულიყო; მაგრამ ის ფიქრობდა, რომ პერსარმენიელთა მთავრებს, აგრეთვე მათთან ნათესავურად დაკავშირებულთ, ერთი სიტყვით არც ერთს იმათგან, რომელნიც გამოიქცნენ რომაელებთან, არ გასცემდა და ზავს განამტკიცებდა მხოლოდ იმ პირობით, თუ მსურველ პერსარმენიელებსა და იბერებს ნება ექნებოდათ დაეტოვებინათ თავიანთი მიწა-წყალი და წასულიყვნენ რომაელთა ქვეყანაში. კეისარი ბევრს ლაპარაკობდა იმის შესახებ, რომ იუსტინე მეფემ ფიცი მისცა პერსარმენიელებს და გადმოსახლებულ იბერებს, ვინაიდან მეფემ ფიცი მისცა, რომ, რამდენადაც ეს მისთვის შესაძლებელი იქნებოდა, ყოველგვარ საშუალებას იხმარდა, რათა დაეპყრო თვით მათი სამშობლო; თუ ის ვერ შეძლებდა ბოლომდე მიეყვანა ომი. ამ აჯანყების მოთავეებს და მათ ნათესავებს, მოკლედ რომ ვთქვათ, იმათ ვინც მოისურვებდა რომაელების სახელმწიფოს მოქალაქეობას, არასდროს არ გასცემდა. სპარსელთა მეფეს სასიამოვნოდ მიაჩნდა ეს, რომ რომაელები უარს ამბობდნენ პერსარმენიასა და იბერიაზე; ის კი ნებას აძლევდა, რომ იქაური მცხოვრებლები წასულიყვნენ, სადაც უნდოდათ: ჩემი აზრით ხოსრო ფიქრობდა, რომ გარდა მცირეოდენი მმართველი პირებისა, რომელნიც აჯანყებას მეთაურობდნენ, არც ერთი პერსარმენიელი და იბერიელი არ წავიდოდა უცხო ქვეყანაში სამშობლოს სიყვარულის გამო, რომელიც ადამიანებში ბუნებით არის ჩანერგილი და გამჯდარი. ამავე დროს მას იმედიც ჰქონდა, რომ ომის დამთავრების შემდეგ ის სათანადოდ მოაწყობდა პერსარმენიისა და იბერიის საქმეებს. ეს მიწები ხომ მეტად ნაყოფიერი იყო და დიდ გადასახადებს იძლეოდა. ამის გამო სპარსელთა მეფე თანახმა იყო შეეწყვიტა ომი ამ პირობებით. ხოლო, რათა ამიერიდან მომავალში არავითარი საბაბი ომისა აღარ დარჩენილიყო, კეისარს აზრად მოუვიდა პერსარმენიისა და იბერიის მაგივრად მიეღო მათგან ქალაქი დარა, რომელიც მეტად მტკიცე იყო და რომაელთა საყრდენი აღმოსავლეთის საზღვრებზე. სანამ ამ საკითხზე ელჩები ცხარედ დაობდნენ, მოხდა შეტაკება არმენიაში, რომელშიაც რომაელები, ყოველგვარი მოლოდინის გარეშე, საშინლად დამარცხდნენ და ძალიან ბევრნი დაიღუპნენ. ამიტომ, რადგან სპარსელები ამ გამარჯვებით გამხნევებულნი იყვნენ, მათმა მეფემ ბრძანა, რომ რომაელებისათვის ქალაქ დარას გადაცემის შესახებ არავითარი წინადადება არ მიეღოთ, ვინაიდან ის ამტკიცებდა, რომ მან, თანახმად ომის საზოგადო წესებისა, ძალით აიღო და შეიძინა დარა, ხოლო რომაელებმა დაარღვიეს ზავი და ააჯანყეს პერსარმენია და იბერია; გარდა ამისა იმათ შეიფარეს სპარსელებისგან განმდგარი იქაური მცხოვრებლები. და ამრიგად, ბარბაროსი (ე.ი. ხოსრო) თავხედურად და ქედმაღლურად იქცეოდა და ძალიან მოჰქონდა თავი იმით, რომ საქმეები კარგად წაუვიდა. ის იმუქრებოდა რომ, ვიდრე გავიდოდა სამი წელი, რომლის განმავლობაში მტკიცედ უნდა ყოფილიყო აღმოსავლეთში ზავი, ის იარაღს ააჟღარუნებდა და ამასთანავე ომს გააჩაღებდა აღმოსავლეთში მდებარე კუთხეში, თუმცა რომაელებმა წინასწარ გადაიხადეს ოქრო ამ დროებითი ზავისთვის, როდესაც ექიმი ზაქარია ამას ჰკრავდა. ხოსრო ამბობდა, რომ დაუბრუნებდა ფულს იმდენს, რამდენიც ამ სამ წელს დააკლდა: შემდეგ კვლავ ომს განვაახლებო.
ზაქარიამ სცადა სათანადო ფულის საზღაურით დაეყოლიებინა მებოდი დარას დათმობაზე, უკანასკნელმა კი განაცხადა, რომ არ აქვს მეფისგან სათანადო უფლებამოსილება მინიჭებული, მაგრამ ფიცს დებდა, რომ თუ ზაქარია ხელს მოაწერდა ზავს, სპარსეთის მეფე საჩუქრად დაუთმობდა დარას. ცხადი იყო, რომ სპარსეთის ელჩი ცდილობდა ამ გზით ბიზანტიელებს დაეცალათ პერსარმენია და იბერია და შემდეგ ედავათ დარაზე, ანუ ის ატყუებდა ისევე, როგორც ადრე სვანეთის საკითხზე პეტრე მოატყუა ზიქმა.
პარალელურად საზავო მოლაპარაკებას აჭიანურებდა მებოდი და თან ემუქრებოდა ბიზანტიელ ელჩებს – სარდალი მეტსახელად „ტამ ხოსრო“ („ხოსროს ძალა“) საზღვარზე დგას დიდძალი ჯარით და თქვენს ქვეყანას ააწიოკებსო. მართლაც ცოტა ხნის შემდეგ ხოსრომ გადაწყვიტა დაერღვია ხელშეკრულება და დასცემოდა რომაელებს, რადგან იმედი ჰქონდა, რომ ამით ან რამე დიდ რამეს მიაღწევდა, ან შეაშინებდა კეისარს და უარს ათქმევინებდა პერსარმენიასა და იბერიაზე, და 40 დღე აკლდა სამწლიანი დროებითი ზავის ვადის გასვლას, რომ 20000 ცხენოსანი (აქედან 12000 სპარსელი, დანარჩენი სარაკინები და საბირები) მიუსია ბიზანტიელებს დარას საზღვრებიდან შუამდინარეთში. სპარსელებმა დაიკავეს დარას სამხრეთით მდებარე ციხე-სიმაგრე თანურიონი, რომელიც რომაელებს დაუცველად მიეტოვებინათ, თუმცა ეშინოდათ მტრის თავდასხმის და უკანვე დაიხიეს. ასე დაძაბულ ვითარებაში ჩაიარა 578 წელმა.
579 წელს ტიბერიუსმა კვლავ გაგზავნა ელჩები (თეოდორე და ზაქარიუსი) ხოსროსთან და თან საჩუქრად გაუგზავნა ხოსროს ტყვედ ჩავარდნილი დიდგვარიანი სპარსელები. ტიბერიუსი წერილში ხოსროს სწერდა: „მე მსურს ზავი და ვესწრაფვი მას, როგორც ღმრთის ნიჭს, თითქოს თვით ბუნება თქვენს მეგობრობას მოითხოვს ჩემგან. ამიტომ მზად ვარ უარი ვთქვა მთელს პერსარმენიაზე და იბერიაზე იმათ გარდა, ვინც ამ ქვეყნებიდან ჩვენს ქვეშევრდომობას მოისურვებს. დაგიბრუნებ აგრეთვე ათუმონის ციხეს, არზანენესაც თქვენ დაგითმობთ, თუ ამათ ნაცვლად დარას მივიღებ თქვენგან“.
ამასობაში ხოსრომაც გამოაგზავნა ელჩი თეროგდაფი, რომელთა პირით ითხოვდა აჯანყებულ პერსარმენიელთა მეთაურებს, რომ ისინი ჩამოვახრჩო ჩემი ქვეყნების საზღვარზეო და თან სთხოვდა ელჩები გამომიგზავნე საზავო მოლაპარაკებისთვისო. შეთანხმება ვერ შედგა, რადგან 579 წლის თებერვალში ხოსრო გარდაიცვალა. ხოსროს შემდეგ მისი შვილი ჰორმიზდა გამეფდა. თუმცა ბიზანტიელ ელჩებს ტიბერიუსის ბრძანება მიუვიდათ ახალ მეფესთან მოლაპარაკება გაემართათ, მაგრამ ჰორმიზდამ ისინი მეტად ცივად მიიღო. ელჩებმა თითქმის 3 თვე დაჰყვეს იქ და ისე გაბრუნდნენ ბიზანტიაში რომ ზავს ვერ მიაღწიეს. ამის შემდეგ ტიბერიუსი შეუდგა სამზადისს ომის განსაახლებლად.
ტიბერიუსმა აღმოსავლეთის მთავარსარდლად დანიშნა მავრიკიუსი, კაცი სამხედრო საქმეში გამოუცდელი, თუმცა ჭკვიანი, თავმდაბალი და შრომისმოყვარე.
580 წელს მავრიკიუსი შეიჭრა არმენიის პროვინცია არზანინაში (ვანის ტბასა და ტიგროსს შორის. აქ მდებარეობდა ათუმონი და ქლომარონი) და ალყა შემოარტყა ქლომარონის ციხეს და არმენიის სხვა ადგილებს. მიუხედავად მავრიკიუსის დიდი უნარისა და გამჭრიახობისა, სხვა ბიზანტიელი სარდლების უწესრიგობის წყალობით ბიზანტიელები ხშირად ვარდებოდნენ განსაცდელში.
არა თუ დვინში და იბერიაში სარდლის მიერ გაგზავნილ ჯარს უბედურად წაუვიდა საქმე, არამედ თვით მავრიკიუსიც – თუმცა უბედურებებს უვნებლად დააღწია თავი, – მაგრამ უკიდურეს გაჭირვებაში ჩავარდა და ძლივს გადარჩა.
ამ ლაშქრობით ბიზანტიამ ვერაფერს მიაღწია და ტიბერიუსმა კვლავ გაგზავნა ელჩად ზაქარიუსი, ხოლო მასთან მოსალაპარაკებლად სპარსეთის მეფემ გამოყო ანდიგანი. სპარსეთმა მოითხოვა იუსტინიანეს დაწესებული ფულის გადახდა და დარას დავიწყება, ბიზანტია კი ითხოვდა დარას, უარს აცხადებდა ფულის გადახდაზე, სამაგიეროდ დაგითმობთ პერსარმენიას და არზანანესო (იბერიას ძველ მოთხოვნებში არზანანე ენაცვლება), იმ მოქალაქეთა გარდა, რომლებიც ჩვენს ქვეშევრდომობას ისურვებენო. ამასობაში ტამ ხოსრო ჯარით იდგა ნისიბინთან ახლოს, ხოლო მავრიკიუსი იდგა მონოკარტში (იგივე ტიბერიოპოლი) კონსტანტინის ახლოს. რახან დიდი დავის შემდეგ ელჩებმა ვერაფერს მიაღწიეს ზაქარიუსმა მისწერა მავრიკიუსის დაძრულიყო კონსტანტინისკენ და იქ შებრძოლებოდა მტერს. თავის მხრივ ტამ ხოსროც დაიძრა მის მიმართულებით.
581 წელს კონსტანტინთან ბრძოლაში მარვიკიუსმა ბრწყინვალე გამარჯვება მოიპოვა, თუმცა იმ პირობებში, როდესაც რომაელებს ომი ჰქონდათ ავარებთან ბალკანეთში და ლანგობარდებთან იტალიაში, სპარსეთის წინააღმდეგ მთელი ძალებით შეტევა არ შეეძლოთ“.
წარმატების ჯილდოდ ტიბერიუსმა მავრიკიუსი საკუთარ ასულ კონსტანტინაზე დააქორწინა, კეისრად აკურთხა და ამით თავის მემკვიდრედ აქცია. 582 წლის 14 აგვისტოს, ტიბერიუსი გარდაიცვალა და ბიზატიის ტახტზე სწორედ მავრიკიუსი (582–602) ავიდა“.
იოანე ბიკლარელი (542–621) მოგვითხრობს: „567 წელს (რეალურად 571–572 წლებში) არმენთა და იბერთა ტომები, რომლებმაც ქრისტეს სარწმუნოება მოციქულთა ქადაგებით მიიღეს, მაშინ როდესაც სპარსეთის მეფე ხოსრო კერპთაყვანისმცემლობას ავრცელებდა, მას განუდგნენ და თავის პროვინციებითურთ რომს შეუერთდნენ და ხოსროს ურწმუნოებას არ დამორჩილდნენ; ამან გამოიწვია რომაელებსა და სპარსელებს შორის სამშვიდობო ხელშეკრულების დარღვევა.
571 წელს (რეალურად 572 წელს) იუსტინე იმპერატორმა არმენია და იბერია რომის პროვინციებად აქცია მას შემდეგ, რაც სპარსელები განდევნა. სპარსეთის მეფემ ომისთვის მზადება დაიწყო სარდლების საშუალებით.
574 წელს (რეალურად 573 წელს) სპარსელებმა რომაელებთან სამშვიდობო ხელშეკრულება დაარღვიეს და შეტაკების შემდეგ უმტკიცეს ქალაქ დარას ბრძოლით შეუტიეს: უამრავი რომაელების ჯარი დახოცეს, ხსენებული ქალაქი აიღეს და დაანგრიეს.
575 წელს (რეალურად 576 წელს) ხოსრომ, ირანის მეფემ, დიდი ჯარით გაილაშქრა რომაელების საზღვრების გასანადგურებლად. იუტინიანე, რომაელების ჯარის სარდალი, ჯარის უფროსი და აღმოსავლეთის ჯარის უფროსად ტიბერიუსის მიერ დანიშნული, ომს უმზადებდა მას თავისი უმამაცესი ხალხით მინდორში, რომელიც დარასა და ნიზიბას შორის მდებარეობს. სასტიკი ბრძოლა გაიმართა და ხსენებული მეფე დამარცხდა, როდესაც ის თავისი ჯარით ოტებულ იქნა, გამარჯვებული იუსტინიანე მის ბანაკს დაეპატრონა და სპარსეთის პროვინციები ააოხრა და მათი ნადავლი ტრიუმფით კონსტანტინეპოლში წაიღო. ამ ნადავლთა შორის იყო 24 სპილო, რომელთა ჩვენებით რომაელებმა სატახტო ქალაქში დიდი სანახაობა მოაწყვეს, ხოლო რომაელების მიერ ნადავლის სახით წამოყვანილი სპარსელები საჯაროდ გაყიდულ იქნა დიდ თანხაზე.
576 წელს რომანოზმა, ანაგასტი პატრიკიოსის შვილმა, ჯარის სარდალმა, სვანეთის მეფე ცოცხლად დაიჭირა და იგი ცოლით, საგანძურით და შვილებით კონსტანტინეპოლში წაიყვანა და მისი პროვინცია რომაელების ბატონობას დაუბრუნა. (ამ ფაქტის შესახებ არცერთი წყარო არ მოგვითხრობს, თუმცა სიმოკატა და თეოფანე აღმსარებლის ცნობები ადასტურებს იმ ფაქტს, რომ 588 წლისთვის სვანეთი ბიზანტიელთა ხელთაა გადასული. თუ გავითვალიწინებთ ბიკლარელის ცნობების რიგითობას, ეს ფაქტი ალბათ 577 წელს მოხდა.).
577 წელს (რეალურად 578 წელს), თავისი მმართველობის მეთერთმეტე წელს იუსტინმა დაასრულა თავისი ცხოვრების დღეები და ტიბერიუსი გახდა ერთპიროვნული მმართველი. ტიბერიუსი მართავდა 6 წელი.
578 წელს ტიბერიუსმა დანიშნა მავრიკიუსი აღმოსავლეთის სამხედრო მაგისტრად და გაგზავნა სპარსელებთან საომრად.
580 წელს მავრიკიუსი, აღმოსავლეთის სამხედრო მაგისტრი, აწარმოებს ომს სპარსელების წინააღმდეგ; განდევნა ბევრი სპარსელი, ის დარჩა აღმოსავლეთში გამოსაზამთრებლად.
581 წელს იმპერატორმა ტიბერიუსმა მავრიკიუსს მისცა ცოლად თავისი ქალიშვილი.
585 წელს მავრიკიუსი აწარმოებს ომს სპარსელებთან სარდლების საშუალებით“.
საკმაოდ დაწვრილებით მოგვითხრობს ბიზანტია–სპარსეთის აღნიშნული ომის პერიპეტიებს თეოფილაქტე სიმოკატა (VII ს.): „როდესაც რომაელებსა და სპარსელებს შორის დაირღვა ყველა ხელშეკრულება, რომის ავგუსტმა იუსტინემ აღმოსავლეთში სტრატეგოსად გაგზავნა მარკიანე, რომელიც იყო პატრიკიოსთა სიიდან, სარგებლობდა დიდი გავლენით და იყო მეფის ნათესავი. ევფრატის გადალახვისა და (572 წლის) ზაფხულის მიწურულს მივიდა ოსროენას მხარეში, სადაც აარჩია 3000 მეომარი და გაგზავნა არზანენას მხარეში, ისე რომ ბარბაროსებმა ვერაფერი შეიტყვეს. ასე რომ რომაელთა მებრძოლები ისე შეიჭრნენ მიდიელთა მიწებზე, რომ მათ ვერაფერი გაიგეს და მათ მიწებმა განიცადეს ბევრი საშინელება: ისინი სასტიკად გააპარტახეს, გაძარცვეს და რომაელთა ჯარმა მოიპოვა ბევრი ნადავლი. შემდგომი (573) წლის ადრე გაზაფხულზე მარკიანე დარას მხრიდან შეიჭრა სპარსელთა სამფლობელოებში. ბარბაროსები ბანაკად იდგნენ ნისიბინთან. აქ სოფელ სარგათონთან ბრძოლაში რომაელებმა კვლავ დაამარცხეს სპარსელები და ალყაში მოაქციეს ციხე-სიმაგრე თებოთონი, მაგრამ რამდენიმე დღის ბრძოლის მიუხედავად ვერ აიღეს და გაბრუნდნენ დარაში. შემდეგ ისინი კვლავ შეიჭრნენ მტრის საზღვრებში, რათა იუსტინე მეფის ბრძანებით ალყა შემოერტყათ ნისიბინისთვის. სპარსეთის მეფე ხოსრო უფროსი4 დაიძრა ბაბილონიდან, გადალახა ტიგროსი და უდაბნოების გავლით მიემართებოდა, რომ შეუმჩნეველი დარჩენილიყო. იგი ჩავიდა სპარსულ სოფელ აბარონში, რომელიც რომაული ქალაქ კირკენსიასან (მდებარეობდა მდ. აბორის ევფრატთან შესათავში) ახლოს მდებარეობდა. სპარსელთა მეფემ თავის სარდალ ადორმაანს მისცა 6000 კარგადაღჭურვილი მეომარი და დაავალა ეძარცვა რომაელთა მიწები, თვითონ კი მდ. აბორის გასწვრივ გაემართა ნისიბინთან ალყაზე მდგარი რომაელების წინააღმდეგ. ადორმაანს არანაირი წინააღდეგობა არ შეხვედრია, ისე გაძარცვა ყველაფერი ანტიოქიამდე, დაანგრია ყველა ლამაზი შენობა ქალაქის გარეუბანში და შევიდა კელესირიაში (სამხ. სირია, ცენტრით დამასკი). შემდეგ აიღო ქ. აპამეია (ანტიოქიის სამხ-აღმ-ით), მისცა ცეცხლს და დაბრუნდა თავის ქვეყანაში.
როდესაც ომი რომაელთათვის ასე წარუმატებლად დაიწყო, იუსტინემ გაგზავნა ნისიბინში აკაკიუს არქელაოსის ძე, რომ გადაეყენებინა მარკიანე მთავარსარდლობიდან. მარკიანე დამორჩილდა მეფის ბრძანებას და დატოვა ნისიბინი. როდესაც რომაელთა არმია იდგა მარდისთან, სპარსეთის მეფე როგორც ქარიშხალი დააცხრა ქალაქ დარას (ეს მოხდა 573 წ. მაისში) და 6 თვე ჰყავდა იგი ალყაში, რომელიც ძალიან იყო გამაგრებული და მძიმე ბრძოლით შეძლო მისი აღება. როდესაც ეს ამბები გაიგო იუსტინემ, დაავადებით შეწუხებულმა, რომელიც სულ უფრო გიჟდებოდა და შიშობდა, რომ ამას სხვა წარუმატებლობებიც მოჰყვებოდა, (574 წელს) გადაწყვიტა დაედო სპარსელებთან ზავი. რადგან დაავადება სულ უფრო ავიწროვებდა მან იშვილა ტიბერიუსი, გამოაცხადა თანამმართველად და აკურთხა კეისრად (574 წლის 7 დეკემბერს). ტიბერიუსი აქამდე სამეფო დაცვის ხელმძღვანელი იყო. მისი კეისრად გამოცხადების შემდეგ, მიღებული ტრადიციიდან გამომდინარე ახალმა კეისარმა ამის შესახებ აცნობა სპარსეთის მეფეს.
გაზაფხულის (575 წლის) დადგომისთანავე მან ზავის დასადებად ელჩები გაგზავნა სპარსეთში. ამავე დროს კი ემზადებოდა ომისთვის და აღმოსავლეთის სტრატეგოსად დანიშნა ერთ-ერთი უმაღლესი თანამდებობის პირი იუსტინიანე გერმანეს ძე. ახალმა სტრატეგოსმა დაიწყო იქაურ ჯარში დისციპლინის დამყარება, ხოლო კეისარი აგროვებდა ფულს და მისი წყალობით მოკავშირედ იხდიდა სხვადასხვა ტომებს. როდესაც ზავის ვადა ამოიწურა (576 წელს ზავი დაიდო 1 წლით) სპარსეთის სარდალმა ტამ ხოსრომ სპარსეთის არმია განალაგა დარას მეზობლად. მის წინ განლაგდა რომაული არმია, მაგრამ დიდი ხანი არც ერთი მხარე არ იწყებდა ბრძოლას. ბოლოს დაიწყო მოლაპარაკება რომელიც დასრულდა შეთანხმებით: აღმოსავლეთში (მესოპოტამიის ფრონტზე) იდებოდა ზავი 3 წლით ძველი პირობებით, თუმცა ეს შეთანხმება არ ეხებოდა არმენიას. რადგან არმენიაში ომი გრძელდებოდა, რომაელთა სტრატეგოსიც იქ გაემართა. მაშინ სპარსელთა ჯარს გაუძღვა თვით ხოსრო და ისიც რომაულ არმენიაში შევიდა. ხოსრომ უშედეგოდ სცადა ჯერ თეოდოსიპოლის აღება, შემდეგ სებასტიის (დღევ. სივასი) და კესარიისკენ (დღევ. კაისერი) დაიძრა მაგრამ ამ დროს ევფრატის ნაპირებთან გადაეყარა რომაელების ჯარს (150000 კაცი), რომელსაც იუსტინიანე მოუძღოდა (თანასარდლები კურსი და ვარდან მამიკონიანი. ბრძოლაში გადამწყვეტი იყო კურსის შეტევა, რომელმაც აკაფა მტრის მარცხენა ფლანგი და არეულობა შეიტანა).
როდესაც რომაელთა მებრძოლებმა გაიგეს რომ სპარსელებს თვით ხოსრო მოუძღვისო ძალიან შეშინდნენ, მაგრამ იუსტინიანემ ბრწყინვალე სიტყვით გაამხნევა ისინი და მძიმე ბრძოლაში სასტიკი მარცხი აგემა სპარსელებს, რომელნიც გადამწყვეტ მომენტში ბრძოლის ველიდან გაიქცნენ. რომაელმა მებრძოლებმა გაძარცვეს სპარსელთა ბანაკი, სამეფო პალატა და ხელთ იგდეს საბრძოლო სპილოები დიდძალი ნადავლთან ერთად. ბრძოლის ველიდან გაქცეულმა სპარსელთა მეფემ გაიარა ქალაქ მელიტენასთან, ნახა ის დაუცველი და გადაწვა, რის შემდეგაც გადალახა ევფრატი და არზანენას გავლით წავიდა შინ. ამ მარცხმა ხოსრო იმდენად შეაშფოთა, რომ ბრძანება გამოსცა, რომლის მიხედვითაც ამიერიდან სპარსეთის არცერთი მეფე თვითონ არ უნდა წასულიყო საომარ კამპანიაში“.
აღნიშნულ დაპირისპირებაზე მოგვითხრობს სებეოსიც, თუმცა ხელმძღვანელობასა და წარმატებას მხოლოდ ვარდან მამიკონიანს მიაწერს: „ხოსროი დაიძრა ვარდანზე დიდძალი შეიარაღებული მებრძოლებით და ბევრი სპილოებით. ის გაემართა არტაზის მხარეში, გაიარა ბაგრევანდი, გვერდით დატოვა კარინი (თეოდოსიპოლი, დღევ არზრუმი). ვარდანი დაიძრა და დაბანაკდა მის წინააღმდეგ. მეორე დღეს დილით მოეწყვნენ და დაიწყო სასტიკი ბრძოლა. ღმერთმა მისცა სპარსეთის მეფესა და მის მეომრებს დამარცხება: ისინი განადგურებულ იქნენ მტრის ხმლის მიერ და დიდი სისწრაფით გაიქცნენ ბრძოლის ველდან, არ იცოდნენ გზა თუ საით უნდა გაქცეულიყვნენ, გამაგრდნენ დიდ მდინარე ეფრატთან. მდინარე ადიდებული იყო და წაიღო ბევრი გაქცეული, ასე რომ იმ დღეს ბევრმა ვერ შეძლო გადარჩენა. მეფე კი ძლივს გადაურჩა ტყვეობას, მიენდო სპილოებისა და ცხენების ნებას და აგცნიკის (არზანენე) მხარის გავლით გაიქცა თავის საცხოვრისში. არმენიელები დაეპატრონენ მთელს ბანაკს და გაძარცვეს სამეფო საგანძური...“.
სიმოკატა განაგრძობს: „სანამ სპარსელები დაბნეულები იყვნენ, რომაელთა არმია აგრძელებდა წინსვლას, ანადგურებდა გზაზე ყველაფერს და მივიდა ბაბილონის ცენტრამდე. ჰირკანიის (კასპიის) ზღვამდე მიღწევის შემდეგ ზამთრის (576/77) დადგომის გამო რომაელები იქვე დაბანაკდნენ და მხოლოდ გაზაფხულის (577 წლის) დადგომისთანავე გამობრუნდნენ უკან. ამ მარცხმა საშინელი უკმაყოფილება გამოიწვია სპარსელებში, რომლებიც ყველაფერს მეფეს აბრალებდნენ. შესაძლო აჯანყების შიშით შეპყრობილმა ხოსრომ გადაწყვიტა კეისარ ტიბერიუსთან დაეწყო მოლაპარაკება ზავის თაობაზე. ამის შეტყობისთანავე საზავო მოლაპარაკებისათვის ტიბერიუსმა სპარსეთში გაგზავნა სენატის გამორჩეული წევრები იოანე და პეტრე და აგრეთვე მაგისტრი თეოდორე. თავის მხრივ მათთან მოსალაპარაკებლად ხოსრომ გამოგზავნა სარნახორგანი და სხვა გამორჩეული სპარსელები. სანამ მათი შეთანხმება მოხდებოდა არმენიაში გაიმართა დიდი ბრძოლა (577 წელი) ტამ ხოსროსა და იუსტინიანეს შორის, რომელშიც რომაელები დამარცხდნენ“.
სებეოსის ცნობით ტამ ხოსრო ორი წლით იყო არმენიის მარზპანი (577–579) და ამ დროში ორი ბრძოლა მოუგო რომაელებს. პირველი ბასიანში ბოლორაპაგკტან, სადაც ერთდება მურცი და არაქსი; მეორე ბაგრევანში კიტნისთან. ბასიანში მომხდარი ბრძოლა უნდა იყოს, რომელიც იუსტინიანეს განადგურებით დასრულდა. შედეგად ვარდან მამიკონიანს ფეხი არმენიიდან სამუდამოდ აღმოუკვეთეს. 579 წლიდან არმენიის მარზპანი ხდება ვარაზ ვზური, რომელმაც სებეოსის ცნობით ამ თანამდებობაზე დაჰყო 1 წელი (579–580) და გამართა ბრძოლა ვანანდში, სოფელ უტმსუში, რომელშიც თავიდან შეავიწროვეს, თუმცა შემდეგ გაიმარჯვა. მისი წასვლის შემდეგ მარზპანად დანიშნეს ფაჰლავი (580–587) რომელმაც გამართა ბრძოლა შირაკში, გაიმარჯვა და 7 წლის ყოფნის შემდეგ წავიდა. რაც შეეხება ტამ ხოსროს, 579 წლიდან ე.წ. აღმოსავლეთის ფრონტზე ჯერ მეორე სარდლად, ხოლო შემდეგ მთავარსარდლადაა, ვიდრე არ დაიღუპა კონსტანტინთან ბრძოლაში.
ფრანგი ისტორიკოსი რენე გროსე (1885–1952) თვლის რომ ვარაზ ვზურისა და ფაჰლავის ბრძოლები იმართებოდა არა ბიზანტიაში, არამედ ადგილობრივ აჯანყებულ არმენიელთა რაზმებთან.
სიმოკატა განაგრძობს: „მაშინ მიდიელებმა უარი თქვეს ზავზე, კვლავ აღენთნენ ომის სურვილით. ამის გამო მოლაპარაკება ჩაიშალა და ელჩები უშედეგოდ დაბრუნდნენ უკან. ასეთ სიტუაციაში ტიბერიუსმა (577/78 წლის ზამთარში) აღმოსავლეთის სტრატეგოსად დანიშნა სამეფო დაცვის უფროსი მავრიკიუსი და გაგზავნა არმენიაში. მიუხედავად იმისა, რომ აღმოსავლეთის მიმართ საზავო ხელშეკრულება ჯერ კიდევ ძალაში იყო, სარნახორგანმა მაინც დაძრა თავისი ჯარები კონსტანტინისა და თეოდოსიპოლის წინააღმდეგ და ანადგურებდა მათ ირგვლივ მიწებს, ხოლო ტამ ხოსრომ, რომელიც სარდლობდა სპარსულ ჯარებს არმენიაში და რომელმაც შეატყო, რომ მაშინ შეკრებილი რომაელთა ჯარები ბევრად უფრო მეტნი იყვნენ, ვიდრე მისი საკუთარი ჯარები, დატოვა არმენია, გვერდი აუარა რომაელთა ციხე-სიმაგრე კითარიზონს და ამიდის მახლობლად დაუწყო განადგურება სოფლებსა და დაბებს. შემდეგ კი არზანენეს გავლით დაბრუნდა შინისაკენ. დაინახა რომ ბარბაროსებმა დასტოვეს არმენია, მავრიკიუსი შეუდგა აღმოსავლეთის ქვეყნების გაპარტახებას. შეიჭრა არზანენაში, სადაც არავინ შეეწინააღმდეგა და დაიკავა ძლიერი ციხე-სიმაგრე ათუმონი, სხვა სიმაგრეები კი დაანგრია. რომაელებმა აქ დაატყვევეს 10900 სპარსელი, რომელიც კეისრის ბრძანებით გაასახლეს კიპროსზე (იოანე ეფესელის ცნობით კი არზანენედან არა სპარსელები, არამედ 10000-მდე ქრისტიანი გადასახლეს კიპროსზე).
არზანენეს განადგურების შემდეგ სტრატეგოსმა განაგრძო გზა და მიუახლოვდა ნისიბინს. შემდეგ მოუხვია ტიგროსთან და კურსი და რომანოზი გაგზავნა მდინარის იქეთა მხარის ასაწიოკებლად. თვითონ კი აიღო ციხე-სიმაგრე სინგარონი (ნისიბინის სამხ-აღმ-ით, ბეტ-არაბაიეს პროვინციაში), თუმცა რადგან ზამთარი ახლოვდებოდა, მიატოვა, მობრუნდა რომაულ საზღვრებში და საზამთრო ბანაკი მოაწყო. ამ წელს მოკვდა იუსტინე (578 წლის 4 ოქტომბერს) და ავგუსტად ეკურთხა ტიბერიუსი (26 ოქტომბერს).
შემდგომი წლის დასაწყისში ავადმყოფობისგან მოკვდა მეფე ხოსრო და მემკვიდრედ დატოვა თავისი ძე ჰორმიზდა. სამეფო გვირგვინი რომ დაიდგა ჰორმიზდამ, ძალიან გაიდვა თავს, არაფრად მიიჩნია მიღებული წესი და არ გაუგზავნა ტიბერიუსს ტახტზე ასვლის მაუწყებელი სიგელი: ეს მოასწავებდა თვითმპყრობელი ტიბერიუსისადმი უპატიო მოპყრობას. თვითმპყრობელმა შესთავაზა ჰორმიზდას შეეწყვიტათ ომი და დაედოთ ზავი ორივე მხარისთვის თანაბარ პირობებზე დამყარებული; იმან კი ელჩები თავხედურად მიიღო და აშკარად მოითხოვა – რომაელებს ხარკი ეხადათ (562 წლის ხელშეკრულებით გათვალისწინებული), არმენიელები და იბერიელები ქვეშევრდომებად ჰყოლოდა, რომაელებს უნდა დაეთმოთ ეს ქვეყნები მისთვის, დარაც ამიერიდან რომაელებს არ უნდა მოეთხოვათ, თუმცა მისმა მამამ ხოსრომ სურვილი გამოთქვა თანაბარ პირობებში დაზავებოდა ტიბერიუსს და არც რომაელთა სახელმწიფოსთვის დარაზე გადაცემაზე ამბობდა უარს.
როდესაც ტიბერიუსისათვის გახდა ცნობილი ჰორმიზდას ზრახვების შესახებ, ზაფხულის (579 წლის) დადგომისთანავე მისი დავალებით მავრიკიუსი შეიჭრა სპარსეთში, გაგზავნა რომანოზი და თეოდორიხი, ხოლო მარტინი ტიგრის იქეთა მხარეს მიწების გასაძარცვავად. მთელ ზაფხული რომაელები ძარცვავდნენ სპარსელთა აყვავებულ მხარეებს. ზამთრის დადგომისთანავე რომაელთა მთავარსარდალი წავიდა კაპადოკიის კესარიაში. როცა დადგა შემდეგი (580) წლის ზაფხული ის დიდი ჯარებით მოვიდა რომის ქალაქ კირკენსიაში. აქედან ის შეიჭრა ბაბილონიაში არაბეთის უდაბნოს გავლით მტრისთვის რომ შეუმჩნეველი ყოფილიყო. მას თან ახლდა აქაურო მომთაბარე-ბარბაროსების მმართველი ალამუნდარი5; ამბობენ რომ სწორედ მან შეატყობინა სპარსელებს მეფეს რომაელთა ლაშქრობის შესახებ. რაც ბუნებრივია, რადგან სარაცინების ტომი ყველაზე არაერთგულია და მზად არის ემსახუროს ხან ერთს ხან მეორეს. ამიტომ სპარსეთს მეფემ მიმართა მთავარი დარტყმა ქალაქ კალინიკზე (მდ. ევფრატის მარცხენა ნაპირზე, მის შუა დინებაში, თანამ. რაკკა) და დანიშნა მთავარსარდლად გამოჩენილი სარდალი ადორმაანი. ასეთ ვითარებაში მავრიკიუსმა შეცვალა თავისი გეგმა, გაანადგურა სურსათი, რომლის წაღებასაც სწრაფად ვერ შესძლებდა და რჩეული რაზმებით სასწრაფოდ დაიძრა კალინიკისაკენ. ქალაქთან გამართულ ბრძოლაში რომაელებმა გაიმარჯვეს და სპარსელებმა გაქცევით უშველეს თავს.
შემდგომ (581) წელს მიდიელთა მეთაური ტამ ხოსრო დიდი ძალებით დაიძრა კონსტანტინიზე (ჩრდ. მესოპოტამიაში, მდ. აბორის ზემო წელზე, დღევ ქ. ვირანშეჰირი, შანლიურფას პროვინცია, თურქეთი). აქ (ივნისში) მოხდა დიდი ბრძოლა, რომელშიც სპარსელები დამარცხდნენ და მათ მეთაური დაიღუპა. ბარბაროსები დამცირებულნი დაბრუნდნენ შინ. რომაელთა სტრატეგოსმა კი გაამაგრა ყველა ციხე-სიმაგრე და დაბრუნდა ბიზანტიონში (582 წლის გაზაფხულში, სადაც ტრიუმფი მიუძღვნეს). რადგან ამ დროს ტიბერიუსის ცხოვრება დამთავრდა მავრიკიუსმა თავისი დამსახურებებისათვის მიიღო ჯილდოდ ძალაუფლება ყველა რომაელზე (582 წლის 14 აგვისტოს); რის შემდეგაც უარი თქვა ყველა ყოფილ წოდებაზე.
582 წლიდან მავრკიუსმა არმენიის ფრონტის სარდალი თრაკიელი იოან მისტაკონი (დიდულვაშა) აღმ. არმიის სარდლად გამოიყვანა. მისი ჩამოსვლიდან მალევე მდ. ნიმფეის ტიგროსთან შესართავთან მოხდა ბრძოლა (582 წლის ზაფხული) მასსა და სპარსელ სარდალ ხარდარიგანს შორის. რომაელთა მარჯვენა ფლანგს სარდლობდა კურსი, ხოლო მარცხენას არიულფი. იოანემ და არიულფმა წარმატებით შეუტიეს მოწინააღმდეგეს, სპარსელები მეთოდურად იხევდნენ უკან და მარცხისთვის იყვნენ განწირულნი. თუმცა ამ დროს კურსი, რომელსაც სარდალ იოანესი შურდა და ეშინოდა, რომ გამარჯვების შემთხვევაში მეტ დიდებას მოიპოვებდა, ბრძოლაში საერთოდ არ ჩაერთო და თავისი ჯარი საერთოდ გაიყვანა აქედან. ამის დანახვამ რომაელებს პანიკა დამართა, ხოლო სპარსელები გაამხნევა და შედეგად გაამარჯვების ნაცვლად რომაელებმა ძლივს მოახერხეს ბარბაროსებისგან თავის დაღწევა და თავის სიმაგრეებში შეფარება.
583 წლის გაზაფხულზე მიდიელთა ჯარების მეთაურმა ხარდარიგანმა ალყა შემოარტყა ციხე-სიმაგრე ათუმონს (არზანენეს რომაულ ნაწილში, მარტიროპოლის ჩრდილოეთით. დღევ. თუმი მდ. ილიჯეზე) და ცდილობდა მის აღებას. ამის გაგებისთანავე რომაელი ტაკსიარხი მივიდა ახლოს მდ. ნიმფეისთან და ცდილობდა ციხე-სიმაგრე აკბასის (მარტიროპოლისის აღმოსავლეთით. თანამ. ბატმანსუ) აღებას. მაგრამ ეს ციხე მდებარეობდა მთის მწვერვალზე, რომლისკენაც მიდიოდა მხოლოდ ერთი ვიწრო გზა და ამიტომ ფაქტიურად მიუწვდომელი იყო როგორც ასაღებად ისე ალყისათვის. როდესაც რომაელმა სტრატეგოსმა სცადა შეტევა, ციხის მცველებმა აანთეს ცეცხლი, რითაც ანიშნეს ათუმონთან მდგარ თავისიანებს საფრთხის შესახებ. მაშინ ხარდარიგანის ჯარები სწრაფად მოვიდნენ და დაამარცხეს არეული რომაელები, რომელთა ნაწილი ტყვედ ჩავარდა, ხოლო დანარჩენებმა გაქცევით უშველა თავს.
583 წელს ავგუსტმა თავის მეგობარი არმენიული წარმოშობის ფილიპიკუსი თავის დაზე გორდიაზე დანიშნა და საიმპერატორო დაცვის მეთაურად დანიშნა. 583 წლის შემოდგომაზე კი იოან მისტიკონის ადგილზე დანიშნა და სპარსეთზე შეტევა დაავალა.
ახალმა სტრატეგოსმა შეკრიბა ჯარები და ჩავიდა კარხამორანში (სოფელი ტიგროსის მარჯვენა მხარეს, ქ. ამიდას სამხრეთ-აღმოსავლეთით). აქ შეიტყო რომ ხარდარიგანი აპირებს იზალის მთაზე ასვლას მაიაკარირის ციხე-სიმაგრესთან. ამიტომ წავიდა ამ ადგილებიდან და დადგა ნისიბინის ახლოს მდებარე ვაკეზე. აქედან კი დაეშვა სპარსელთა მიწაზე და იშოვა ბევრი ნადავლი და უკან გაბრუნდა (583 წლის შემოდგომა).
ცოტა ხნის შემდეგ ფილიპიკუსმა გადაწყვიტა დაერბია ბეარბაესის მხარე (ბეტ-არაბაის მხარე, რომლის ცენტრი იყო ნისიბინი). როდესაც ამის შესახებ შეიტყო მიდიელთა სარდალმა, სასწრაფოდ დაიძრა კავალერიით. მაშინ შეშინებულმა ფილიპიკუსმა ჯარი ორ ნაწილად გაჰყო და ისე გამოიქცა მიდიელთა მიწებიდან და დიდი წვალებით დაბრუნდა თეოდოსიპოლში.
584 წლისთვის ფილიპიკუსმა დაგეგმა დაერბია არზანენე (დღევ. დიარბაქირის ჩრდილოეთით), მაგრამ ავად გახდა და გაემართა მარტიროპოლში (დღევ. სილვანი, დაირბაქირის მხარეში) და ჯარები ჩააბარა ტაგმატარხ სტეფანსა და ჰუნ აპსიხს. ხარდარიგანმა კი შეკრიბა ჯარები და თავს დაესხა ტიბერიოპოლს, რომელსაც ადრე მონოკარტომი ერქვა და ეწოდა ეს სახელი ტიბერიუსის 581 წელს სპარსელებთან გამარჯვების საპატივცემულოდ. ციხე-სიმაგრე კარგად გაემაგრებინა ფილიპიკუსს, ამიტომ სპარსელმა იგი ვერ აიღო და სამაგიროდ მარტიროპოლის მიდამოებს დაეცა და ქალაქიდან 12 მილზე მდებარე იოანე წინასწარმეტყველის ტაძარი დაარბია. მეორე დღეს გადავიდა სოფელ ზორბანდში და იქ 10 დღის დგომის შემდეგ დაბრუნდა უკან.
ამასობაში ფილიპიკუსი გამოკეთდა, მაგრამ რადგან უკვე ზამთარი (584 წლის) იდგა, დაითხოვა ჯარები და წავიდა ბიზანტიონში ავგუსტთან შესახვდრად.
როდესაც გაზაფხული (585 წლის) მოვიდა და დათბა, ფილიპიკუსი წავიდა აღმოსავლეთში და როდესაც მივიდა ამიდაში (დღევ. დიარბაქირი. ამიდა ბიზანტიის ერთ-ერთი მთავარი სავაჭრო და სამხედრო ცენტრი იყო ზემო მესოპოტამიაში), სპარსელებმა მოსალაპარაკებლად გამოუგზავნეს სატრაპი მებოდი (ალბათ უნდა იყოს მობედი, რაც სპარსულად ერთ-ერთ ქურუმულ თანამდებობას ერქვა) და შესთავაზეს ეყიდათ ზავი დიდი ფულის გადახდით. რომაელებმა იგი დაცინვით გაისტუმრეს. რამდენიმე დღის შემდეგ სტრატეგოსს ეწვია სპარსეთიდან ნისიბინელი სასულიერო წოდების პირი და იგივე შესთავაზა მას. ეს წერილი სტრატეგმა ავგუსტს გადაუგზავნა. ავგუსტმა კი შემოუთვალა შეეწყვიტა მოლაპარაკება, რადგან ეს პირობები დამამცირებელი იყო რომაელი ხალხისთვის. მაშინ ავგუსტის დავალებით ფილიპიკუსმა შეკრიბა ჯარები და ომის გასანახლებლად დაიძრა ქ. ბიბასისკენ, რომელთან მიედინება მდინარე არზამონი (მდ. აბორის შენაკადი, მარდისის სამხრეთ-დასავლეთით. მარდისი მდებარეობდა დარას ჩრდ-დას-ით, დღევ. მარდინი). რომაელმა სტრატეგმა ბანაკი მოაწყო იზალას მთის ახლოს, ნაყოფიერ ველებთან
მიდიელთა სატრაპი სასწრაფოდ გამოეშურა მდ. ბურონთან მოწყობილი ბანაკიდან და რომაელებს მიუახლოვდა. ფილიპიკუსმა მარცხენა ფლაგს უსარდლა ემესის (დღევ. ჰომსი) არქონტი ილიფრედი და ჰუნი აპსიხი. მარჯვენა ფლანგს – ტაქსიარხი ვიტალიუსი. ცენტრს კი თვით ჩაუდგა სათავეში ჰერაკლე უფოსთან (მომავალი ავგუსტის ჰერეკლეს მამა) ერთად. სპარსელთა მარჯვენა ფლანგს სარდლობდა მებოდი, მარცხენას მისი ნათესავი აფრაატი, ხოლო ცენტრს ხარდარიგანი. ბრძოლა მოხდა სოლახონთან (დარას დასავლეთით 12 მილზე) 585 წლის ზაფხულში. რომაელებმა ბრწყინვალე გამარჯვება მოიპოვეს და დარამდე სდიეს გაქცეულ სპარსელებს.
მეორე დღეს სტრატეგოსმა დაათვალიერა ჯარი, დაჭრილები გაგზავნა მახლობელ სიმაგრეებში სამკურნალოდ, ხოლო დანარჩენი ჯარით გაეშურა სპარსელთა მახლობელი მიწების ასაწიოკებლად, რომლებიც დაუცველად იყო მიტოვებული.
585 წლის შემოდგომაზე ფილიპიკუსი შეიჭრა არზანენაში, გაძარცვა და გაემართა ციხე-სიმაგრე ქლომანორისკენ. ამ დროს მასთან მივიდნენ ძმები მარუფასი და იოვიი, რომელთაც უთხრეს, რომ ადგილობრივთა მეთაურები არიან და რომაელებს თუ სურთ ამ მხარეში გაბატონება უნდა გაჰყოლოდნენ მათ და ისინი ასწავლიდნენ ადგილებს რომელიც უნდა დაეკავებინათ. ამ დროს დაზამთრდა და რომაელებმა აქვე გამოიზამთრეს.
586 წლის გაზაფხულზე ძმებთან ერთად 20 კაციანი რაზმით საჭირო ადგილების დასაზვერად სტრატეგოსის დავალებით გაეშურა ჰერაკლე უფროსი. ამასობაში ხარდარიგანმა შეკრიბა ჯარები და გაემართა ქლომანორთან დაბანაკებული რომაელების წინააღმდეგ და გზაში ჰერეკლეს რაზმს გადაეყარა. ჰერაკლემ მოასწრო გაქცევა და აცნობა სტრატეგოსს სპარსელთა მოახლოების შესახებ. ფილიპიკუსმა მართალია მოახერხა რაზმებად დაყოფილი და არზანენას საძარცვავად გაშვებული არმიის თავმოყრა, მაგრამ მტრის წინააღმდეგ ეფექტური გეგმა ვერ შეიმუშავა. სპარსელებმა დაიწყეს მისი ჯარისთვის უკნიდან შემოვლა. მაშინ სტრატეგმა ჯერ ქლომანორი მიატოვა, შემდეგ კი შეშინებული მთელი ჯარით პანიკურად გაიქცა და ჩავიდა ათუმონში. არადა რომაელებს რომ შეტევა წამოეწყოთ შიმშილისგან დასუსტებული სპარსელები დიდხანს ვერ გაძლებდნენ. სპარსელებმა ხელთ იგდეს რომაელთა დატოვებული მთელი სურსათი და გამოკვებილები ნელა მიყვებოდნენ უკან გაქცეულთ, პერიოდულად მათ არიერგარდს ისრებს უშენდნენ და თანდათან გაანადგურეს იგი. სტრატეგოსმა კი დანარჩენი ჯარი გადაიყვენა მდინარე ნიმფეიზე და სამშვიდობოს გასვლის შემდეგ წავიდა ამიდაში. შემდეგ იზალას მთასთან დაბანაკდა, აღადგინა ირგვლივ მდებარე სიმაგრეები თახატონი და ალალისი, გარნიზონები ჩააყენა იქ; ბოლოს ჯარის სარდლობა ჰერაკლე უფროსს გადაულოცა და მწუხარებაში ჩაძირულმა ომის გაგრძელებაზე უარი თქვა.
ცოტა ხნის შემდეგ ჰერაკლემ შეკრიბა ჯარი და დაიძრა თამანონიდან, გაიარა მელაბასის მთები (ტიგროსის მარცხენა მხარეს, ნიმფიის ტიგროსთან შესართავის აღმოსავლეთით), რომელიც სპარსეთის საკუთრება იყო, სამხრეთით მოხვევის შემდეგ მივიდა კარდუხთა მთებამდე (მდ. ტიგროსის მარცხენა შენაკად ხაბურის ქვემო დინების ჩრდილოეთით) და გააპარტახა მთელი ტერიტორია, გადავიდა ტიგროსზე და სიღრმეში შესვლისთანავე ცეცხლს მისცა ყველაფერი რაც კარგად გამოიყურებოდა და მობრუნდა თეოდოსიპოლში ფილიპიკუსთან.
როდესაც გაზაფხულდა (587 წ.) და ბალახი ამოვიდა ფილიპიკუსმა ჯარის 2/3 მისცა ჰერაკლეს, ხოლო დანარჩენი თეოდორე ტურავდინელს და დაავალა მათ გაეგრძელებინათ სპარსეთის მიწებზე თავდასხმები. სტრატეგოსი თვითონ თავს ავად გრძნობა და არ შეეძლო საბრძოლო ლაშქრობებში მონაწილეობა.
ჰერაკლე შეიჭრა მიდიელთა მიწაზე და მოუწყო დიდი უბედურება. იგი მიადგა მაღალ კლდეზე მდებარე ძლიერ სიმაგრეს, წინააღმდეგობის მიუხედავად აიღო იგი და ჩააყენა მასში გარნიზონი. თეოდორე ტურავდინელმა აღადგინა ციხე-სიმაგრე მატეარონი (საზღვარზე, ტიგროსსა და რავდიას შორის), რომელიც ინგრეოდა სიძველისგან. ამ დროს მასთან მოვიდნენ ადგილობრივი გლეხები და შესთავაზეს აეღო ბეიუდაესის ციხე-სიმაგრე, რადგან იქ მცირე გარნიზონიაო. თუმცა სიმაგრე მაღალ კლდეზე იდგა, ძნელად მისადგომი იყო და მხოლოდ ერთი ასასვლელი ჰქონდა, რომელსაც კოშკი იცავდა. ამიტომ, როდესაც რომაელები დილით თავს დაესხნენ, ადგილობრივები მშვიდად იცავდნენ თავს. რომაელებმა მძიმე ბრძოლითა და სხვადასხვა ხერხის მოგონებით აიღეს სიმაგრე. მცველთა ნაწილი გაჟლიტეს, ნაწილიც კი ტყვედ აქციეს. ზამთრის დადგომასთან ერთად ფილიპიკი გაბრუნდა კონსტანტინეპოლში და სტრატეგოსად დატოვა ჰერაკლე“.
სებეოსის ცნობით: „ფაჰლავის შემდეგ პერსარმენიის სატრაპი იყო ჰრაჰატი (ფრაატი?). ის გაემგზავრა მრცუნში რომ დახმარებოდა ომში თავისიანებს, სადაც ისინი დამარცხებულ იყვნენ, მაგრამ შემდეგ გამარჯვება მოიპოვეს. იქედან დაბრუნების შემდეგ გამართა ბრძოლა ბზნუნის ოლქში ცახრაჯურთან და გაიმარჯვა. დაჰყო 4 თვე (587–588 წლების მიჯნა) და წავიდა.
მის შემდეგ მარზპანი იყო ჰარარტინ-დადანი (ფრავარდინი?). მაგრამ მის შემდეგ სპარსელებს არ შეეძლოთ ომით დაპირისპირებოდნენ ბერძნებს. მის დროს მოკლეს ორმიზდი და გამეფდა ხოსროი. მან დაჰყო ორი წელი (588–590) და წავიდა“.
რენე გროსეს აზრით ჰრაჰატის ბრძოლებიც, წინა მარზპანების მსგავსად, ცალკეულ რაიონებში მოწყობილი აჯანყებების ჩასაქრობად მოწყობილი ლაშქრობები იყო და არა ბიზანტიელებთან დაპირისპირება. სხვაგვარად რომ ყოფილიყო ამ პერიოდის შესახებ მთხრობელი მრავალრიცხოვანი ბიზანტიური და აღმოსავლური წყაროები აუცილებლად რამეს აღნიშნავდნენ ამის შესახებ.
სიმოკატა განაგრძობს: „ფილიპიკუსმა გზაში შეიტყო რომ ავგუსტმა აღმოსავლეთის სარდლობა პრისკეს გადასცა (588 წლის გაზაფხულზე), ამიტომ ტარსში (კილიკიის მთავარი ქალაქი) მისულმა ჰერაკლეს მისწერა დაეტოვებინა არმია. ისიც დაბრუნდა მშობლიურ ქალაქში, არმენიაში საიდანაც იყო წარმოშობით და სარდლობა გადასცა ნარსესს, ქ. კონსტანტინის ჰეგემონს (= ქალაქისა და მისი რაიონის მმართველს. აგრეთვე კრეფთა ხარკს ავგუსტისთვის და იყო მოსამართლე). სირიის ანტიოქიაში ჩასულმა პრისკემ უბრძანა ჯარებს მონოკარტში შეკრება და როდესაც ბანაკს მიუხლოვდა ჯარები შემოეგებნენ. ამ დროს პრისკემ დაარღვია ძველი სამხედრო წესი, რომელიც ცხენიდან დაქვეითებას, ჯარის რიგებში ფეხით გავლას და მისალმებას მოცავდა. ამით ძალიან გაანაწყენა მეომრები, მაგრამ რადგან აღდგომა დღე იდგა ჯარისკაცებმა ხმა არ გაიღეს. 3 დღის შემდეგ ჯარში გამოცხადდა ავგუსტ მავრიკიუსის კანონი ჯარისთვის ჯამაგირის მეოთხედამდე შემცირების შესახებ. ამან ჯარში ამბოხება გამოიწვია. პრისკემ სცადა მათი დამშვიდება, მაგრამ ვერ მოახერხა. ჯარისკაცები მის კარავს ქვებს ესროდნენ და ერთი მოხვდა კიდეც. მაშინ შეშინებული სტრატეგოსი ქ. კონსტანტინში გაიქცა და აქედან მახლობელ ქალაქებს და გარნიზონების მეთაურებს მოუწოდა მომარაგება არ შეემცირებინათ ჯარისკაცებისთვის, თუმცა ამბოხება ძლიერდებოდა.
ჯარისკაცებმა გაძარცვეს სტრატეგოსის კარავი, დაანგრიეს და მთელი ქონება წაიღეს. რაზმების მეთაურები თავქუდმოგლეჯლი გარბოდნენ თავიანთი მებრძოლებისგან. პრისკემ ჯარს მოსალაპარაკებლად გაუგზავნა კონსტანტინის ეპისკოპოსი და შეუთვალა რომ ავგუსტმა გააუქმა თავის კანონიო. ამასთან ხმები გავრცელა თითქოს აჯანყება ფილიპიკუსის ბრალია და მან ურჩია ავგუსტს ეს ამ კანონის გამოცემაო. ჯარისკაცებმა არ დაუჯერეს ეპისკოპოსს და თვითონ აირჩიეს სტრატეგოსად დამასკის დუკსი გერმანე (მას არ სურდა, მაგრამ სიკვდილით დაემუქრნენ). გერმანემ კი დააფიცა ისინი იმაზე, რომ ამიერიდან აღარ გაძარცვავდნენ ავგუსტის ქვეშევრდომებს და იბრძოლებდნენ მტერთან. ეპისკოპოსმა ისევ სცადა ჯარისკაცები დაეყოლიებინა პრისკეს ერთგულებაზე, თუმცა მათ პირიქით მოუწოდეს გაეძევებინა პრისკე ქალაქიდან. მეტიც მათ დაიწყეს მავრკიუსის გამოსახულებების მსხვრევა და გაიძახოდნენ, რომ არ სურთ მოთმინონ იმპერატორად წვრლმანი ვაჭარი. მაშინ პრისკმა მომლაპარაკებლად გაგზავნა ედესის ეპისკოპოსიც, თუმცა კვლავ უშედეგოდ. მაშინ ყველაფერი პრისკემ მავრიკიუსს აცნობა. ავგუსტმაც იგი გადააყენა და ფილიპიკუსი დააბრუნა.
ამ დროს ედესაში ჩავიდა ამბოხებულ ჯარსკაცთა ელჩობა, რომელმაც მოთხოვა პრისკეს დაეტოვებინა ედესა. პრისკემ იუარა. მაშინ ამბოხებულებმა გამოყვეს 5000 მებრძოლი და გაუშვეს ედესაზე შესატევად. ამ დროს მოვიდა ფილიპიკუსის დანიშვნის ამბავი და პრისკემაც დასტოვა ედესა და წავიდა კონსტანტინეპოლში. ამბოხებულებმა გადაწყვიტეს არ შეეშვათ ფილიპიკუსი მონოკარტის ბანაკში. რომაელთა უმოქმედობითა და არეულობით ისარგებლეს სპარსელებმა შემოიჭრნენ რომაელთა სამფლობელოებში და თავს დაესხნენ კონსტანტინს. აქაური ქალაქები ორმაგ ომში იყვნენ, რადგან მათ ერთდროულად თავსიანების და მტრების ჯარები ძარცვავდნენ. ამბოხებულთა არმიამ კონსტანტინზე თავდასხმა არაფრად ჩააგდო, რადგან თვლიდნენ რომ ეს მათ არ ეხებოდათ. თუმცა გერმანმა შეკრიბა 1000 ერთგული მებრძოლი და მოიგერია კონსტანტინზე თავდამსხმელები (588 წლის ზაფხული). შემდეგ დიდი მცდელობით შეკრიბა აგრეთვე 4000 მებრძოლი და გაგზავნა სპარსეთის მიწებზე თავდასასხმელად. ამავე დროს ავგუსტმა საიმპრატორო სასახლის მმართველი არისტობულე გაგზავნა ამბოხებულ ჯარისკაცებთან საჩუქრებით, რათა შერიგებოდა მათ.
როგორც კი რომაელთა ჯარები დამშვიდნენ, მათი ერთი ნაწილი დაიძრა მარტიროპოლისკენ, ხოლო მეორე ნაწლი შეიჭრა სპარსულ სამფლობელოებში. სპარსელთა სარდალმა მარუზასმა მათ გზა გადაუჭრა, უკან გაბრუნებულ რომაელებს დაედევნა და მარტიროპოლის კედლებთან მათ მთავარ ძალებს გადაეყარა. რომაელებმა გერმანუსის სარდლობით (588 წლის შემოდგომა) სასტიკად დაამარცხეს სპარსელები, რომელთაგან 3000 კაცი ჩავარდა ტყვედ. მხოლოდ 1000-მა სპარსელმა გაასწრო ნისიბინში. მარუზასი ბრძოლის ველზე დაეცა და მისი თავი გერმანემ გაგზავნა ბიზანტიონში. ამ გამარჯვებით გახარებულმა ჯარისკაცებმა გადაწყვიტეს შერიგებოდნენ ავგუსტს და გაუგზავნეს ძღვენად ბრძოლაში მოპოვებული ნადავლი. ფილიპიკუსი კი ამ დროს იჯდა იეროპოლში (მემბიჯი, სირიაში) და ელოდა ამბოხის დასრულების გამოცხადებას. ბრძოლიდან ცოტა ხანში დადგა ზამთარში და ჯარები დათხოვეს.
შემდეგი (589) წლის გაზაფხულზე ავგუსტმა ჯარისკაცებისთვის დასარიგებლად გამოგზავნა ოქრო. ამ წელს გაცხარდა ბრძოლა სპარსელებსა და რომაელებს შორის. კილიკიის დასახლებებში მყოფ ფილიპიკუსს ავგუსტმა გაუგზავნა ბრძანება წასულიყო სირიაში. ქ ანტოქიის არქიეპისკოპოსმა ძლივს შეარგა ამბოხების მეთაურებთან. ამ დროს კი სპარსელებმა დაიკავეს მარტიროპოლი (589 წლის მაისი). ეს მათ მოახერხეს არა ომით, არამედ ცბიერებით. სიტასი ჯერ გაიქცა სპარსელებთან, გამოართვა 400 მებრძოლი, რომლითაც მიადგა ქალაქს და ადგილობრივებს უთხრა, რომ ისინი შეეშვათ, რადგან რომაელთა მხარეს გადმოდიოდნენ. ამ ეშმაკობით აიღო მან ქალაქი. ამის გაგებისთანავე ქალაქისკენ დაიძრა ფილიპიკუსი და მიადგა მის კედლებს. საპასუხოდ სპარსეთის მეფემ გამოგზავნა სურენის ძე მებოდი და მის დასახმარებლად გამოუშვა აფრაატი, რომელსაც დაევალა ომის წარმოება არმენიაში. მარტიროპოლთან ბრძოლაში (589 წლის 1 ივლისს) მიუხედავად მებოდის დაღუპვისა რომაელები დამარცხდნენ. მარტიროპოლის გარნიზონს კი მიუმატეს სპარსელებმა ახალი ძალები. ფილიპიკუსი კი უმალვე მოხსნეს თანამდებობიდან და ამჯერად აღმოსავლეთის სარდლად ავგუსტმა დანიშნა კომენტიოლი.
სტრატეგოსი უმალვე ჩავიდა სპარსეთის საზღვართან და ნისიბინის ახლოს, სისარბონთან შეებრძოლა მოწინააღმდეგეს. ბრძოლის დაწყებისთანავე კომენტიოლმა ზურგი აჩვენა მტერს და გამოიქცა. სპარსელები დაედევნენ. ამ დროს ჩაერთო ჰერაკლე უფროსი, რომლის სიმამაცისა და სამხედრო ხელოვნების წყალობით რომაელებმა გამარჯვეს. სპარსელთა სარდალი აფრაატი დაიღუპა. მეორე დღეს რომაელებმა აიღეს სპარსელთა ბანაკი, გაძარცვეს და საჩუქრები ავგუსტს გაუგზავნეს.
ამასობაში სპარსეთში ასპარეზზე გამოვიდა რეის მარზპანი ბაჰრამი, რომელიც იყო რაზაკემის მხარიდან, მიჰრამის გვარიდან (მამამისი ბაჰრამ გუშნასპი არმენიის მარზპანი იყო 550-იან წლებში და მონაწილეობდა ბიზანტიასთან აღნიშნული ომის საწყის ეტაპზე). ის ამბობდა რომ მიდიელებს ჰყავთ 7 გვარი, რომელც განაგებს მნიშვნელოვან საქმეებს და ეს უფლება მიიღეს ძველი კანონის მიხედვით. ამბობენ რომ ბაჰრამი იყო მიჰრამის სახლიდან, არშაკიდების გვარიდან და თავიდან იყო სამეფო დაცვის წევრი, შემდეგ კავალერიის უფროსი, დადიოდა მეფე ხოსრო უფროსთან ერთად, როდესაც სპარსელებმა აიღეს დარა იუსტინე უმცროსის დროს.
ბაჰრამი სპარსელთა მეფესთან, ხოსრო უფროსთან ერთად შეიჭრა თვით არმენიაშიც და საომარ საქმეებში გამოჩენილი კაცი შეიქმნა. ცოტა ხნის შემდეგ იგი სპარსული ჯარის სარდლად დაინიშნა და უმაღლესი თანამდებობაც მიიღო. 588 წლის გაზაფხულზე სპარსეთს აღმოსავლეთიდან თავს დაესხა დასავლეთ თურქთა ხაკანის ყარა ჩურინის (576 წლიდან დას. თურქთა ხაკანი, 599–603 წლებში სრულად თურქთა ხაკანი) ვაჟი საბა შაჰი (იგივე იანგ სოუხ თეგინი, პაიკენდისა და ბუხარას მმართველი 587 წლიდან) და აწიოკებდა. ბაჰრამმა პირადად მოკლა ისრის ტყორცნით მტრის სარდალი, ტყვედ იგდო მისი ვაჟი, გაანადგურა მისი ლაშქარი და გაძარცვა თურქთა სატახტო ქ. დაკლა (588 წლის ივლისი-აგვისტო). საპასუხოდ ბაჰრამს საჩუქრად გადაეცა პროვინცია ქუშანშაჰრი (დღევ. პაკისტანში) და გამოცხადდა გმირად და ქვეყნის მხსნელად. ამის შემდეგ უზომოდ გათამამებულს ბატონობის სურვილები აღეძრა.
მერვე წელს მავრიკიუსის ავტოკრატორობისა (589 წ. გაზაფხული) სპარსელთა მეფე ჰორმიზდას მიერ სვანეთის წინააღმდეგ იგზავნება სპარსელთა სტრატეგოსი ბაჰრამი ბარბაროსთა ლაშქრითურთ. და რადგან სპარსელები მოულოდნელად თავს წამოადგნენ, ხალხი გამოფხიზლდა დაუდევარი ძილისგან. სვანეთი ხომ საშინლად იძარცვებოდა, უბედურება აუტანელი იყო, ვინაიდან კოლხიკე უსარდლო იყო და მომვლელისგან ობლად დარჩენილი, რადგან ამ დროს აღმოსავლეთში ომი იყო გაჩაღებული. ამრიგად, როდესაც ჩრდილო-აღმოსავლეთით დაბინავებული ჰუნები, რომელთაც სპარსელები ჩვეულებრივ თურქებს ეძახიან, სპარსელთა მეფე ჰორმიზდამ, ასე ვთქვათ, სასტიკად დაამარცხა, ბაჰრამმა ომი კოლხიდის წინააღმდეგ გადაიტანა. თურქთა წინააღმდეგ ბრძოლებში სახელგანთქმული ბაჰრამი სვანეთს მიმართავს, და ხელთ იგდებს რა დიდძალ ნადავლს, გზავნის მას ბაბილონიაში და დაიბანაკებს მდინარე არაქსზე, რომელსაც ბარბაროსები ერასს უწოდებენ. ხოლო მავრიკიმ რომ გაიგო ეს ამბები, რომანოზი დანიშნა ომის ხელმძღვანელად. ეს სტრატეგოსი კოლხიდაში რომ მივიდა შეუთანხმდა იქაურ მმართველებს, დაიძრა იქიდან და დაბანაკდა თვით ალბანიის წინააღმდეგ.
ბაჰრამმა, რომ შეიტყო რომაელების მოსვლა, გაიხარა; მას უყვარდა რომაელებთან შებრძოლება, ვინაიდან ფიქრობდა, რომ ბედი მას რაღაცნაირად მუდამ უღიმოდა. ამიტომაც მან გადალახა მეზობელი მდინარე და კანძაკისკენ (განძაკი) დაიხია: თითქოს შიდა სპარსეთში ითრევდა რომაელებს. ეს რომ შენიშნა რომანოზმა, უკან დაბრუნება მოიწადინა: კარგად გამოზომა, თუ რა იქნებოდა მისთვის ხელსაყრელი. როდესაც ბრბომ ბუზღუნი და ჯავრობა დაიწყო და წინ წასვლას ჩემულობდა, სტრატეგოსი გონიერი სიტყვებით ამშვიდებდა სამხედრო სილაღის სიმსივნეს. მან 50 ჰოპლიტი გაგზავნა მტრის მოძრაობის გამოსაკვლევად. ესენი სპარსელთა ჯარის ორ მზვერავს წააწყდნენ, რომლებიც რომაულად იყვნენ გადაცმულნი. ხოლო ამ მზვერავებმა მოინდომეს გზა-კვალი აებნიათ მტრისთვის: არწმუნებდნენ მათ რომაელები ვართო და ამით თავიდან იცილებენ საფრთხეს. იმათ დაარწმუნეს რომაელები, რომ ღამით ერთი უცნობი ბილიკით წაიყვანდნენ მათ და აჩვენებდნენ, თუ როგორ იწვა მტერი ბალახზე სრულიად დაუცველი. რომაელებიც, გახარებულნი იმით, რომ მტერს მოსრავდნენ, და მოტყუებულნი ამ დაპირებით, შეპყრობილ იქმნენ სპარსელთა ჯარის მიერ, წაყვანილ იქმნენ ტყვეებად და მათ წამების ქვეშ უპასუხეს შეკითხვებზე და ყველაფერში გამოუტყდნენ ბაჰრამს, სახელდობრ, თუ რატომ ვერ გაბედა რომანოზმა სპარსეთის მიწა-წყალში შეჭრა, რომ მას თავის გარშემო მეტად მცირე მებრძოლი ძალები ჰყავს. ამ დატყვევებულთაგან სამნი გადარჩნენ და იმათ შეატყობინეს რომანოზს მომხდარი უბედურება. ბაჰრამი კი გადავიდა მდინარეზე და კვლავ რომაელთა მიწა-წყალი მისცა აოხრებას; რომაელთა ჯარის მეთაურმა უკან დაიხია. ბარბაროსებმა რომ გაიგეს ეს, შეუტიეს რომაელთა რაზმებს. კოლხიდის სტრატეგოსმა შეკრიბა ჯარი და მოსინჯა, თუ როგორი სულისკვეთება სუფევდა რომაელთა რაზმებში და მამაცურად იყვნენ თუ არა განწყობილნი საბრძოლველად. რადგან რომაელთა ჯარს ბრძოლის სურვილი აღმოაჩნდა, მათმა სტრატეგოსმა გამოარჩია ყველაზე მამაცი ჯარისკაცები და მებრძოლი ნაწილი თავისთან წაიყვანა, ხოლო დანარჩენი ბანაკის სადარაჯოდ განაწესა. ამრიგად, მებრძოლი ჯარის რაოდენობა 10000 კაცამდე რომ აღმოჩნდა, სტრატეგოსმა უბრძანა 2000 მძიმედ შეიარაღებულს დაწინაურებულიყო. ესენი წააწყდნენ ერთ სპარსულ ფალანგს, რომელიც დაწინაურებულიყო და თავის ჯარზე წინ მიდიოდა, და გაანადგურეს ის მთლიანად. ციცაბო ადგილი შეხვდათ და ბარბაროსებისათვის შეუძლებელი შეიქმნა გაქცევა. რომაელები გაშლილად დაედევნენ და სდიეს თვით ბარბაროსთა ბანაკამდე ისე, რომ ბაჰრამიც კი გაოცებული იყო საქმის ასეთი დატრიალებით; შემდეგ რომაელთა ეს მეწინავე რაზმი უკან გამობრუნდა. ეს შეიტყო რომაელთა სტრატეგოსმა და თუმცა რომაელთა მხედრობა მიდიელებთან შებმას ისწრაფვოდა, მაგრამ რომანოზმა მაინც არჩია შეეწყვიტა ბრძოლა და შეესვენა, რადგან ეშინოდა ურიცხვი ჯარის მქონე ბარბაროსებისა. მაგრამ, რადგან მან ვერ შესძლო ლაგამი ამოედო ეხლახან მოპოვებული წარმატებით გათამამებული ქვეშევრდომებისათვის, შეუდგა ჯარების დარაზმვას საბრძოლველად. ბარბაროსებიც, თავისი მხრით, დაირაზმნენ შესახვედრად; ორივე ჯარი დაბანაკდა ალბანიის დაბლობში. საბრძოლველად დაწყობილ ჯარებს ჰყოფდა ერთმანეთისაგან ერთი ღრმა შენაკადი, მდინარე არაქსის შტო; წყლის ნაპირებზე დაბინავებული ჯარები ერთმანეთს ესაუბრებოდნენ კიდეც. მესამე დღეს სპარსელებისგან მოციქულიც მოდის რომანოზთან და მოითხოვს ომის დაწყებას, რათა გადაწყდეს საკითხი, რომ ან რომაელებმა დაუთმონ სპარსელებს წყალზე გადასვლა, ან ბარბაროსებმა რომაელთა ჯარებს. 5 დღიანი ცდის შემდეგ მეტოქეები ერთმანეთს შეებნენ. რომაელებმა მეტოქის ცენტრი აჩეხეს, მაშინ ბაჰრამმა მარცხენა ფლანგიდან მოაშველა ძალები, მაგრამ ისინიც მძიმე დღეში ჩააგდეს, რის შემდეგაც სპარსელთა მთელმა არმიამ იწყო გაქცევა. სპარსელთა გვამებს რომაელები ძარცვავდნენ.
ამ ამბით განრისხებულმა ჰორმიზდამ ბაჰრამი გადააყენა არმიის სარდლობიდან, უკიდურესად დასაცინად „ჯილდოდ“ გაუგზავნა ქალის სამოსი და მისი დაპატიმრება გადაწყვიტა. ამას მოჰყვა ბაჰრამსა და ჰორმიზდას შორის სამოქალაქო ომი. ბაჰრამმა ააფორიაქა ჯარი ტყუილების მოგონებით, თითქოს მეფე გაჯავრებული იყო სპარსელთა ჯარზე და სიკვდილით ემუქრებოდა ბაბილონურ ჯარებს (მათ სარდლობდა ბაჰრამი) იმ დამარცხებათა გამო რომლებიც მათ შეემთხვათ სვანეთში. დასამოწმებლად მას მოჰყავდა ვითომც ჰორმიზდას განკარგულებები, ნამდვლად მის მიერ შეთხზული, რომლებითაც სამეფო პრიტანეონებიდან ჯარებისათვის გასაცემად დაწესებული სურსათის რაოდენობა მცირდებოდა. ამიტომ მთელ ჯარში საშინელი ღელვა და აჯანყების სუნი ტრიალებდა.
ჰორმიზდასადმი საყოველთაო სიძულვილმა ხელი შეუწყო ბაჰრამს არმიის სწრაფად ზრდაში. მისი მხარე დაიჭირა ნისიბინის ახლოს მდგარმა ჯარებმაც, რომლებიც ადრე დაამარცხეს რომაელებმა. მათ მოკლეს ჰორმიზდას წარმომადგენელი ხუბრიადანი, აიღეს ქალაქი ნისიბინი და გაძარცვეს, რითაც დაადასტურეს აჯანყებულთა მხარეს დგომა. სანამ ბაჰრამი მოკავშირეებს კრეფდა პანიკაში ჩავარდნილმა ჰორმიზდამ არ იცოდა რა ექნა.
ამ დღეებში (589 წლის შემოდგომა) სტრატეგოსმა კომენტიოლმა (რომელიც უშედეგოდ ცდილობდა მარტირიპოლის დაბრუნებას) აიღო ციხე-სიმაგრე აკბასი და ზამთრის დადგომის გამო დაითხოვა ჯარები. ცოტა ხნის შემდეგ ბაჰრამმა დაიწყო მიდიურ სიმაგრეებზე თავდასხმები. ჰორმიზდამ შეკრიბა ჯარი, უსარდლა თეროხანი. იგი მიადგა მდინარე დიდ ზაბს (ტიგროსის შენაკადი) და ცდილობდა მოლაპარაკებით ამბოხებულთა გადმობირებას. ბაჰრამს იგი ჰპირდებოდა სამეფო წყალობასა და უამრავ საჩუქარს. თავის მხრივ ბაჰრამმა მის ჯარს გაუგზავნა წერილი, რომელშიც აღწერდა ჰორმიზდას სასტიკ და უკანონო გადაწყვეტილებებს, რისი წყალობითაც თეროხანის ჯარში არეულობა გამოიწვია. შედგა შეთქმულება დილიმნიტების მეთაურ ზოარაბისა და სარდლის მეშუბე სარამის (ადრე ხოსროს დროს მეფის დაცვის უფროსი იყო) მონაწილეობით. ღამით მათ მოკლეს თეროხანი და გაძარცვეს მისი ქონება. 5 დღის შემდეგ ჰორმიზდამ ყველაფერი შეიტყო, მიდიიდან ქტესიფონში გადავიდა და დარჩენილი ძალების შეკრებას შეუდგა. ამ ამბიდან 3 დღის შემდეგ ასპარეზზე გამოვიდა ვინმე ბინდოი6, რომელიც უსამართლოდ ჰყავდა დაპატიმრებული ჰორმიზდას და ახლა მისმა ძმამ ბესტამმა გამოიყვანა ციხიდან, ისე რომ ამაში ხელი არავინ შეუშალა. სწორედ ამ დროს ჰორმიზდას სამეფო სასახლეში შემოიჭრნენ (590 წლის 6 თებერვალს) მოკლული თეროხანის აღელვებული ჯარისკაცები, რომლებიც ჰორმიზდასადმი კეთილად ნამდვილად არ იყვნენ განწყობილნი. ბინდოი გაუძღვა მათ და დაიკავა სასახლე. შემდეგ ბინდოიმ ტახტიდან ჩამოაგდო ჰორმიზდა, მოაძრო თავიდან სამეფო გვირგვინი და გადასცა სამეფო დაცვას, რომელმაც წაიყვანა ციხეში. როდესაც უფლისწულმა ხოსრომ გაიგო მამის დამხობის შესახებ შეშინებული გაიქცა აზერბაიჯანში. მაგრამ ბინდოი დაუკავშირდა მას, შესთავაზა ტახტი და ერთგულებისა და უვნებლობის ფიცის მიცემის შემდეგ უფლისწული დაბრუნდა სასახლებში. მალე ჰორმიზდას სასამართლო მოაწყვეს, რომელზეც მამის თვალწინ მოკლეს მისი უმცროსი ძე და ერთ-ერთი ცოლი. ბოლოს ჰორმიზდაც დააბრმავეს და დააბრუნეს ციხეში.
ამის შემდეგ სიტუაცია დამშვიდდა და სპარსული წესების დაცვით დასვეს ხოსრო ტახტზე (15 თებერვალი 590 წელი). ხოსრო II (590; 591–628) მამამისს ციხეში კეთილად ექცეოდა და ყოველივე საჭიროს უგზავნიდა, თუმცა ის არაფერს იღებდა და ყველას შეურაცხყოფდა. შედეგად იგი ციხის მცველებმა ცემით მოკლეს. ხოსრომ კი ზარ-ზეიმით აღნიშნა გამეფება, დაარიგა ოქრო, ციხიდან გამოუშვა ბევრი ადამიანი. მეფობის მეექვსე დღეს მან მისწერა ბაჰრამს და დაპყრობილი მიწებისა და ერთგულების სანაცვლოდ ქვეყანაში მეორე კაცად გახდომას პირდებოდა და პირობის შესრულებას ფიცით განამტკიცებდა.
ბაჰრამმა კი პირიქით მოუწოდა ტახტიდან გადამდგარიყო. მაშინ ხოსრომ მეორედ უფრო ტბილად და მეგობრულად შესთავაზა აჯანყებაზე უარის თქმა და როცა დარწმუნდა ამ მიმართულების უშედეგობაში შეკრიბა ერთგული ჯარები, გავიდა ქტესიფონიდან და მდ. ტიგროსის ნაპირებთან, ბაჰრამის ბანაკის ახლოს დაბანაკდა. ერთი ხანი მოლაპარაკება მიმდინარეობდა. შემდეგ შუბისა და მშვილდის სროლა ერთმანეთის მიმართ, თუმცა საქმე ბრძოლამდე არ მიდიოდა, რადგან ხოსრო ძალიან ფრთხილობდა. ერთ დღესაც მან რამდენიმე მეომარს შეატყო უზურპატორისადმი თანაგრძნობა და სიკვდილით დასაჯა. მეორე დილით აღმოაჩინა, რომ ჯარის საბრძოლო განწყობა დაცემული იყო და გადაწყვიტა გაქცეულიყო. ბაჰრამმა გადაწყვიტა ბნელ ღამეს დასცემოდა ხოსროს ბანაკს. როდესაც იგი დაეცა და დაიწყო ხოსროს მოკავშირეთა ხოცვა, მოულოდნელად მათ შეწყვიტეს წინააღმდეგობა და უზურპატორის მხარეს გადავიდნენ. ხოსრო იძულებული გახდა მცირერიცხოვან მცველებთან ერთად გაქცეულიყო (28 თებერვალი 590 წელი).
ხოსრო ქტესიფონში მცირე ხნით დარჩა, შემდეგ გადავიდა ტიგროსზე და ბევრი ფიქრის შემდეგ (თუ საით უნდა წასულიყო) ანათონის გავლით ჩავიდა რომაულ ქალაქ კირკენსიაში. ბაჰრამმა სცადა მისი დადევნება, მაგრამ მხოლოდ ბინდოის შეპყრობა მოახერხა და მის გარნიზონს აცნობა თავისი ამბავი და რომ სურს რომაელთა მეფემ მისცეს ჯარები ტახტის დასაბრუნებლად. ქალაქის მმართველმა პატივით მიიღო ხოსრო ცოლებით, შვილებით და პირადი მცველებით და ამის შესახებ აცნობა იეროპოლში მდგარ სტრატეგოს კომენტიოლს. მანაც პატივით მიიღო სტუმარი და ამის შესახებ აცნობა მავრიკიუსს. ამით დაიმედებულმა ხოსრომ ერთის მხრივ თავისი ერთგული სატრაპი მირაგდუნი გაგზავნა მარტიროპოლის გარნიზონის გადმოსაბირებლად, ხოლო მეორე მხრივ ბესტამი არმენიიდან აზერბაიჯანში გაგზავნა იქაურთა გადმოსაბირებლად.
სანამ ხოსრო ამ ამბებით იყო გართული ბაჰრამი ბევრს ცდილობდა როგორმე კანონიერად კურთხეულიყო სპარსელთა მეფედ, მაგრამ რადგან ვერაფერი მოახერხა სპარსული დღესასწაულის ნავრუზის დაწყებისთანავე (9 მარტი 590 წელი) თვითონვე აკურთხა საკუთარი თავი მეფედ, რის შემდეგაც რეპრესიებს შეუდგა და თავი სპარსელებს მალევე შეაძულა.
გაზაფხულის (590 წ.) დადგომისთანავე ხოსრომ ელჩები გაგზავნა მავრიკიუსთან, რომელთა პირით აუწყებდა, რომ: „თუ დაეხმარებოდა ტახტის დაბრუნებაში, ჩვენ კვლავ მოგცემთ მარტიროპოლს, დაგიბრუნებთ დარას, ყოველგვარი დასაჩუქრების გარეშე დავთანხმდებით ზავს და უარს ვიტყვით არმენიაზე“.
სპარსელი ელჩების სიტყვა მოეწონათ სენატსა და ავგუსტს და დაადგინეს ხოსროსადმი დახმარება და ბაჰრამის წინააღმდეგ ომის დაწყება. 5 დღის შემდეგ ელჩობა თვით ავგუსტმა მიიღო პატივით და აცნობა, რომ ყველა ტყვედ აყვანილ სპარსელს გაათავისუფლებდა, რომლებიც ცოტა ხნის წინ იგდეს ხელთ რომაელმა მებრძოლებმა. ბოლოს რომაელ სარდლებთან ერთად ჩავიდა კონსტანტინში საბოლოო საკითხების მოსაგვარებლად. მალე ყველაფერი ბაჰრამმა გაიგო და ელჩების პირით მავრიკიუსს შეუთვალა, რომ თუ არ დაეხმარებოდა ხოსროს გადასცემდა ნისიბინსა და მიწებს ტიგროსამდე. ავგუსტმა ყურადღება არ მიაქცია. ამასობაში სპარსეთში ბაჰრამის მიმართ სიძულვილი იზრდებოდა და მალე გამოჩენილმა სატრაპებმა ზამერდისა და ზოანამბის მეთაურობით შეთქმულება მოაწყვეს და უზურპატორის სამეფო სასახლეში მოკვლა სცადეს, მაგრამ ბაჰრამის დაცვამ იმარჯვა და შეთქმულებს გაუსწორდა, თუმცა კი მათ მოასწრეს და ბინდოი მეორედ დაიხსნეს ციხისგან და სიკვდილისგან. ბინდოიმაც აღარ დაახანა, მეგობრებთან ერთად ჩავიდა აზერბაიჯანში და იქაურები ხოსროს ირგვლივ დარაზმა. შემდეგ დაუკავშირდა არმენიის რომაელ სარდალ იოანეს და ყველაფერი უამბო. იოანემაც ინფორმაცია ავგუსტს გაუგზავნა. მალე იოანესთან ჩავიდა ხოსროს მიერ გაგზავნილი ბესტამი და თავის ძმის ამბის გაგებამ ძალიან გაახარა. მალე ნისიბინის მმართველმა გაიგო რა ხოსროს რომაელები ამოუდგნენ მხარშიო, ცნო ხოსროს უზენაესობა და ტიგროსამდე ყველა მიწები მას დაუქვემდებარა. მალე მარტიროპოლში ალყაში მყოფმა სპარსულმა გარნიზონმაც საიდუმლოდ აცნობა ხოსროს ერთგულების შესახებ. მაშინ ხოსროს ჩარევით სპარსელებმა დასტოვეს ქალაქი და გადასცეს რომაელებს.
ბაჰრამმა მოიწვია საბჭო, დაადგინა ომის დაწყება, გაჰყო ჯარი ორ ნაწილად, ერთს უფრო დიდ ნაწილს უსარდლა მირადურინი და გაგზავნა ანათონისკენ, ხოლო მეორეს უსარდლა ზადესპტრატი და გაგზავნა ნისიბინზე. ზადესპტრატმა ქალაქთან მიახლოებისთანავე ნისიბინის მეთაურ სოლხანს გაუგზავნა ელჩობა და სცადა გადმობირება, მაგრამ სოლხანმა დააპატიმრა ისინი და ხოსროს გაუგზავნა. მეტიც მან გაგზავნა რაზმი, რომელმაც ღამით ჩუმათ მოკლა ბაჰრამის სარდალი. შემდეგ კი მისი თავი გაუგზავნა ხოსროს (591 წლის თებერვალი). ამასობაში ანათონზე გაგზავნილი ჯარი აჯანყდა, მოკლა სარდალი და მისი თავი გაუგზავნეს ხოსროს. ასეთ შეცვლილ ვითარებაში ხოსრომ გადაწყვიტა შეტევაზე გადასვლა, დაუკავშირდა ავგუსტ მავრიკიუსს და სთხოვა სასწრაფოდ დახმარებოდა ჯარითა და დიდი რაოდენობით ფულით, – როდესაც ტახტზე ავალ ყველა ვალს დაგიბრუნებთო. ავგუსტმა ფული სასწრაფოდ გაუგზავნა. მაშინ ხოსრომ მავრიკიუსს ამჯერად აღმოსავლეთის სარდლობიდან კომენტიოლის გადაყენება სთხოვა – ყველაფერში ხელს მიშლისო. ავგუსტმა ამჯერადაც დაუჯერა და მის ადგილზე კომენტიოლისვე თანაშემწე ნარსესი დანიშნა (591 წლის გაზაფხული).
ამის შემდეგ ხოსრო დაიძრა მადრისისკენ, რომელიც დარადან 3 ფარსანგზე მდებარეობდა. ნისიბინის მახლობლად ყველა სიმაგრის მმართველმა აღიარა ხოსრო. უკანასკნელმა მათი დაცვა რომაელებს დაავალა. მალე ხოსრომ წინააღმდეგობის გარეშე დაიკავა დარა, რის შემდეგაც მიდიელი დიდებულები სულ უფრო თამამად გადმოდიოდნენ მის მხარეზე. უსაფრთხოებისთვის ხოსრომ თავისი ცოლ-შვილი გადაიყვანა ძალიან გამაგრებულ მიდიურ ქალაქ სინგარონში, რომელიც, ირგვლივ წყლის რესურსების არარსებობის გამო მტრის მხრიდან ალყისთვის გამოუსადეგარი იყო. შემდეგ მობედს მისცა 2000 კაციანი კარგად შეიარაღებული სპარსულ-რომაული რაზმი და დაავალა სინგარონიდან საიდუმლოდ გაელაშქრა ქტესიფონზე და ბაჰრამის დაცვა გაენადგურებინა. როდესაც ხოსროს მოქმედების შესახებ შეიტყო, უზურპატორი ომისთვის მზადებას შეუდგა; ემზადებოდა მებოდიც. ამასობაში ზაფხული მოვიდა ხოსრო სპარსულ-რომაული ჯარებით დაიძრა დარადან და მივიდა ამოდომზე, დარადან 14 ფარსანგზე. აქ ცოტა დასვენების შემდეგ განაგრძეს გზა, 3 დღის შემდეგ მიადგნენ ტიგროსს, საიდანაც ხოსრომ რჩეული ათასეული გაგზავნა გზის დასაზვერად. ეს რაზმი და მდ. ზაბთან წააწყდა ბაჰრამის მიერ მოწინააღმდეგეთა მოზრდილ რაზმს, რომელთაც ბრიზაკი მეთაურობდა და ასევე მტრის დაზვერვა ევალებოდა. ხოსროს ათასეულმა გაანადგურა მოწინააღმდეგე და ბრიზაკის თავი ხოსროს გაუგზავნა. გახარებულმა ხოსრომ განაგრძო გზა, მიაღწია სოფელ დინაბადონს, სადაც სპარსელებმა და რომაელებმა ერთად ისაუზმეს, მეორე დილით კი გადავიდნენ მდინარე ზაბზე (დიდი ზაბი).
ამასობაში მებოდი რაზმით შევიდა ბაბილონიაში სატახტო ქალაქებთან ახლოს. აქედან ცბიერმა სარდალმა გაგზავნა ცნობა სელევკიის სასახლის დაცვის ხელმძღვანელთან, რომ მოემარაგებინა დიდძალი ფული და სურსათი, რადგან იქვე მალე გაჩნდებოდა მოკავშირეთა ჯარები და გულგრილობისათვის დაისჯებოდა სიკვდილით. შეშნებულმა დაცვის უფროსმა, რომელსაც ბაჰრამისგან სამეფო საგანძურის დაცვა ჰქონდა დავალებული, ღამით მიატოვა სასახლე და რაზმითვე გაიქცა ქტესიფონში. მეორე დღეს, ღამით, მებოდი შევარდა დაუცველ ქალაქში და რომაელებს უბრძანა აეტეხათ გამარჯვების ყიჟინა, ხმამაღლა ესაუბრათ თავიანთ ენაზე და მოეკლათ ყოველივე ვინც შეხვდებოდათ. ამით შეშინებულმა სელევკიელებმა უბრძოლველად დაანებეს ქალაქი. მალე სელევკიის მხარესა და თვით ქტესიფონში გავრცელდა ცნობა, თითქოს ქალაქი რომაელებმა აიღეს და ახლა დედაქალაქისკენ მოდიანო. ამით შეშინებულმა სამეფო საგანძურის მცველმა ქტესიფონიც დატოვა და თავს რაზმთან ერთად მეზობელ ქალაქ „სპარსულ ანტიოქიაში“ გადაინაცვლა.
მაშინ მებოდმა დაიკავა ქტესიფონი და ამჯერად „სპარსულ ანტიოქიას“ გაუგზავნა მუქარის წერილი ლათინურად, დამორჩილებოდნენ რომის ავგუსტის ჯარებს. მაშინ ამ ქალაქის მოსახლეობაც განუდგა ბაჰრამს, შეიპყრეს სამეფო საგანძურის მცველი თავის მომხრეებთან ერთად და გადასცეს მებოდს. მებოდმა აწამა შეპყრობილები და დახოცა, ხოლო მათი მეთაური ცხვირისა და ყურების დაჭრის შემდეგ გაგზავნა ხოსროსთან. 6 დღის შემდეგ მებოდმა ბრძანა გაეჟლიტათ იუდეველები, რომლებსაც მნიშვნელოვანი წვლილი ჰქონდათ ბაჰრამის სახელმწიფო გადატრიალებაში. ამ ტომის ბევრი ადამიანი გამორჩეული იყო სიმდიდრით და ცხოვრობდა სპარსეთში. როდესაც ვესპასიანემ იერუსალიმი აიღო (ახ.წ. 70 წ.) და გადაწვა, რომაელთა შიშით ბევრი ებრაელი გადასახლდა ბაბილონიაში, რომელიც ბაჰრამის სამფლობელო იყო. იქ ისინი ჩაერთვნენ ვაჭრობაში, ცურავდნენ წითელ ზღვაზე და დააგროვეს დიდძალი ქონება, რის შემდეგაც დაეხმარნენ ბაჰრამს ძალაუფლების მოპოვებაში. მებოდმა მათ წინააღმდეგ წამების მრავალფეროვანი ხერხი გამოიყენა. მთავარი სამეფო სასახლის აღების შემდეგ, მან საუკეთესო საგანძური ხოსროს გაუგზავნა.
ამასობაში ხოსროს სპარსელები და რომაელები ხნეფის მხარეში (დიდი და პატარა ზაბის რაიონში) შეიჭრნენ. შემდეგ დილით აღმ. ლეგიონების სარდალმა ნარსესმა მარჯვენა ფლანგის სარდალი კომენტიოლი გაგზავნა 1000 მხედრით, რათა დაეკავებინა მეორე ზაბზე (პატარა ზაბი) გადასასვლელი. მიუხედავად ამისა ბაჰრამი მშვიდად იყო, რადგან ფიქრობდა, რომ არმენიიდან მომავალი რომაული ჯარი გზების უვარგისობის გამო ვერ მოასწრებდა ჩამოსვლას და აღმ-ის ჯარებთან გაერთიანებას. ამ დროს სტრატეგოსმა ნარსესმა დაატყვევა ბაჰრამის მზვერავი და მისგან ყველაფერი შეიტყო, რის შემდეგაც დაიკავა გადასასვლელები და შეიჭრა ნენასინების მიწაზე. ბაჰრამმა შეიტყო, რომ გათვლებში შეცდა და მიხვდა რა რომ არმენიიდან მომავალი არმიაც ახლოვდებოდა, გაჰყო თავისი ლაშქარი ორად და გაგზავნა ისინი შესაბამისად რომაელთა ორი არმიის წინააღმდეგ ჩრდილოეთით და დასავლეთით. მალე ბაჰრამმი მიხვდა რომ არმენიიდან მომავალი არმია ახლოს იყო. ბაჰრამის არმიის გამოჩენისთანავე „არმენიის“ არმიის სარდალმა იოანემ ბრძანა საბრძოლო მოწყობა. თავის მხრივ ბინდოიმ მოაწყო სპარსული ფალანგა. მხოლოდ მდინარე ჰყოფდა მოწინააღმდეგეებს. ამასობაში აღმ. არმიით ნარსესი და ხოსროც მოვიდნენ დასახლება სიგარონთან და გაიგეს რა „არმენიის“ არმის ბაჰრამის წინაშე დგომა, მოუწოდეს იოანეს მათ მისვლამდე არ შესულიყო ბრძოლაში.
აქვე ხოსრომ შეიტყო მობედისგან ქტესიფონისა და სელევკიის დაკავების შესახებ და ყველაფერი ნარსესს აცნობა. რამდენიმე დღეში რომაელთა ორივე არმია ხოსროსა და მისი ბიძის, ბინდოის რაზმებთან ერთად გაერთიანდნენ. ახლა ხოსროსა და მის მოკავშირეებს 60000-ზე მეტი მებრძოლი ჰყავდათ, ხოლო ბაჰრამს 40000. მოკავშირეები სამ რიგად იდგნენ. ცენტრს სარდლობდნენ ნარსესი და ხოსრო, მარჯვენა მიდიელთა ფალანგას ბინდოი და სარამი, ხოლო მარცხენა „არმენიის“ არმიას იოანე. ბაჰრამმაც სამ რიგად დააწყო არმია და რამდენიმე დღე ცდილობდა ტაქტიკური მანევრით მოულოდნელად თავს დასხმოდა მოწინააღმდეგეს, მაგრამ რომაელები ფხიზლად იდგნენ და აიძულეს პირდაპირ მიეღო ბრძოლა (ტიგროსის შენაკად ბლარაფთან 591 წლის შემოდგომაზე). ბაჰრამი თავიდან მოწინააღმდეგის მარჯვენა ფლანგს ეკვეთა და საბრძოლო სპილოებითა და გმირული ბრძოლით გააქცია იგი, მაგრამ როდესაც ცენტრზე გადავიდა ნარსესმა მოახერხა მისი დამარცხება. უზურპატორი ბრძოლის ველიდან გაიქცა, რის შემდეგაც რომაელებს ხელთ დარჩათ მთელი მისი ბანაკი სადაც იყვნენ ბაჰრამის ცოლები და შვილები და მთელი სამეფო საგანძური. მათი ნაწილი ხოსროს გადასცეს.
მეორე დღეს გამოყვეს 10000 მებრძოლი მარინისა და ბესტამის მეთაურობით და ბაჰრამს დაადევნეს. მათ დაბრუნებამდე კი რამდენიმე დღე ზეიმობდნენ და აღნიშნავდნენ გამარჯვებას. როდესაც მარინი და ბესტამი დაბრუნდნენ (ბაჰრამს ვერ დაეწივნენ. უზურპატორმა თავი ძველ მტრებს – თურქებს შეაფარა), ხოსრომ რომაელებს მიუთითა რომ დრო იყო მათი შინ დაბრუნებისა, თვითონ კი სპარსული ჯარებით ბაბილონიაში უნდა წასულიყო. (სიმოკატა აქ გადმოგვცემს ხოსრომ ეს რომაელები მეომრები არ დაასაჩუქრაო. არადა არაბი ისტორიკოსი ტაბარის ცნობით კი ხოსრომ მავრიკიუსს გაუგზავნა 20000000 დირჰემი ჯარისკაცებისთვის დასარიგებლად. ხოსროს მიერ გულუხვ დასაჩუქრებაზე საუბრობს თავის ქრონიკაში მიქაელ სირიელიც). წასვლის წინ რომაელმა სარდლებმა დაუბარეს ხოსროს რომ არ დაევიწყებინათ მათი აღმოჩენილი დახმარების შესახებ. ბოლოს ხოსრომ, რომელსაც ეშინოდა თავისი ქვეშევრდომების ერთგულების, მავრიკიუსს შეუთვალა მიეცა მისთვის 1000 მებრძოლი პირადი დაცვისთვის. მავრიკიუსმაც გაუგზავნა. მაშინ ხოსრომ ავგუსტს თბილი წერილი, ხოლო ანტიოქიის პატრიარქ გრიგორის წამებული წმ. სერგის კუთვნილი ოქროს ჯვარი (ძვირფასი ქვებით შემკული) გაუგზავნა, რომელიც ხოსრო კავადის ძეს ეგდო ხელთ ქალაქის აღებისას.
ხოსრომ გამოსცა კანონი ქრისტიანთა დევნის შეწყვეტის შესახებ. მისი ნებართვით აღადგენდნენ დანგრეულს და აგებდნენ ახალ ქრისტიანულ ტაძრებს. ახალმა შაჰინშაჰმა სიკვდილს მისცა ყველა ვისაც ბაჰრამთან რამე აკავშირებდა. დასაჯა თვით ბიძამისი ბინდოი მეფეზე (ჰორმიზდ IV-ზე) ხელის აღმართვისთვის და ჩაახრჩო ტიგროსის სიღმეში7. ასე დასრულდა ეს დიდი სპარსული ომი“.
ბაჰრამის აჯანყებასა და სპარსეთის სამოქალაქო ომის პერიოდზე საინტერესო დეტალებს გვაწვდის სებეოსი (VII ს.): ვინმე მერჰევანდაკმ (იგულისხმება ბაჰრამ ჩუბინი) მეთაურმა სპარსეთის აღმოსავლეთის მხარეებისა, მამაცურად დაამარცხა ტეტალთა (თურქები) მეფის მეომრები და მძლავრი ხელით ეჭირა ბალხი და ქუშანთა მთელი მხარე, მეორე მხრივ დიდი მდინარემდე, დიდებული მდინარემდე (გულისხმება ოკსუსი, დღევ. ამურდარია), ადგილამდე რომელსაც ეწოდება კაზბიონი. მაშინ ბაჰრამი აწარმოებდა ომს დიდ მასკუტთა მეფესთან, რომელიც ცხოვრობდა მდინარის იქეთა მხარეებში, გაანადგურა მისი მეომრები, მოკლა მეფე ბრძოლაში, შეიპყრო მისი სამეფოს მთელი საგანძური. მაშინ მან თავის მეფეს გაუგზავნა სასიხარულო ცნობა გამარჯვების შესახებ და ძვირფასი საგანძური. ჰორმიზდს ესიამოვნა ამბავი და საჩუქრები თუმცა გაიფიქრა, რომ კიდევ მეტი იქნებოდა ბაჰრამთან და გაგზავნა თავისი წარმომადგენლები მთელი საგანძურის წასართმევად. როდესაც მეფის წარმომადგენლებმა დავალების შესრულება სცადეს, ჯარი აჯანყდა, ისინი დახოცეს, უარი განაცხადეს ჰორმიზდის მსახურებაზე და მეფედ ბაჰრამის დასმა გადაწყვიტეს. აღმოსავლეთიდან დაბრუნებულები გაემართნენ ასირიაში ჰორმიზდის მოსაკლავად, სასანიდთა სახლის არსებობის შესაწყვეტად და სამეფო ტახტზე ბაჰრამის დასასმელად. მალე მათთან შეიკრიბა აღმოსავლეთის ბევრი მამაცი და მეომარი ხალხი.
იმ დროს, როდესაც სპარსეთში მიმდინარეობდა ეს უწესრიგობა და ბუნტი, პატრიკიოსმა იოანემ (მისტაკონი) და ბერძენთა მებრძოლებმა ალყაში მოაქციეს დვინი, ებრძოდნენ საბრძოლო მანქანებით და კინაღამ დაანგრიეს მისი კედლები. როდესაც სპარსეთის ამბებმა მათამდე მიაღწია, მიატოვეს ქალაქი, გაემართნენ ატროპატაკანისკენ, გაძარცვეს მთელი ქვეყანა, ხმლით დახოცეს ქალები და მამაკაცები. ჰორმიზდი შეშინდა, მრჩევლებთან საუბრის შემდეგ შეკრიბა მთელი სამეფო საგანძური, გავიდა დედაქალაქიდან, გადავიდა მდინარე დგლატზე (ტიგროსი) კავატის ხიდზე და ჩაჭრა ხიდის თოკები. ის ფიქრობდა ტაჯიკთა მეფის დიდი ლაშქრის მოწვევას, მაგრამ ამ დროს მისმა გარემოცვამ გადაწყვიტა ჰორმიზდის მოკვლა და მისი ძის ხოსროის გამეფება. მათ მოითათბირეს, რომ გაეთავისუფლებინათ იგი (ე.ი. სებეოსის ცნობით ხოსრო დაპატიმრებული იყო ამ დროისთვის) და გაეხადათ თავის მეთაურად.
ისინი გაემართნენ გრვანდაკანის ციხესკენ8, გაათავისუფლეს იგი და ყველა პატიმარი, რომელიც მასთან იყო და გაგზავნეს ერთგული მაცნე ყველაზე სწრაფი ცხენებით ძმა ვსტამთან (ზემოთ სებეოსს ნახსენები აქვს ვნდოს დაპატიმრების შესახებ და რომ ვსტამი ვნდოს ძმა იყო, ანუ საუბარია ვისტამსა და ვინდოიზე, ხოსროს ბიძებზე), და მისწერეს, რომ სასწრაფოდ მოსულიყო და ისიც მოვიდა. შეიკრიბა სამეფო დარბაზში ყველა მეთაური, სარდალი და მეომარი; შევიდნენ სამეფო საძინებელში, შეიპყრეს ჰორმიზდი, სასწრაფოთ დათხარეს თვალები და ამის შემდეგ მოკლეს. მათ აიყვანეს სპარსეთის სამეფო ტახტზე მისი ძე და უმალვე დაიწყეს მომზადება გასაქცევად დიდ მდინარე დგლატისკენ.
რადგან ხოსროი გამეფებისას იყო ყმაწვილი, მისმა ბიძებმა ვნდომ და ვსტამმა წაიყვანეს იგი, გადავიდნენ დიდ მდინარე დგლატის ხიდზე და გადაჭრეს ხიდის თოკები. მივიდა ბაჰრამი (ქტესიფონში), დაეუფლა ყველა სამეფო სახლს, საგანძურს, ცოლებს და დაჯდა სამეფო ტახტზე. მან შეაკრევინა ტივები და გადავიდა მდინარეზე, რომ შეეპყრო ხოსრო. ისინი გაიქცნენ და გზაში განიხილავდნენ, თუ რა არის უკეთესი: წასულიყვნენ ტაჯიკთა მეფესთან თუ ბერძენთა მეფესთან. ბოლოს გადაწყვიტეს ბერძენთა მეფესთან წასვლა და მიაღწიეს ქალაქ ჰალაბს (ჰალები, ალეპო), სადაც შეჩერდნენ.
მართალია ბაჰრამი გადავიდა მდინარეზე, მაგრამ ვერ შეძლო დაწევა, ამიტომ დაბრუნდა ტისბონში (ქტესიფონი). მაშინ მეფე ხოსრომ გაგზავნა გამოჩენილი კაცები იმპერატორ მავრიკიუსს საჩუქრები და მისწერა: „მომეცი მე ტახტი და ჩემი მამისა და წინაპრების სამეფო; გამოუშვი ჯარები ჩემს დასახმარებლად, რომ მე შევძლო დავამარცხო ჩემი მტერი; აღადგინე ჩემი სამეფო და ვიქნები თქვენი შვილი. მოგცემ სირიელთა ქვეყნებს – მთელ არუასტანს9 ქალაქ ნიზიბინამდე; არმენიული მიწებიდან – ტანუტირაკანის მხარეს10, არარატამდე და ქალაქ დვინამდე, ბზნუნიის ზღვის (ვანის ტბა) ნაპირებამდე და არვესტავანამდე, იბერიის დიდ ნაწილის ქალაქ ტიფლისამდე, და დავდოთ ზავი ჩვენ ორივეს სიკვდილამდე, და იყოს ეს ზავი შეუწყვეტლივ ჩვენსა და ჩვენს ძეებს შორის, რომელიც იმეფებს ჩვენს შემდეგ“.
მეფემ შეკრიბა სინკლიტი11 და ჰკითხა რჩევა. სინკლიტმა დახმარებაზე უარის თქმა ურჩია „დაე დაწყვიტონ ერთმანეთი და ჩვენ დავისვენოთო“. იმპერატორმა უკუაგდო სინკლიტის რჩევა და გაგზავნა თავისი სიძე ფილიპიკი დახმარებაზე თანხმობის პასუხით და გაგზავნა დასახმარებლად საიმპერატორო არმია: იოანე პატრიკი არმენიის მეომრებით და ნარსეს სტრატელატი სირიის მხრიდან, და მათი მეომრები, რომელთა რაოდენობა იყო 3000 მხედარი გაემართნენ ასეულებად და ათასეულებად დაყოფილნი. უნდა შევნიშნოთ, რომ (ხოსროს) დედა შაპუხა, ქალიშვილი იმ ასპარაკეტის, (რომელიც იყო აზნაური პართიული წარმომავლობისა და უკვე მოკვდა), იყო ვნდოსა და ვსტამის და, ხოლო თვით ვნდო იყო ჭკვიანი, განათლებული და მამაცი გულის მამაკაცი. მან ჩაატარა დიდი ბრძოლა მელიტენეში, მაგრამ დამარცხდა და წავიდა12.
ორი ძმა ვნდო და ვისტამი ამ დროს ჯარებს აგროვებდნენ პერსარმენიაში. მათ შეკრიბეს 15000-მდე მებრძოლი. თავის მხრივ მეომბოხემ (ბაჰრამი) შეკრიბა თავის მეომრები, სპილოები და მთელი სამეფო საგანძური, გაემართა და მიაღწია ატროპატაკანს. ისინი (ე.ი. ორივე მხარე) განლაგდნენ ერთმანეთთან ახლოს ვარარატის (ბალარათის) ოლქში. ბაჰრამმა მისწერა მუშეგს (ჰმიაკის ძე მამიკონიანი) და სხვა არმენიელ აზნაურებს: „მე ვიმედოვნებდი, რომ მოხვიდოდით ჩემს დასახმარებლად, რომ ერთობლივი ძალებით გავანადგურებდით ამ საყოველთაო სასჯელს – სასანიდების სახლს. თქვენ კი შეიკრიბეთ და მოდიხართ ომით ჩემზე, უწევთ ამით მას დახმარებას. მე არ მეშინია ჩემზე წამოსული ბერძენი ოფიცრების. მაგრამ თქვენ, არმენიელები, არა საჭირო დროს აჩვენებთ სიყვარულს მმართველებს. განა სასანიდების სახლმა არ შეწყვიტა თქვენი სამეფოსა და ქვეყნის არსებობა? განა თქვენი მამები არ აჯანყდნენ მათ წინააღმდეგ, გათავისუფლდნენ მათ მონობისგან და ჩვენს დრომდე ომობდნენ საკუთარი სამშობლოსთვის? და აი იგი დაიძრა ჩემს წინააღმდეგ, რომ გაანადგუროს თქვენი მთელი შრომა. თუ გაიმარჯვებს ხოსროი, ისინი ორივე (ე.ი. ბიზანტია და სპარსეთი), გაერთიანებულნი, გაგანადგურებენ თქვენ. მაგრამ თუ თქვენ გაწყობთ მათგან გამოყოფა, შემომიერთდით და გამომიწოდეთ დახმარების ხელი. თუ გავიმარჯვებ, ვფიცავ დიდ ღმერთ არამაზდს, ღმერთს – მზის, მთვარის, ცეცხლის, წყლის, მიჰრას და ყველა ღმერთებს, რომ მოგცემთ არმენიის სამეფოს. აირჩევთ მეფეს ვისაც გსურთ. გითმობთ არმენიის მთელს ქვეყანას კაპკოხამდე (კავკასიონი) და არგვანის (ალბანეთის) კარებამდე; სირიის მხრიდან არუასტანამდე, მრცუინს (ნისიბინი), ნორ-შირაკანს (ე.ი. ახ. შირაკი, იგულისხმება არმენიის მოსაზღვრე მხარე) ტაჯიკების საზღვარმდე და ყველას რაც ეკუთვნოდათ თქვენს წინაპრებს; დასავლეთით კაპადოკიის კესარიამდე. მე არ გავბედავ გადავიდე არაქსზე, და საგანძური არიელთა ქვეყნის საკმარისი იქნება თქვენთვის. და გეყოფათ ის თქვენ, სანამ ჩამოყალიბდება თქვენი სამეფო“. მუშეგმა და არმენიელებმა არ გასცეს პასუხი. მაშინ მან მეორედ მოსწერა: „მე თქვენ მოგწერეთ, რომ განდგომოდით მათ, ვთვლიდი ჩემს ქვეყანასა და ჩემს საგანძურს საკმარისად თქვენთვის და ჩემთვის. რადგან თქვენ არ მომეცით პასუხი ე.ი. არ გსურთ ამის გაკეთება. მაგრამ ხვალ მე განანებთ იმას, რომ იმყოფებით სასანთან. გაჩვენებთ შეიარაღებულ სპილოებს, მათზე მამაც მებრძოლებს, შეიარაღებულ მებრძოლებს რომლების გაგანადგურებენ თქვენ და ხოსროის“.
მუშეგმა უპასუხა: „... ხვალ შენ გარს შემოგერტყმება მამაცი მებრძოლები და თუ ღმერთი ინებებს ქარი წაიღებს თქვენს მეომრებს, როგორც მტვერს და სამეფო საგანძური წავა სამეფო ხაზინაში“. მათთან (არმენიელებთან) ერთად იყვნენ ვნდო და ვსტამი 8000-მდე სპარსელი მხედრით. მეორე დილით გაიმართა სასტიკი ბრძოლა, რომელიც დაღამებამდე გაგრძელდა. ბოლოს ბაჰრამმა ვერ გაუძლო და გაიქცა ბერძენი მებრძოლებისგან, რომლებიც მისდევდნენ გვიან ღამემდე, ჟლეტდნენ და ფანტავდნენ გზებზე. ბევრი მოკლეს თავიანთი ხმლით, ბევრიც ტყვედ იგდეს და ხელებშეკრული მიჰგვარეს მეფეს.
შემდეგ დაედევნენ სპილოებს, დახოცეს მათზე მჯდომნი და შეიპყრეს. აქედან გაემართნენ ბაჰრამის ბანაკისკენ. მის კარავში იმყოფებოდა მთელი სამეფო საგანძური. მამაცი მებრძოლები შეიჭრნენ შიგნით, გაძარცვეს და უკან წამოიღეს. სპარსელმა მეომრებმაც ბევრი საგანძური შეაგროვეს და მიუტანეს თავის მეფეს. ამ გამარჯვების შედეგად ხოსროი გამყარდა თავის სამეფოში. მან ბრძანა შეპყრობილნი მხრებშებოჭილნი დაეწვინათ სპოლოების ფეხებსქვეშ გასაჭყლეტად.
ბაჰრამის კვალი ვერსად იპოვეს. იგი გადარჩა გაქცევით და გაემართა ბახლ-შახასტანში, სადაც ხოსროის ბრძანებით მოკლეს იმათვე.
ამ დიდი ბრძოლიდან რამდენიმე დღის შემდეგ მეფე ხოსროი იჯდა თავის ადგილზე; სპარსული ჯარი განლაგებულიყო მის ირგვლივ, ხოლო ბერძნული ჯარი იდგა მოშორებით. მეფის წინ იდგნენ მისი ყველა დიდებულნი. მეფე ადგა და თქვა: „თუ არსებობს მსოფლიოში მეფე, რომელსაც ჰქონდა საშუალება შეეპყრო სხვა მეფე, მისი სამეფოს განმანადგურებელი, არ მოკლა იგი, არ გაჟლიტა მისი სამეფოს ყველა მამაკაცი, არამედ იშვილა იგი; შეამკო გვირგვინით და მორთო პორფირით; მოიგერია მტერი მისი და დაამტკიცა იგი სამეფო ტახტზე, მისცა მას თავისი საგანძური და სასახლე, გაუშვა იგი კეთილად საკუთარ გზაზე? აი რა ძღვენით დამასაჩუქრა მე მავრიკიუსმა, ჩემმა მამამ, ასე არცერთ ადამიანს არ დაუსაჩუქრებია საკუთარი საყვარელი შვილი“. ზოგიერთმა დიდებულმა ასე უპასუხა მას: „სამუდამოდ იცოცხლე მეფევ! ჩვენ არ ვიცით უნდა გადავუხადოთ მადლობა მას თუ არა. ყოველი სახელმწიფო დგას ხაზინაზე, მათ კი გაძარცვეს ჩვენი სახელმწიფოს მთელი საგანძური“. მეფემ უპასუხა: „მე ამოვიღებ მათ ნეკნებიდან მთელს საგანძურსა და სიმდიდრეს, რომლებიც მათ წაიღეს, რადგან ყველაფერი ეს ჩემია. მაგრამ მე მაწუხებს ის, რომ გადარჩა და წავიდა ის მეფედმოძულე (ე.ი. ბაჰრამი). ის მამაცი ადამიანია და შეკრებს ახალ მეომრებს აღმოსავლეთის მამაც ხალხებში“. მაშინ მას უპასუხეს: „მათ გადაარჩინეს მეფედმოძულე, საკუთარი თვალებით დავინახეთ, თუ როგორ აიყვანა მუშეგ მამიკონიანმა, მისცა მას ცხენი, იარაღი და გაუშვა“. მეფემ თავისი სიყმაწვილით არ მიაქცია ყურადღება ბერძნულ არმიის შესაძლო უკმაყოფილებას, დაუჯერა ცილისმწამებლებს და თქვა: „მოიყვანეთ აქ მუშეგი, შეუკარით ხელ-ფეხი მანამ, სანამ მასზე არ ვაცნობებ იმპერატორს“.
იმევე დროს მისწერა მუშეგს: „მოდი სწრაფად, რადგან მაქვს პირველი მნიშვნელობის საქმე“ და თან უბრძანა თავის პირად მცველებს: „მზად იყავით. როცა ის მოვა, თქვენ განიშნებთ ხელით, შეიპყარით ის უკნიდან და შეუკარით ხელები. მაგრამ იყავით ფრთხილად: იგი მამაცი ადამიანი და შეიძლება თვითონ დაიღუპოს, ან მე მოკლას. თუ ის მოკვდება მის გამო პასუხის გება მომიწევს იმპერატორის წინაშე“. იგივე უბრძანა კარის მცველებს: ფრთხილად იყავით. როცა მუშეგი მოვა ჩემი კარავის კართან, მოხსენით სარტყელი და ხმალი და უთხარით, რომ არ არის წესი ხელმწიფის წინაშე ხმლით წარსდგომისა“.
იმ დროს, როდესაც მუშეგი თავისი მეომრების გადათვლას აწარმოებდა, რომ გაეგო ცოცხლებისა და ბრძოლაში დაღუპულთა რაოდენობა, მოუვიდა ხოსროის მაცნე. მაშინ იგი სასწრაფოდ აღიჭურვა, რადგან ფიქრობდა, რომ საქმე ეხება ახალ ბრძოლას, ანდა ძველის გამო დაჯილდოვებასო.
მან წაიყვანა 2000 რჩეული მებრძოლი, რომელიც მისი აზრით იმსახურებდა დაჯილდოვებას.
მის შესახებ მისწერეს იოანე პატრიკს, რომ მას გაეშვა იგი; და მან უბრძანა წასულიყო იქ სრულად შეიარაღებული. მუშეგმა უბრძანა ყველას აღჭურვილიყო და თვითონაც აღიჭურვა, რის შემდეგაც წავიდნენ.
როდესაც ისინი შევიდნენ ბანაკში და მიუახლოვდნენ სამეფო სადგომს, მიუვიდათ ბრძანება, რომ მუშეგს დაეტოვებინა ჯარი და რამდენიმე მამაკაცით წარსდგენოდა მეფეს. ის არ დათანხმდა და მთელი რაზმით მიუახლოვდა მეფის კარავს, რომლის ირგვლივ იდგა სპარსული ჯარი. მუშეგი ჩამოვიდა ცხენიდან და 50 მებრძოლით შევიდა სამეფო კარავში. დანარჩენი მებრძოლები კი დარჩნენ ცხენებზე სრულად შეიარაღებულნი. შეშინდა და მეფე და მისი მეომრები და სურდათ დაემალათ თავისი ცბიერება. როცა მუშეგი მიუახლოვდა კარავის კარს, მოვიდნენ კარის მცველები და მოთხოვეს მოეხსნა იარაღი და ასე შესულიყო მეფესთან.
მაშინ მუშეგი ეჭვმა შეიპყრო და მოემზადა თავისიანებისთვის ნიშნის მისაცემად, თუ თავს დაესხმებოდნენ. მან უპასუხა კარის მცველებს: „მცირეწლოვანებიდან ვიზრდებოდი მეფეებთან ერთად – ისევე როგორც ჩემი წინაპრები და ბაბუები, და ახლა მოვედი სამეფო კარზე, როგორც საზეიმოდ. მე უნდა მოვიხსნა ჩემი იარაღი? და თუ მე უნდა მოვიხსნა ჩემი სარტყელი, რომელიც არ მომიხსნია არასდროს, არც საკუთარ სახლში და არც ზეიმის დროს? მე განა არ ვიცი სპარსელთა ცბიერებაზე?“
იმავ დროს მან უბრძანა ერთ თავის ყმაწვილს დაეძახა მეომრებისთვის საშველად და თვითონ მობრუნდა, რომ წასულიყო. როდესაც შეიტყო მეფემ ეს ამბავი, გადაწყვიტა ცბიერების დამალვა და თქვა: „შევეშვათ ამ განზრახვას, და მოვიდეს ისე როგორც ურჩევნია“. ის იყო ყმაწვილი და ძალა მისი მეომრებისა იყო მწირი და მცირერიცხოვანი. მაშინ მოიწვიეს მუშეგი და უთხრეს: „ნაბრძანებია შეხვიდეთ, ისე როგორც თქვენთვის არის სასურველი“. ის დაბრუნდა საუბრით: „ვნახოთ რა სიკეთე ჩაიფიქრა ჩემთვის მეფეთა მეფემ?“
ის შევიდა მეფესთან კარავში მამაკაცების ჯგუფთან ერთად, დაიჩოქა, აკოცა მიწას და ადგა. მეფემ არ გაუწოდა ხელი როგორც ადრე, რომ მიეღო ის და მისალმებოდა, უბრალოდ იდგა და არ ამბობდა სიტყვას; და ყველა იდგნენ იქ საშინ დაჟინებულ მდუმარებაში... შეშინდა და დაფრთხა მეფე: მას არ შეეძლო ადრე ჩაფიქრებული ბრძანების მიცემა და შიშისგან ვერ შეძლო ერთი სიტყვის თქმაც.
მუშეგი სწრაფად გამოვიდა კარავიდან. მას მოუყვანეს ცხენი: ის შეჯდა და წავიდა. მაშინ მეფე ადგა, გამოვიდა კარავიდან, გაგზავნა მუშეგთან ერთი დიდებული და შესთავაზა დაბრუნება. ის არ დათანხმდა და წავიდა თავისი გზით. გზად მან შეიპყრო მეფის ერთი პირადი მცველი და აიძულა გაემხილა სპარსელთა ვერაგი ზრახვები. მეორე დღეს მუშეგი მივიდა იოანე პატრიკთან და მოუთხრო სპარსელთა სპარსელთა ვერაგობის შესახებ და დაადასტურებინა ყველაფერი შეპყრობილ სპარსელს. შეშფოთდნენ მეთაურები და მთელი ჯარი, მაგრამ ახსოვდათ ფიცი და უკმაყოფილება იმპერატორის, არაფერი არ გამოაქვეყნეს. ამბობდნენ, რომ მივწეროთ მეფეს და მოვახსენოთ ყველა ამ ბოროტების შესახებ. მაგრამ მუშეგმა მიმართა ყველას: „თუ არ მოკვდება ის მამაკაცი, მის გამო დაიღუპება რომის სამფლობელოთა ყველა მიწა“.
იმავე დროს ბერძნებმა გაუგზავნეს თავიანთ მეფეს საჩუქრები – ნაწილი შეძენილი ნადავლიდან – გვირგვინები, დიადემები, მორთული ზურმუხტითა და მარგალიტით, დიდი რაოდენობით ოქრო და ვერცხლი, იშვიათი ძვირფასი ქვები, ბრწყინვალე ტანისამოსი სამეფო გარდერობიდან და სამეფო ცხენების მორთულობიდან. ამ სასიხარულო შეტყობინებასთან ერთად გააგზავნეს საჩივარი აგრეთვე ხოსროიზე. ხოსრომის მალე გაიგო ამის შესახებ, განრისხდა და დაადევნა მეომრები, რათა მათ საუდუმლოთ მოეკლათ მუშეგი და მოეპარათ სამეფო საგანძური, მაგრამ ვეღარ მიეწივნენ.
როდესაც იმპერატორმა საჩივარი წაიკითხა, მოწერა თავის სარდლებს, რომ „უარი ეთქვათ თავიანთ განზრახვაზე მათ მიერ ცილდაწამებულ მეფესთან დაკავშირებით. თუ არ დაიცავთ მის სიცოცხლეს, თქვენგან მოვითხოვს მას“.
მაშინ მეფე ხოსროიმ დაურიგა ყველას საჩუქრები საკუთარი ღირსებისდა მიხედვით და გაუშვა. თვითონ გავიდა ატროპატაკანიდან და გაემართა ასურეთში, თავის ნამდვილ სამეფო მამულებში. გამყარდა რა თავის ტახტზე, მან შეუსრულა ყველა თავისი პირობა იმპერატორს: მისცა მას მთელი არუასტანი მცბინამდე და არმენია, რომელიც მდებარეობდა მის ძალაუფლების ქვეშ – ტანუტერაკანის მხარე მდინარე გურაძანამდე (გრაზტანი, დღევ. ზანგა, არაქსის მარცხენა შენაკადი); კოტეიცის მხარე გარნიმდე და ბზნუნიის ზღვის ნაპირებამდე; არევასტანი და გოგოვიტის მხარე გაციიუნამდე და მაკიმდე. ვასპურაკანის მებრძოლათა ქვეყანა იმყოფებოდა სპარსეთის მეფის ძალაუფლების ქვეშ. ნახარართა დიდი ნაწილი იმყოფებოდა ბერძნების მხარეზე; მცირე – სპარსელების. მან მისცა მას იბერიის დიდი ნაწილი ტიფლისამდე. იმპერატორმა მოიწვია მუშეკი სასახლეში და მას არასდროს უნახავს თავისი სამშობლო13.
ოვანეს დრასხნაკერტელი (845/850–929) ასე გადმოგვცემს ზავის პირობებს: „ხოსროვი, მორწმუნე ხოსროვის შვილიშვილი კვლავ დამკვიდრდა სპარსეთის სამეფოში, და მადლიერებისთვის მავრიკიუსმა მოთხოვა მას შუამდინარეთი ქალაქებით დარა და მცბინი (ნისიბინი, დღევ. ნუსაიბინი) და არმენიის ის ნაწილი რომელსაც ეწოდება ტანუტირაკანის მხარე, გარდა დედაქალაქისა – ქალაქ დვინისა, აგრეთვე ორი გავარი – მასეაცოტნა და არაგაცოტრნი. ანუ ბიზანტიის იმპერიას გადაეცა პერსარმენიის მთელი დასავლეთ ნაწილი, საზღვარი გადიოდა გარნიდან ხაციუნისა და მაკის გავლით არესტზე“.
ამრიგად 591 წლის შემოდგომაზე სპარსეთსა და ბიზანტიას შორის ზავი დაიდო, რომლითაც ხოსრო მნიშვნელოვან დათმომბებზე წავიდა. თავდაპირველად ის სიმოკატას ცნობის მიხედვით უარს ამბობდა მარტიროპოლზე, დარაზე, არმენიაზე და „კავკასიის კართა“ დასაცავ ყოველწლიურ გადასახადზე (30000 ოქროს დინარი). თუმცა როგორც სომეხი ისტორიკოსების ცნობებიდან ვნახეთ უფრო მეტი დათმო.
ახლა გავეცნოთ თუ რას გვამცნობს აღნიშნულ მოვლენებზე ქართული წყაროები.
ჯუანშერი: „მაშინ მეფემან სპარსთამან ურმიზდ (ჰორმიზდ IV 579–590) მისცა ძესა თვისსა რანი (ალბანეთი) და მოვაკანი, რომელსაც ერქვა ქასრე ამბარვეზი (ხოსრო II ფარვიზი). მოვიდა და დაჯდა ბარდავს, და უწყო ზრახვად ერისთავთა ქართლისათა: აღუთქვა კეთილი დიდი, და დაუწერა საერისთავოთა მათთა მამულობაშვილითი-შვილამდე, და ასე გადაიბირა ლიქნითა. და განდგნენ ერისთავნი და თვის-თვისად ხარკსა მისცემდეს ქასრე ამბარვეზსა.
და შვილნი ბაკურისნი დარჩნენ მთიულეთს კახეთისასა; და ნათესავნი მირდატისნი, ვახტანგის ძისანი, რომელნიც მთავრობდნენ კლარჯეთს და ჯავახეთს, ისინი დარჩნენ კლდეთა შინა კლარჯეთისათა. სხვა ყოველი ქართლი, სომხეთი და ვასპურაკანი დაიპყრეს სპარსთა და ებრძოდნენ ბერძენთა.
შემდგომად ამისსა მცირედთა წელთა იქმნა შფოთნი დიდნი სპარსეთს შინა, რამეთუ შევიდა თურქთა მეფე სპარსეთს შინა (588 წლის ზაფხული); მოვიდნენ ბერძენნი, ეწყვნენ სპარსთა შუამდინარეთსა, აოტეს და შევიდნენ სპარსეთს, და იწყეს ტყვენვად სპარსეთისა. მაშინ ქასრე ამბარვეზმან დაუტევა რანი და ქართლი, და წავიდა შველად მამისა თვისისა. ესრეთ რა უცალო იქმნენ სპარსნი, მაშინ შეითქვნენ ყოველნი ერისთავნი ქართლისანი, ზემონი და ქვემონი, და წარგზავნეს მოციქული წინაშე ბერძენთა მეფისა, და ითხოვეს, რათა უჩინოს მეფე ნათესავთაგან მეფეთა ქართლისათა და რათა იყვნენ ერისთავნი იგი თვის-თვისსა საერისთავოსა შეუცვალებლად. მაშინ კეისარმან აღასრულა თხოვნა მათი, და მოსცა მეფედ დის-წული მირდატისი, ვახტანგის ძისა, ბერძნის ცოლისაგან, რომელსაც ერქვა გუარამ, რომელიც მთავრობდა კლარჯეთს და ჯავახეთს.
ეს გუარამ იყო დედით ვახტანგის შთამომავალი და მამით ბაგრატოანი. და ესე ბაგრატოანნი შვილის-შვილნი და ნათესავნი არიან ამა გუარამისნი. ამას გუარამს მოსცა კეისარმან კურაპალატობა14, და წარმოგზავნა მცხეთას. და შვილნი ბაკურ მეფისანი, ნათესავნი დაჩისნი, ვახტანგის ძისანი, რომლისადა მიეცა მეფობა ვახტანგ მეფესა, ისინი დარჩნენ კახეთს. და დაიპყრეს კუხეთი და ჰერეთი იორიდან, და დასხდნენ უჯარმას და იყვნენ მორჩილებასა გუარამ კურაპალატისასა.
მაშინ კეისარმან წარმოსცა განძი დიდი გუარამ კურაპალატისა თანა, და უბრძანა, რათა ამ განძით გამოიყვანოს ჩრდილოეთიდან ლაშქარნი, და შეუერთდნენ თანა სპანი ქართველთანი, და შევიდნენ სპარსეთს. ხოლო გუარამი მოიქცა ასე: გამოიყვანნა ოვსნი, დურძუკნი და დიდონი, და წარუძღვანნა წინა ერისთავნი ქართლისანი. შევიდნენ ადარბადაგანს, დაუწყეს ტყვენვად. და ესე-ვითარნი ჭირნი და უცალოებანი მოიწივნეს სპარსთა ზედა.
მაშინ გამოჩნდა სპარსეთს კაცი ერთი რომელსაც ერქვა ბაჰრამ ჩუბინი. ესე ეწყო თურქთა, სპარსეთს შემოსულთა, როგორც დაწერილ არის განცხადებულად ცხოვრებასა სპარსთასა, მოკლა საბა, თურქთა მეფე, და აოტა ბანაკი მათი (588 წლის ზაფხული). ხოლო სპანი იგი ბერძენთანი, რომელნიც შესულ იყვნენ სპარსეთს, შეიქცნენ და წავიდნენ შინა. და ჩრდილონი იგი, გუარამ კურაპალატისა შეგზავნილნი, წამოვიდნენ ისინი-ცა შინა; რამეთუ როდესაც მოიცალეს სპარსთა თურქთაგან, შეშინდნენ, და დაეცა შიში და ძრწოლა ქართველთა სპარსთაგან. და ამან გუარამ კურაპალატმან იწყო ციხეთა და ქალაქთა მაგრებად.
და კვლავ-ცა წყალობა ჰყო ღმერთმან ქრისტიანეთა ზედა, და სხვა შუღლი ჩავარდა სპარსეთს: რამეთუ იგი-ვე ბაჰრამ ჩუბინი განუდგა სპარსთა მეფესა (589 წლის შემოდგომა), და დასწვეს თვალნი ურმიზდ მეფესა (590 წ. თებერვალი) ცოლის ძმათა მისთა, და იწყეს ბრძოლად ჩუბინმან და ქასრე. იოტა ქასრე ჩუბინისაგან, და წავიდა საბერძნეთს. და კეისარმან მავრიკ მოსცა მოსცა სპა მისი და წარმოგზავნა ჩუბინსა ზედა. იოტა ჩუბინი სპარსეთით, და ქასრემან დაიპყრა სპარსეთი (591 წლის შემოდგომა).
მაშინ მავრიკ კეისარმან იურვა ქართველთათვის ქასრეს თანა, და უთხრა: „რაც დაუტევებიათ ქართველთა კერპთ-მსახურება, იქიდან მოყოლებული მორჩილნი ბერძენთანი არიან; რამეთუ ჟამსა შინა მძლავრებისაგან თქვენისა იქმნის გარყვნილ ქართლი, თუ არა სამართალი თქვენი არა არის ქართლსა ზედა. აწ ბრძანებითა ღმრთისათა, ვინაიდან სრულსა სიყვარულსა ზედა ვართ მე და შენ, და ქართლი ჩვენ შორის იყავთ თავისუფალ მშვიდობით: მე ვარ მწე და მოურავი ყოველთა ქართველთა და ყოველთა ქრისტიანეთა“.
მაშინ არ ერჩდა სპარსთა მეფე კეისარსა, და განთავისუფლდნენ ქართველნი. და ეს გუარამ კურაპალატი დადგა მორჩილებასა ზედა ბერძენთასა. იყო კაცი მორწმუნე და მაშენებელი ეკლესიათა. ამან იწყო ეკლესია ჯვარისა პატიოსნისა; და აქამომდე ჯვარი ველსა ზედა იყო, და ქმნა ეკლესია წელთამდის ოდენ.
და მეფობდა კეთილად და უშფოთველად. არამედ ერისთავნი ქართლისანი ვერ სცვალა საერისთავოთაგან მათთა, რამეთუ სპარსთა მეფისაგან და ბერძენთა მეფისაგან ჰქონდათ სიგელნი მკვიდრობისათვის საერისთავოთა მათთა, თუმცა იყვნენ მორჩილებასა გუარამ კურაპალატისასა. ხოლო ამას გუარამ კურაპალატსა ესხნენ ძენი, რომელთაც ეწოდებოდა სახელად ერთსა სტეფანოზ და მეორესა დემეტრე. და მოკვდა კათალიკოსი სვიმონ და დაჯდა სამოელ. და მოკვდა კათალიკოსი სამოელ და დასვეს სამოელ-ვე. ამან-ვე გუარამ კურაპალატმან განაახლა საფუძველი ტფილისისა სიონისა, რომელიც შემდგომად ამის გუარამისა დაასრულეს აშენება ტფილისის სიონისა: ნახევარი ერთმან ვინმე ქვრივმან დედაკაცმან, და ნახევარი ყოველმან ერმან, ჟამსა პირველის ადარნასე მთავრისასა, და იგი ადარნასე-ცა შეეწია აღშენებასა მისსა. რამეთუ ნათესავნი მორწმუნისა მირიან მეფისანი ყოველნი ეკლესიათა მაშენებელნი იყვნენ“.
სუმბატ დავითის ძე: „მოკვდა კათალიკოზი სვიმონ და დაჯდა კათალიკოზად სამოელ, კათალიკოზი მეცხრე. მას ჟამსა ერთად შეიკრიბა ყოველი ქართლი და გამოარჩიეს გუარამ ბაგრატიონი, ძმათა მისთა თანა, საჰაკს, ასამს და ვარაზვარდს. აირჩიეს იგი ერის-თავად (ერის მთავრად), და ესე არის ერის-თავი ქართლისა (ე.ი. ქართლის მეთაური) და მამა ბაგრატიონთა. და ესე ქართლისა ბაგრატონიანნი შვილის შვილნი და ნათესავნი არიან მის გუარამისნი. და მოსცა ამას მეფემან ბერძენთამან პატივად კურაპალატობა და წარმოგზავნა მცხეთას. და ამან დადვა საფუძველი ჯვარისა ეკლესიასა, რომელიც არის მცხეთას.
ხოლო სამნი ესე ძმანი წავიდნენ კახეთს და საჰაკ დაემძახლა ბაკურს, ძესა ნერსესა, ხოლო ასამ და ვარაზვარდ წავიდნენ კამბეჩოანს, და გარდაუქციეს ერი ვეზანს, ერისთავსა და სპასალარსა ბაჰრამ ჩუბინისსა, ვეზან მოკლეს, და დაიპყრეს მათ კამბეჩოანი (590 წ.) და დასხდნენ ისინი იქ ცხოვრებად ხორნაბუჯს. და ამა ჟამამდე შვილნი მათნი მთავრობენ მას შინა.
და იყო მას ჟამსა მცხეთას კათალიკოსი სამოელ. და ამის-ზე ტფილისისა მკვიდრთა ეკლესიისა გებად იწყეს, რომლისა ნახევარსა ყოველი ერი აშენებდა, და ნახევარსა ერთი ვინმე დედაკაცი“.
„მოქცევა ქართლისა“: „კათალიკოზი იყო სამოველ და ნელად-რე შეიკრიბა ქართლი. და განაჩინეს ერის-თავად გუარამ და შემდეგ – კურაპალატად-ცა. ამან დადვა საფუძველი პატიოსნისა ჯვარისა და ამას ზე-ვე იყო კათალიკოზი სამოელ-ვე სხვა. და ტფილისისა მკვიდრთა დიდსა ეკლესიასა დაიწყეს: ნახევარსა იქმოდა ყოველი ერი და ნახევარსა ერის-თავნი; და კათალიკოზი იყო ბართლომე.
და მისა შემდგომად ერის-თვობდა სტეფანოზ, ძე მისი, ძმა დემეტრესი, და იქმოდა ეკლესიასა ჯვარისასა“.
ქართლის პირველი ერისმთავრის სახელი და მოღვაწეობის დრო
წყაროებით მოცემულ ცნობებს ავსებს აგრეთვე ნუმიზმატიკური მასალა. გურგენის სახელით მოჭრილი მონეტები სამეცნიერო ლიტერატურაში ექვსი ცალის რაოდენობითაა ცნობილი. გურგენის სახელით მოჭრილი დრაქმები ჰორმიზდ IV-ის მონეტების სრული მიბაძვითაა მოჭრილი. ერთადერთი განმასხვავებელი დეტალია ორი ქართული მთავრული ასო (ან მონოგრამა) მონეტის შუბლზე, შაჰის გამოსახულების ზევით: ႢႬ (გნ), ე.ი. – გურგენ. მონეტის ზურგზე ამოკვეთილია დამახინჯებული თარიღი, რომელიც ჰგავს 7-ს (ე.ი. ჰორმიზდ IV-ის მეფობის მეშვიდე წელი, 579 + 7 = 586 წ.). ცხადია, ეს სრულებით არ ნიშნავს იმას, რომ გურგენის მონეტა მაინცდამაინც ჰორმიზდ IV-ის მეფობის მეშვიდე წელსაა მოჭრილი (ის მიუთითებს მხოლოდ იმაზე, რომ ქართლის ერისმთავრის დრაქმა მოჭრილია ჰორმიზდ IV-ის მეფობის მე-7 წლით დათარიღებული მონეტის მიხედვით, მისი მიბაძვით), მაგრამ სრულიად აშკარად მიგვანიშნებს, რომ მისი ემისია არ შეიძლებოდა განხორციელებულიყო 586 წელზე ადრე.
მაშინ როდის? ქართული წყაროები გურგენს არ იცნობს; სამაგიეროდ იგივე წყაროებით 588 წლიდან „ქართლის ერისმთავარი“ ანუ ქვეყნის მმართველი ხდება გუარამი. შესაბამისად აშკარა ხდება ის ფაქტი, რომ ბიზანტიური წყაროსსა და მონეტის გურგენი (გორგენი) და ერისმთავარი გუარამ კურაპალატი ერთი და იგივე პიროვნებაა.
ნუმიზმატ გ. დუნდუას გამოკვლევით, გურგენსავე უნდა ეკუთვნოდეს ძალიან იშვიათი მონეტები (სულ ორი ცალი), რომლებზედაც ამოტვიფრულია ქართული მონოგრამა და რომლის დაშლა შეიძლება როგორც ორ, ისე სამ ასომთავრულ ნიშნად: ႢႬ და ႥႬႢ. თუ დაკვირვებით შევუდარებთ ერთმანეთს გურგენის სახელით მოჭრილ და ამ უკანასკნელ მონეტაზე ამოკვეთილ ასოთა პალეოგრაფიულ მოხაზულობას, ჩვენი აზრით, ეჭვს არ უნდა იწვევდეს მათი გრაფიკული და შინაარსობლივი იდენტურობა. საკვლევ მონეტაზე Ⴂ და Ⴌ უბრალოდ შეერთებულია.
ასე რომ მონეტების მოჭრის ქვედა თარიღი 588 წელი, ხოლო ზედა თარიღი კი 590 წელს არ უნდა გადასცილდეს, რადგან 590 წლის 6 თებერვალს ჰორმიზდ IV-ს ტახტიდან ჩამოაგდეს და თვალები დათხარეს. 590 წლის 15 თებერვალს ტახტს ჰორმიზდ IV-ს ძე, ხოსრო II იკავებს, მაგრამ – მცირე ხნით. მალე ის ბიზანტიის იმპერატორთან გარბის და მისგან თხოულობს შველას ტახტის დაბრუნების საქმეში, რასაც მოჰყვა სამოქალაქო ომი სპარსეთში. სპარსეთის ტახტს ბაჰრამ ჩუბინი იკავებს, რომელიც 591 წელს ხოსრომ ჩაანაცვლა.
როგორც ჩანს გურგენის ერისთავობა მცირე ხნით გაგრძელდა, რადგან 591 წლისთვის უკვე მონეტებს მისი ძე სტეფანოსი ჭრის (უფრო გვიან რომ მოეჭრა ჰორმიზდას გამოსახულება არ იქნებოდა მონეტაზე). ასე რომ გურგენ/გუარამ კურაპალატის ერისმთავრობა უნდა დათარიღდეს 588–591 წლებით.
თუ გურგენმა (გუარამმა) პირველი აჯანყება მოაწყო 571/572 წლისთვის და მხოლოდ 588 წელს გახდა ქვეყნის ერისმთავარი, სად იყო ეს 16 წელი და რა სტატუსი ჰქონდა ამ დროში იბერიას? ამის შესახებ დეტალური ცნობები არ გვაქვს, თუმცა მოტანილ წყაროებში მაინც არის ცნობები, რომლიც გარკვეული დასკვნების გაკეთების საშუალებას იძლევა:
1. როგორც ჩანს აჯანყების მიზეზი იყო რელიგიური საკითხი, რადგან როგორც წყაროებიდან ჩანს, მეფის არ ყოლა და ქვეყნის პოლიტიკური დამოუკიდებლობა არც არმენიის და არც იბერიის დიდაზნაურებს დიდად არ ანაღვლებდათ, რადგან მათ ჰქონდათ საკუთარ სამფლობელოებში შეუვალობა მიღებული სპარსული ადმინისტრაციისგან. მაგრამ, როდესაც საკითხი რელიგიური ანუ კულტურული თვითმყოფადობის დაკარგვაზე მიდგა, მაშინ სხვა გზა აღარ დარჩათ და აჯანყდნენ. აჯანყებულები ხოცავენ თავიანთ მარზპანებს და 572 წლისთვის იბერია და არმენია თავისუფლდება სპარსეთისგან.
2. 573 წელს აჯანყებიდან ცოტა ხანში არმენიასა და იბერიაში შედის სადამსჯელო სპარსული ლაშქარი მიჰრანის ხელმძღვანელობით, რომელიც ამარცხებს აჯანყებულებს არმენიაში და იპყრობს ქვეყანას. ვარდანი და მისი თანამებრძოილები გარბიან ბიზანტიაში. იბერიაში მიჰრანი განიცდის მარცხს და ეს ქვეყანა ცოტა ხნით ინარჩუნებს დამოუკიდებლობა. ამის შემდეგ საკუთრივ ხოსრო I უდგება სპარსულ ჯარებს სათავეში, სარგებლობს ბიზანტიელთა არეულობით და იკავებს დარას. მასთნ ერთად სპარსელები უნდა გაბატონებულიყვნენ იბერიაშიც და შედეგად გურგენი თანამებრძოლებით ასევე მიდის ბიზანტიაში და მისი მმართველები ბოლომდე უწევენ მფარველობას.
3. 574 წლიდან ბიზანტიის ჯარები შემოდის კავკასიაში და იბერია არმენიასთან ერთად საბრძოლო ასპარეზი ხდება. სწორედ აქედან აწყობენ ბიზანტიელები ალბანეთზე თავდასხმებს. ბიზანტია აჯანყებულებს ეხმარება ეგრისელების, აბაზგებისა და ალანების ჯარებით.
4. ასე გრძელდება როგორც ჩანს 577 წლამდე, როდესაც რომაელთა ჯარი (იუსტინიანე) სასტიკად დამარცხდა არმენიაში სპარსელებთან (ტამ ხოსრო). ამიერიდან ვარდან მამიკონიანი ასპარეზიდან ქრება. 580 წელს ბიზანტიამ ახალი ჯარები შეიყვანა არმენიასა და იბერიაში თუმცა „დვინსა და იბერიაში შესულ ჯარებს უბედურად წაუვიდათ საქმე“ და შედეგად, ახალი შაჰინ-შაჰი ჰორმიზდა წარმატებით გალაღებული, ყოველგვარ დათმობაზე უარს აცხადებს. სიტუაცია ვერ შეცვალა მავრიკიუსის კონსტანტინთან მოპოვებულმა გამარჯვებამაც (581 წ.).
5. სიმოკატას და სებეოსის ცნობებით და მათი ქართულ წყაროებთან შეპირისპირებით კარგად ჩანს, რომ 580–588 წლებში კავკასიაში არაფერი შეცვლილა და აქ არსებული სტატუს-ქვო ნარჩუნდებოდა; ანუ იბერია და პერსარმენია მყარად ეჭირა სპარსეთს. ბიზანტია ამ წლებში კმაყოფილდებოდა ჩრდ. მესოპოტამიაში მოწყობილი წვრილმანი (ძირითადად მძარცველობითი ხასათის) ლაშქრობებით.
6. სიტუაცია იცვლება 588 წლიდან, როდესაც თურქების შემოსევებით შევიწროვებულ სპარსეთს ხელახლა უჯანყდება იბერია და არმენია, რის გამოც აფრაატს ევალება არმენიაში ბრძოლის წარმოება. დევნილი კლარჯეთისა და ჯავახეთის ერისთავი გურგენი უკვე იბერიის ერისმთავრის (ანუ მეთაურის) ხარისხში აღზევებული ბრუნდება და მის მეთაურობით სპარსელებს აძევებენ იბერიიდან. მეტიც გურგენ/გუარამს გადმოჰყავს ჩრდილო კავკასიელები და თავის ერისთავების წინამძღოლობით უსევს ადარბადაგანს.
7. 589 წელს ბიზანტია აქტიურ ომზე გადადის რასაც მოჰყვება ფრონტის გაფართოება. თურქების განადგურების შემდეგ ბაჰრამი სადამსჯელო ლაშქრობას აწყობს ქართლში და აქედან ცდილობს ეგრისისა და სვანეთის დაპყრობას და ცოტა ხნით ახერხებს კიდეც. ბოლოს მარცხდება რომაელების და ეგრისელების ჯარებთან, თუმცა ინარჩუნებს იბერიის აღმოსავლეთ ნაწილზე მაინც თავის გავლენას, სადაც ჯდება მისი ერისთავი და სპასალარი ვეზან.
8. 590 წელს ბაჰრამსა და ხოსრო/ბიზანტიელებს შორის დაპირისპირების დროს გურგენ ერისმთავარის ძმები კლავენ ვეზანს და ამ მხარეში ბატონდებიან.
9. 591 წლის ბოლოს ტახტზე ასული ხოსრო ფავრიზი, უზავდება ბიზანტიას და უთმობს დასავლეთ იბერიას თბილისამდე, სადაც ნარჩუნდება ერისმთავრების ხელისუფლება. აღმ. იბერია (კახეთ-ჰერეთი) კი რჩება სპარსეთს და აქ დამკვიდრებული ბაგრატიონები და სხვა ერისთავები მის ბატონობას აღიარებენ.
10. როგორც ჩანს 591 წლისთვის გარდაიცვალა გურგენი და ერისმთავარი გახდა მისი უფროსი ვაჟი სტეფანოს I (დაახლ. 591–604).

შენიშვნები
1. როგორც ჩანს იბერიელებმაც გამოასალმეს ამ დროს სიცოცხლეს საკუთარი მარზპანი.
2. ბიზანტიასა და შუა აზიელ თურქებს შორის VI ს-ის შუა ხანებიდან ინტენსიური ურთიერთობა გაჩაღდა, რადგან მათ საერთო მტერი ჰყავდათ სპარსეთის სახით.
3. მოკლული იუსტინეს ძმა. დაახლ. 568 წელს ავგუსტა სოფიას მაქინაციების წყალობით ავგუსტმა იუსტინემ თავისი მოსახელე ნათესავი მოაკვლევინა. საკუთრივ იუსტინიანე 22 წლიანი სამხედრო კარიერის შემდეგ, 572 წელს ის გამოგზავნეს აღმ. ფრონტზე და ხელს უწყობდა არმენებისა და იბერების აჯანყებას.
4. ასე ეძახიან ბიზანტიელი ისტორიკოსები VII ს-დან მოყოლებული ხოსრო I-ს, ხოლო ხოსრო უმცროსს შესაბამისად ხოსრო II-ს.
5. მეთაური ჰასანიდების არაბული სამთავროსა, რომელსაც ეკავა დამასკის სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარე მხარეები. ჰასანიდებმა მიიღეს რა მონოფიზიტური ქრისტიანობა, მოყოლებული V ს-ის დასაწყისიდან აქტიურად მონაწილეობდნენ ბიზანტიის მოკავშირედ ომებში.
6. ბინდოი და ბესტამი (ვისტამი) ჰორმიზდას ცოლიძმები იყვნენ.
7. სხვადასხვა წყაროებით ბიძები ბინდოი/ვინდოი და ბესტამი/ვისტამი ხოსროს გამეფების შემდეგ აღზევდნენ. ბინდოი განს. ახლოს იყო ხოსროსთან, თუმცა მამის მკვლელობის გამო ხოსრომ დასაჯა სიკვდილით. ანონიმური სირიული ქრონიკის ცნობით: „ბინდოიმ გაიგო მისი დასჯის შესახებ და გაიქცა აზერბაიჯანში, მაგრამ შეიპყრეს და სიკვდილით დასაჯეს. ბესტამმა/ვისტამმა, რომელიც რამდენიმე პროვინციის (ხორასანი, რეი, ტაბარისტანი) მმართველად იყო დანიშნული, შეიტყო რა ძმის დასჯის შესახებ აჯანყდა და ხოსროს წინააღმდეგ გამოვიდა მნიშვნელოვანი ძალებით, რომელშიც შედიოდნენ თურქული, არმენიული და დოლიმნიტების მეომრები (ვისტამმა ცოლად ბაჰრამ ჩუბინის და გორდიიე და შესაბამისად ჩუბინის მომხრეებმა ის ცნეს შაჰინშაჰად). ომი გრძელდებოდა რამდენიმე წელი და ხოსრომ მოახერხა გამარჯვების მოპოვება მხოლოდ მის შემდეგ, რაც 595/6 წელს ბესტამი იქნა მოკლული“. აღნიშულ მოვლენებსა და გაქცეულ ბაჰრამის ბედზე, ხოსროს მეფობასტან ერთად ვისაუბრებთ „ამბავი ქართველთა“-ს II წიგნში.
8. გრვანდაკანის ციხე მდებარეობდა ქტესიფონში. იქ ატუსაღებდნენ პოლიტიკურ დამნაშავეებსა და მოწინააღმდეგეებს.
9. მეორე სახელი არევასტანი ანუ მზის ქვეყანა, მესამე სახელი ასურასტანი ანუ მუცხი. არმენიის მიმდებარედ მესოპოტამიამდე. მთავარი ქალაქი ნინვე, ყოფ. ნინევია, დღევ მოსული.
10. ნიშნავდა ცენტრალურ არმენიას მთავარ ქალაქით დვინით, რომელიც მოიცავდა ყოფილი „დიდი არმენიის“ ორ ოლქს – აირარატს და ტურუბერანს.
11. სინკლიტი ეწოდებოდა ბიზანტიაში უმაღლესი თანამდებობის პირთა კრებას.
12. როგორც ჩანს სარდლობდა ხოსრო I-ის ერთ-ერთ ფლანგს ჯარის მელიტენასთან ბრძოლის დროს 576 წელს. ამ ამბავის სებეოსი იწყებს პერსარმენიის მარზპანების ჩამოთვლას ტამ ხოსროდან მოყოლებული. აღნიშნული ლაშქრობა პერსარმენიის გავლით და რომაული არმენიის მიმართულებით წარიმართა. ყველაფრის შეჯამებით აშკარა ხდება, რომ ტამ ხოსროს მოსვლამდე 574576 წლებში პერსარმენიის სატრაპი სწორედ ვინდოი იყო.
13. VII საუკუნის მწერალი თავისტარონის ისტორიაში“, რომელიც ძირითადად სახალხო თქმულებებზეა აგებული, გვამცნობს, რომ მუშეგი დაბრუნდა თავის მთიან სამთავრო ტარონში და 10 წელზე მეტ ხანს წარმატებით ებრძოდა შემოჭრილ სპარსულ ჯარებს.
14. კურაპალატი (ლათინურად სასახლის დაცვას ნიშნავს), IV–V საუკუნეების ბიზანტიის კარის მოხელე, სასახლის დაცვის უფროსი. ითვლებოდა სახელმწიფოს ერთ-ერთ უმაღლეს პირად (იმპერატორის შემდეგ) კეისარსა და ნოველისიმოსთან ერთად. კურაპალატობას თავდაპირველად ანიჭებდნენ იმპერატორის ოჯახის წევრებს, ხშირად – ტახტის მემკვიდრეებს. ამ დროს კურაპალატი ჯერ კიდევ რეალურ სამოხელეო მოვალეობას ასრულებდა. VIII საუკუნეში საპატიო ტიტული გახდა, რომელსაც უმაღლესი არისტოკრატიული წარმომადგენლებს ანიჭებდნენ. IX საუკუნიდან უცხოელი ხელისუფლებიც და ბიზანტიელებიც კურაპალატობას გარკვეული დამსახურებისათვის იღებდნენ. XI–XII საუკუნეებში თანდათან დაკარგა მნიშვნელობა. XIII–XIV საუკუნეებში მეორეხარისხოვან ტიტულად იქცა, XV საუკუნეში საერთოდ აღარ მოიხსენიებოდა.
























Комментариев нет:

Отправить комментарий