среда, 26 ноября 2014 г.

ჯეიმს კუკი დედამიწის გარშემო

კარიერული კიბე
      კეთილშობილი და მუდამ გაწონასწორებული ჯეიმს კუკი ცნობილი იყო თავისი შემწყნარებლური და მეგობრული ურთიერთობით, როგორც თავისი ეკიპაჟის წევრებთან (მისი ეშინოდათ (ჩინის გამო), თუმცა ძლიერ უყვარდათ), ისე აბორიგენ მოსახლეობასთან. მიუხედავად ამისა ჰავაის აბორიგენთა მსხვერპლი გახდა, რის გამოც წესიერი საფლავი არ ეღირსა. მიუხედავად დიდი მცდელობისა იგი ვერცერთი კონტინენტის აღმომჩენი ვერ გახდა, თუმცა შეიქნა პირველი მოგზაური, რომელმაც ანტარქტიდის გარდა ყველა კონტინენტზე დადგა ფეხი. მან მოახდინა ერთგვარი რევოლუცია ზღვაოსნობაში, ისწავლა მაშინ ფართოდ გავრცელებულ საზღვაო დაავადებებთან წარმატებით ბრძოლა, რის შედეგადაც მისი ცურვის დროს ზღვაოსანთა სიკვდილიანობა თითქმის ნულამდე შემცირდა. მიუხედავად იმისა, რომ მას არათუ უმაღლესი განათლება, წესიერად სკოლაშიც კი არ უვლია, კუკიმ თვითგანათლების, მუდმივად საკუთარ თავზე მუშაობით და ტიტანური შრომით მიაღწია იმას, რომ თავისი ეპოქის უდიდეს ზღვაოსნად, გეოგრაფად, კარტოგრაფად და ტოპოგრაფად აღიარეს. კუკი იყო პირველი ვინც კაპიტნის ჩინის გარეშე მიიღო დიდი ექსპედიციის ხელმძღვანელობა. მან პირველმა იმოგზაურა დედამიწის გარშემო მხოლოდ ერთი გემით, რაც გაუგონარი სიმამაცე იყო. კუკმა შესცურა სამხრეთის ოკეანეში და საფუძველი ჩაუყარა მის შესწავლას. მის სახელს ატარებს 20-ზე მეტი გეოგრაფიული ობიექტი, მათ შორის 3 ყურე, კუნძულთა 2 ჯგუფი და 2 სრუტე. კუკის მოგზაურობებში მონაწილეობას იღებდნენ ცნობილი ზღვაოსნებისა და მკვლევარების მთელი პლეადა : ჯოზეფ ბანქსი, უილიამ ბლაი, ჯორჯ ვანკუვერი, ჯორჯ დიქსონი, იოჰან რეინგოლდი და ჯორჯ ფოსტერი.
          ინგლისელი (წარმოშობით სკოტი) მეზღვაური ჯეიმს კუკი (სურ 1) 1728 წლის 27 ოქტომბერს სოფელ მარტონში (ჩრდ-აღმ ინგლისი, ჩრდ იორკშაირი, დღევ ქ. მიდლსბროს გარეუბანი. ინგლისის რუკები - სურ 2, 3) ღარიბი ფერმის მუშის ოჯახში დაიბადა. იგი მონათლეს წმ. კუბერტის ეკლესიაში (სურ 4), რომელიც ჯერ კიდევ XII საუკუნეში ცნობილმა სკოტურმა კლანმა ბრიუსებმა ააგეს.
    მამამისი ჯეიმს კუკი უფროსი მდიდარი ინგლისელების მამულებში მიწას ამუშავებდა მცირე ქირის სანაცვლოდ. იგი მონათლეს მას და მის მეუღლე გრეის პეისს კიდევ 4 შვილი ჰყავდათ. პატარა ჯეიმსს ბავშვობიდანვე მოუწია მძიმე სამუშაოების შესრულება. 6 წლის ასაკში საკმაოდ კარგად ანგარიშობდა ასის ფარგალში. 7 წლიდან ის მამასთან ერთად მუშაობდა. 1736 წ. ოჯახი მეზობელ სოფელ გრეიტ აიტონში (აქაური კუკის მშობლების კოტეჯი სურ 5) გადავიდა სადაც სკოლაში დადიოდა, რომელშიც წერა-კითხვა ისწავლა და მათემატიკური ნიჭი გამოავლინა. აქ დღეს კუკის მუზეუმია.
      მძიმე მატერიალური მდგომარეობის გამო მშობლებმა 13 წლის ჯეიმსი სკოლიდან გამოიყვანეს და ჯერ ერთი წელი მამასთან ფერმაში მუშაობდა, შემდეგ მიაბარეს შეგირდად ვაჭარს. შემდგომ წელს მშობლების დაუკითხავად მიატოვა ეს საქმე და პატარა სატვირთო ხომალდის პატრონთან მუშაობა დაიწყო. 1745 წელს ის აქედან 32 კმ-ით დაშორებულ პატარა ზღვისპირა მეთევზეთა ქალაქ სტეიტესში (ქ. სკარბოროს გარეუბანში) უილიამ სანდერსონის გალანტერიაში გამყიდვლის შეგირდად მოეწყო. სწორედ აქ ნახა მან პირველად ზღვა. კუკი ღამღამობით ხარბათ ისმენდა ზღვაოსანთა მონათხრობს შორეული მოგზაურობების შესახებ.
      18 თვიანი მუშაობის შემდეგ კუკიმ დატოვა სტეიტესი და მეზობელ ქ. უიტბის (უიტბიში, სადაც წლების მანძილზე ცხოვრობდა კუკი ასევე მუზეუმია მოწყობილი. სურ 6) პორტში (მიდლსბრო-სკარბოროს გზაზე) ქვანახშირის მზიდ გემ „ჰერკულესზე“ (იგი ეკუთვნოდა ძმებ ჯონ და ჰენრი უოკერებს, რომლებიც სანდერსონთან მეგობრობდნენ) იუნგად მოეწყო, რომელიც ცურავდა ნიუკასლსა და ლონდონს შორის. 2 წლის შემდეგ გადავიდა გემ „3 ძმაზე“. აქ 3 წლიანი მუშაობის შემდეგ კუკი სხვადასხვა გემზე მუშაობისას დაცურავდა ირლანდიის, ნორვეგიისა და ბალტიის ზღვებში.
    კუკი ზღვით მოიხიბლა. საზღვაო მოგზაურობაში წასვლის სურვილი მას ერთი წუთითაც არ ტოვებდა. საკუთარი მიზნის მისაღწევად იგი ყველაფერზე იყო მზად. აქ მან კაპიტნის თანაშემწეს წოდებას მიაღწია. თავისუფალ დროს კუკი კითხულობდა წიგნებს, სწავლობდა მათემატიკას, ასტრონომიას, გეოგრაფიასა და განსაკუთრებით ნავიგაციას.
     1752 წელს მან დაამთავრა უიტბის სამხედრო-საზღვაო სასწავლებელი, მიიღო საზღვაო ოფიცრის წოდება და დაბრუნდა ძმებ უოკერებთან მათივე თხოვნით გემ „ფრენდშიპზე“ კაპიტნის თანაშემწეთ.
   1755 წელს უოკერებმა კუკს „ფრენდშიპის“, კაპიტნობა შესთავაზეს, მაგრამ მოულოდნელად უარი თქვა და 17 ივნისს ბრიტანეთის სამხედრო უწყებასთან კონტრაქტი გააფორმა. კუკიმ ამიერიდან სამეფო სამხედრო-საზღვაო ფლოტში სამსახური დაიწყო უბრალო მატროსად გემ „იგლ“-ზე (არწივი).
  მართალია თანამდებობრივად დაქვეითდა, მაგრამ ჭკვიანი და შორსმჭვრეტელი ჯეიმსი ხვდებოდა, რომ მსოფლიოს უძლიერეს საზღვაო ფლოტში სამსახური თუნდაც მატროსის რანგში მომავალში ბევრად წინსვლის საშუალებას მისცემდა ვიდრე ქვანახშირის მზიდავი გემის კაპიტნობა. ასეც მოხდა. ერთი თვის შემდეგ იგი ბოცმანად გადაიყვანეს.
     1756 წელს დაიწყო 7 წლიანი ომი (სურ 7, 8, 9), რომლის ერთერთი მთავარი ფრონტი იყო ჩრდილოეთ ამერიკა, სადაც ერთმანეთის მეტოქეები იყვნენ ბრიტანეთი და საფრანგეთი.
    1757 წლის მაისში კ. უესანთან გემი „იგლ“ ჩაება ბრძოლაში ფრანგულ გემ 500 ზარბაზნიანი „აკვიტანიის ჰერცოგის“ წინააღმდეგ. ინგლისელებმა იმარჯვეს და „აკვიტანიის ჰერცოგი“ დაატყვევეს, მაგრამ „იგლ“ დაზიანდა და სარემონტოდ ინგლისში გაგზავნეს.
     ივნისში კუკმა წარმატებით ჩააბარა მასტერის გამოცდა ქ. დელტფორდში (დღეს ლონდონის სახრეთ-აღმოსავლეთი რაიონია) და 27 ოქტომბერს ამ თანამდებობაზე დანიშნეს გემ „სოლებეიზე“, რომელსაც მეთაურობდა კაპიტანი რობერტ კრეიგი.
      წლის ბოლოს კუკი სამხედრო გემ „პემბროკის“ (60 ზარბაზნიანი) შტურმანი გახდა, რომელიც მონაწილეობდა ბისკაიის უბის ბლოკადაში. 1758 წლის თებერვალში კი კუკი გაგზავნილ იქნა კანადაში. მართალია კუკი ომში გაწვეულ იქნა როგორც კარტოგრაფი და ნავიგატორი, თუმცა დავალების პარალელურად ის მონაწილეობდა ლუისბურგის ციხის აღებაში, კვებეკის ალყაში და ავრაამის დაბლობზე გამართულ ბრძოლაში. სამეცნიერო თვალსაზრისით მას დაევალა წმ. ლავრენტის შუა წელის შესწავლა და რუკაზე დატანა. ეს დავალება უაღრესად მძიმე იყო რადგან მდ. წმინდა ლავრენტის სანაპიროებთან ფრანგული სამხედრო პოზიციები იყო განლაგებული. ამიტომ დავალებას სიცოცხლის ფასად ღამით ასრულებდა. 1759 წელს ამ ტერიტორიასთან ერთად კუკმა შეადგინა აგრეთვე ტოპოგრაფიული სქემა მახლობელი ტერიტორიებისაც. ამან კი ინგლისელებს კვებეკის აღება გაუადვილა და გადამწვეტი როლი შეასრულა კანადის (სურ 10) ტერიტორიებისთვის ომში.
     კვებეკის აღების შემდეგ კუკი გადაიყვანეს ფლაგმანურ გემ „ნორთუმბერლენდზე“ მასტერად, რას აშკარა დაწინაურება იყო. ადმირალ კოლვილის ბრძანებით კუკი 1762 წლამდე სწავლობდა მდინარე წმ. ლავრენტის აუზს და მის რუკებს ადგენდა. 
     1762 წლის ნოემბერში კუკი ინგლისში დაბრუნდა და უკვე 21 დეკემბერს ცოლად შეირთო ელიზაბეტ ბატი,  სამუად ბატის ქალიშვილი, რომელთანაც 6 შვილი  ჯეიმსი (1763-1794), ნათანიელი (1764-1781), ელიზაბეთი (1767-1771), ჯოზეფი (1768-1768), ჯორჯი (1772-1772) და ჰიუგი (1776-1793) შეეძინა. როგორც ხედავთ კუკი ორი შვილის სიკვდილს მოესწრო. რაც შეეხება ელისაბედს მან 1835 წლამდე იცოცხლა და 93 წლის ასაკში გარდაიცვალა. კუკის ოჯახი უიტბიდან გადასახლდა ლონდონის აღმოსავლეთ ნაწილში, უეპინგის რაიონში. ისინი იყვნენ ბაპტისტების მიმდევარნი და ხშირად დადიოდნენ უეპინგის წმ პოლის სახელობის ეკლესიაში (სურ 11).
     შვიდწლიანი ომის ბოლო ეტაპზე ინგლისის მმართველ წრეებში გაჩნდა იდეა ინგლისის უდიდეს საზღვაო იმპერიად გადაქცევისა. ამ იდეით ინგლისელებს უნდა შეესწავლათ დღემდე აღმოუჩენელი, ანდა შეუსწავლელი ტერიტორები და სამეფოს საკუთრებად გამოეცხადებინათ. ამ მიზნით შეიქმნა არაერთი სამეცნიერო-სამხედრო ექსპედიცია, რომელთაგან ერთ-ერთის მეთაურად დანიშნული იქნა ჯეიმს კუკი.
  1763-1767 წლებში კუკმა ჩრდილოეთ ამერიკაში სხვადასხვა გემზე მოღვაწეობისას ახალი შოტლანდიის ნახ. კუნძულის სანაპიროები და წმინდა ლავრენტის ყურე დეტალურად გამოიკვლია.1763-64 წლებში გემ „გრენვილით“ გამოიკვლია კ. ნიუფაუდლენდის ჩრდ-დას სანაპიროები, 1965-66-ში კუნძულის სამხრეთში ბურინის ნახ. კუნძული; 1767 წელს კუნძულის დას სანაპიროები. მისი რუკების სიზუსტემ და დეტალურობამ (სურ 12 - კუკის შედგენილი ნიუფაუდლენდის რუკა) კუკს შეუქმნა გამოცდილი ტოპოგრაფისა და კარტოგრაფის რეპუტაცია ადმირალიტეტისა და სამეფო გეოგრაფიული საზოგადოების თვალში. ექსპედიციიდან დაბრუნებულს 1768 წელს ლეიტენანტის წოდება მიანიჭეს და ახალი, უფრო რთული მისია დააკისრეს.
მოგზაურობა პირველი 
     1768 წელს დაიგეგმა  წყნარ ოკეანეში ბრიტანეთის სადუმლო სამეცნიერო ექსპედიცია, რომლის მიზანი იყო :„ტერა აუსტრალის ინკოგნიტას“ (სამხრეთის უცნობი მიწა, ასე უწოდებდნენ კონტინენტს, რომელიც ვარაუდით დედამიწის სახრეთით 40 გრადუსთან ახლოს მდებარეობდა) აღმოჩენა. ევროპაში ვარაუდობდნენ რომ ეს მიწა უმდიდრესი იყო და ამიტომ ინგლისელებს სურდათ მისი კოლონიად ქცევა, სანამ სხვა დაასწრებდათ. ამის გამო ექსპედიციის ნამდვილი მიზანი გაასადუმლოეს და ოფიციალურ მიზეზად გამოაცხადეს შემდეგი: ექსპედიცია უნდა წასულიყო წყნარი ოკეანის სამხრეთ ნახევარსფეროში და იქედან დაკვირებოდა ვენერას მოძრაობას მზის დისკოზე, რაც დაეხმარობოდა ინგლისელ ასტრონომებს მზესა და დედამიწას შორის მანძილის დადგენაში. საექსპედიციო გეგმა 1768 წლის 16 თებერვალს დასაფინანსებლად წარუდგინეს მეფე ჯორჯ III-ს. განხილვის შემდეგ გეგმა 18 აგვისტოს დამტკიცდა და სამეფო საზოგადოებამ მის მეთაურად წარადგინა სკოტი გეოგრაფი ალექსანდ დალრიმპლი. ამის წინააღმდეგ წავიდა ადმირალიტეტის პირველი ლორდი ედუარდ ჰოუკი, რომელმაც განაცხადა, რომ საზღვაო ოფიცრები სამოქალაქო მეთაურს არ დაემორჩილებოდნენ. საპასუხოდ კი მან წამოაყენა ჯეიმს კუკის კანდიდატურა, რომელიც განხილვის შემდეგ ყველამ მოწონა. ამიტომ იგი სასწრაფოდ ლეიტენანტის წოდებაში აიყვანეს და ექსპედიციის მეთაურად დანიშნეს.
    ექსპედიციის უკეთესად შესანიღბად მეთაურად დანიშნეს ევროპის ზღვაოსანთა წრეებში არცთუ ნაცნობი, დაბალი ფენიდან გამოსული საზღვაო ოფიცერი, რომელსაც არ ჰქონდა არათუ შორეული ექსპედიციების მოწყობის გამოცდილება, არამედ აქამდე არასოდეს ყოფილა საექსპედიციო გემის მეთაური. ეს იყო ჯეიმს კუკი. სამეფო ფლოტში ამ დროს 300 კაპიტანი და 900-ზე მეტი ლეიტენანტი იყო, რომელთა შორის კუკი თავისი წარმოშობის გამო მოწინავე სულაც არ იყო. მეტიც მას ხშირად ნახშირის მზიდავს ეძახდნენ. მისმა ასეთი რეპუტაციამ, ასტრონომიის, კატროგრაფიიისა და ზღვაოსნობის უმაღლეს დონეზე ცოდნამ კუკი ასეთი საიდუმლო მისიის ხელმძღვანელის პოსტზე უალტერნატივო კანდიდატად აქცია. ასე რომ კუკი თანამდებობაზე დანიშნეს, მაგრამ წარმოშობის გამო კაპიტნობა არ მისცეს და პირველად ისტორიაში ექსპედციის ხელმძღვანელი ლეიტენანტი უნდა ყოფილიყო.
     ექსპედიიისთვის გამოყვეს საშუალო ზომის იალქნანი გემი „ინდევორი“ („ძალისხმევა“, სურ 13. ადრე მას გრაფი პემბროკი ერქვა. გემის სიგრძე 32 მ იყო, ხოლო სიგანე 9 მ), რომლის 94 კაციანი ეკიპაჟში შედიოდნენ 12 საზღვაო ფეხოსანი, ბოტანიკოსი ჯოზეფ ბანქსი (სურ 14. ეს ახალგაზრდა მდიდარი ჯელტმენი ოცნებობდა შორეულ მოგზაურობებზე, ამიტომ ექსპედიციაში მონაწილეობისათვის მან 10000 ფუნტი გადაიხადა, რაც დღევანდელ 1 მილიონ ფუნტზე მეტია. ეს თანხა კი ორჯერ აღემატებოდა ექსპედიციისათვის მთავრობის მიერ გამოყოფილ თანხას),  ასტრონომი ჩარლზ გრინი, მისი თანაშემწე ნევილ მასკელინი, ორი გეოგრაფი თამაშემწეებით, ექიმი მონკჰაუსი და სხვა საინტერესო ადამიანები. სხვათაშორის ბანქსმა საკუთარი სახსრებით წამოიყვანა შვედი ბოტანიკოსი დანიელ სოლანდერი, ფინელი ბოტანიკოსი ჰერმან შპიორინგი, მხატვრები ალექსანდრ ბიუკენი და სიდნი პარკინსონი, ერთი პირადი თანაშემწე და ორი შავკანიანი მონა. აღსანიშნავია, რომ მანამდე მეცნიერთა ასეთი დიდი რაოდენობა არც ერთ ექსპედიციას არ წაუყვანია.
      ეკიპაჟის 70-მდე მატროსიდან თითქმის არცერთმა არ იცოდა ცურვა. კუკის თანაშემწეები იყვნენ - მეორე ლეიტენანტი 29 წლის ზაქარი ჰიკსი (იგი აქამდე მეთაურობდა 16 ზარბაზნიან სამხედრო გემ ჰორნეტს) და მესამე ლეიტენანტი ჯონ გორი (მას 16 წლიანი სამხედრო კარიერა ჰქონდა და შორეულ მოგზაუროებებშიც იყო ნამყოფი).
 ექსპედიციისათვის საგანგებოდ მოემზადნენ. მრავალფეროვანი საყოფაცხოვრებო და საბრძოლო იარაღებთან (მათ შორის 10 ზარბაზანი) ერთად მომარაგებულ იქნა საკვები, რომლითაც საზღვაო ექსპედიციების მთავარ მტერს, სურავანდს (იგივე სკორბუტი. იწვევს ც ვიტამინის ნაკლებობა, რომლის შედეგადად წყებოდა სისხლდენა ღრძილებიდან, კბილების მორყევა და ჩამოცვენა, სახეზე გამონაყარი, სუნთქვის გართულება, იხსნებოდა ძველი ჭრილობები და ბოლოს ტანჯვით კვდებოდა ადამიანი), რომლის შედეგად შორეულ ექსპედიციებში წევრთა 40-დან 80% მდე იღუპებოდა. კუკის ბრძანებით არ წაიღეს მეზღვაურთა ტრადიციული საკვები მოხარშული დამარილებული ხორცი და ორცხობილა, რომლებიც გზაში ფუჭდებოდა და დაავადებებს იწვევდა. ძირითად საკვებად იყო: 1. ერთგვარი სუპი იგი შედგებოდა სხვადასხვა პროდუქტიდან, რომლებიც ინგლისელთა მცდარი აზრით სურავანდს კურნავდა), რომელისგანაც ხორბალთან შერევით ამზადებდნენ ფაფას; 2. ერთგვარი მჟავე კომბოსტოსა და ხახვის ნარევი ფხალი (კომბოსტოს ც ვიტამინი აქვს და ის მართლაც უხდებოდა დაავადებას, თუმცა არ იცოდნენ რატომ), რომელსაც საშინელი გემო ჰქონდა. რაც შეეხება ხორცსა და ხილს იგი აღმოჩენილი მიწების აბორიგენთაგან უნდა შეესყიდათ. სასმელი რაციონი შედგებოდა 250 ბარელი ლუდის, 44 ბარელი კონიაკისა და 17 ბარელი რომისგან.
      ასეთი უგემური საჭმელის გამო ორი მატროსი - ჰენრი სტივენსი და თომას დადესტერი აჯანყდნენ. მაშინ ისინი სასტიკად გაროზგეს. როცა მოგვიანებით სხვა მატროსებმაც გამოთქვეს უკმაყოფილება, მაშინ კუკმა ოფიცრებს უბრძანა ეჭამათ აყროლებული კომბოსტოს ფხალი, ხოლო მატროსებს იგი აღარ დაურიგა. მეორე დღეს ყველა მატროსი გემრიელად მიირთმევდა ამ საშინელ საკვებს. მიუხედავად იმისა, რომ კუკი ყურადღებას აქცევდა გემზე ჰიგიენასა და სუფთა საკვების მიღებას, სურავანდი მაინც გაჩნდა. ამ დროს მოულოდნელად დაავადებულმა ბოტანიკოსმა ჯოზეფ ბანქსმა აღმოაჩინა, რომ სურავანდს ლიმონის წვენი უხდებოდა და თვითონაც ამით 1 კვირაში განიკურნა. მაშინ ისე რომ ბანქსი და კუკი ვერ ხვდებოდა იმას, რომ დაავადებას ც ვიტამინი უხდებოდა, კუკმა ბრძანა გემზე ლიმონის მომარაგება, რომლის წყალობითაც მის ექსპედიციებში აღნიშნული დაავადებით აღარავინ დაღუპულა. ამიერიდან ლიმონს ყველა ინგლისური გემი იმარაგებდა ექსპედიციის წინ.
    1768 წლის 26 აგვისტოს „ინდევორი“ გავიდა ქ. პლიმუტიდან (სურ 15), გადასერა ატლანდის ოკეანე, 13 ნოემბერს რიო-დე-ჟანეიროში მივიდა. 3 კვირიანი დასვენებისა და მზადებს შემდეგ ექსპედიციამ გზა 6 დეკემბერს განაგრძო სამხრეთით, 1769 წლის 16-20 იანვარს შეისვენა სამხრეთ ამერიკის უკიდურეს წერტილთან, ჰორნის კონცხთან (სურ 16, 45. მდებარეობს კ. ჰორნზე. იგი აღმოაჩინა ჰოლანდელმა იაკობ ლამერმა 1616 წ. და უწოდა საკუთარი ქალაქის სახელი) რომელსაც გაჭირვებით შემოუარეს, გადალახეს დრეიკის სრუტე (ყველაზე განიერი, 820 კმ სიგანის სრუტე ს. ამერიკასა და ანტარქტიდას შორის. სახელი ლეგენდარული ინგლისელი მეკობრის, ფრენსის დრეიკის საპატივცემულოდ დაარქვეს, რომელმაც აქ 1578 წ. გასცურა) და 13 აპრილს მიაღწიეს კ. ტაიტის (საზოგადოების კუნძულები, საფრანგეთის პოლინეზია - სურ 17) სანაპიროს და ბანაკი დასცეს მატავაის პატარა უბეში.
     კუკი კარგად აცნობიერებდა თუ რა აუცილებელი იყო უცხო მიწების აბორიგენების კეთილგანწყობილების მოპოვება მისი დავალების შესასრულებლად, ამიტომ თავის ხომალდზე მკაცრი დისციპლინა ჰქონდა დამყარებული. ინგლისელებს ეკრძალებოდათ აბორიგენებთან კონფლიქტი, მათი შეურაცყოფა  და სხვამხრივი შევიწროვება. მეზღვაურებს ნებისმიერი საჭირო ნივთი აბორიგენებთან ვაჭრობით ანდა საქონლის გაცვლით უნდა შეეძინათ. ვინც ამ წესს არღვევდა სასტკიკად ისჯებოდა. შედეგად კუკმა ტაიტის მოსახლეობასთან საერთო ენა სწრაფად გამოძებნა.  ტაიტი ნამდვილი სამოთხე იყო (სურ 18A ტაიტიზე - მარცხნიდან მარჯვნივ: დანიელ სოლანდერი, ჯოზეფ ბანქსი, ჯეიმს კუკი, ჯონ ჰოუკსფორდი, ლორდი სენდვიჩი). მოსახლეობა მეტად კეთილგანწყობილები და მხიარულები. ინგლისელები განსაკუთრბით მოხიბლა ტაიტიზე არსებულმა სექსუალურმა თავისუფლებამ. ტაიტელი ქალბატონები მცირე საჩუქრის სანაცვლოდ ნებისმიერს „აძლევდნენ"(სურ 18B). ერთადერთი რაც ინგლისელებს აწუხებდა, ეს იყო ტაიტელთა ქურდობისმოყვარეობა. ისინი ამ საქმეში დახელოვნებულნი იყვნენ. გემზე ჩუმად, მაიმუნებივით აძვრებოდნენ და ყველაფერს იპარავდნენ, რაც ხელში მოხვდებოდათ. განსაკუთრებით კი მეტალისა და მინის შემცველი საგნები იტაცებდნენ. ბოლოს ტელესკოპიც მოიპარეს და ექსპედიციის ოფიციალური მიზანი კინაღამ ჩაშალეს. ბოლოს ბანქსს ტაიტელთა ბელადმა უთხრა ქურდის ვინაობა და ისიც დაედევნა, რის შემდეგაც შეშინებულმა ტაიტელმა ტელესკოპი დააგდო და გაიქცა. საერთოდ ტაიტელები განვითარების დაბალ საფუხურზე იდგნენ და ადამიანებს მსხვერპლად სწირავდნენ (სურ 19).
     დაახლოებით სამი თვე სწავლობდნენ ადგილობრივ ფლორას, ფაუნას, მოსახლეობას და სხვ. ამავე დროს აქვე შეასრულა ექსპედიციის ასტრონომიული მიზანი. 1769 წ. 3 ივნისს 40 გრადუსს სიცხეში კუკი აკვირდებოდა ვენერას მოძრაობას მზის დისკოზე და თითქმის ზუსტადაც გამოთვალა დრო (1 წუთის ცდომილებით), რამაც საშუალება მისცათ ინგლისელებს მზემდე დედამიწიდან მანძილი თითქმის ზუსტად გამოეთვალათ 151 მლნ კმ). 9 ივლისს, კუნძულიდან წასვლის წინ მოუდნელად ბანაკიდან გაიპარა ორი საზღვაო ფეხოსანი სამხედრო - კლემენტ უები და სემუელ გიბსონი. მაშინ კუკმა მძევლად აიყვანა კუნძულის ყველა გავლენიანი პირი და მანამ არ გაუშვა სანამ ადგილობრივთა დახმარებით გაპარულნი არ დააბრუნეს. 14 ივლისს ინგლისელებმა სამხრეთით, უცნობი სამხრეთი მიწის აღმოსაჩენად გასცურეს.
      გზაში კუკმა აღმოაჩინა ახალი კუნძულები - ჰუაჰინე, რაიატეა (აქ მან ადგილობრივი ქურუმი და ზღვაოსანი, სახელად ტუპაია, თარჯიმნად და მეგზურად აიყვანა), ბორა ბორა, რურუტუ, ტაჰაა, ტუპაი, და ტეტიაროა, (მათგან პირველი 3 მოინახულა პირადად) რომელთაც სამეფო გეოგრაფიული საზოგადოების საპატივცემულოდ უწოდა „საზოგადოების კუნძულები“. მოინახულა აგრეთვე ტუამოტუს არქიპელაგის (საფრანგეთის პოლინეზია) ატოლები - აიკაკი (კუკმა უწოდა თრუმ კაპი, საიდანაც წარმოიშვა დღევანდელი სახელი), ანაა (აღმოაჩინა კუკმა), რეტორუ.
    3 კვირიანი მოგზაურობის შემდეგ ინგლისელები მივიდნენ 40 გრადუს პარალელზე და ნახეს, რომ არავითარი სამხრეთის უცნობი კონტინენტი არ არსებობდა, ამიტომ ინსტრუქციის მიხედვით დასავლეთით მოუხვიეს და 1769 წ  6 ოქტომბერს მიადგნენ ახალ ზელანდიის (სურ 20, 21) ჩრდ კუნძულს, სადაც 8-ში გადასხდნენ კიდეც. თავიდან მათ ეს უცნობი სამხრეთის კონტინენტი ეგონათ. კუკიმ სანაპიროების დეტალურად გამოკვლევის შემდეგ კუკი დარწმუნდა, რომ ეს უცნობი კონტინენტი კი არა აბელ ტასმანის მიერ 127 წლის წინ (1642 წლის 13 დეკემბერს) აღმოჩენილი ახალი ზელანდის ჩრდ. კუნძული იყო, რომელიც ჰოლანდიელებს ისევ დაეკარგათ და ვეღარ პოულობდნენ.
     მისი სანაპიროების შესწავლას კუკმა 6 თვე (1769 წ. ოქტომბერი - 1770 წ. მარტი) მოანდომა. საბოლოოდ მან დაასკვნა, რომ ახალი ზელანდია ორი დიდი კუნძულისაგან შედგებოდა, მათ შორის ვიწრო სრუტე მდებარეობდა და ეს კუნძულები არცერთ მატერიკს არ უერთდებოდნენ. ამ სრუტის არსებობის შესახებ მანამდე არაფერი იცოდნენ, მოგვიანებით მას კუკის სახელი ეწოდა. ადგილობრივი მოსახლეობა, მაორები, უცხოელებს მტრულად შეხვდნენ. თუმცა ინგლისელები ამისათვის მზად იყვნენ. რამდენიმე შეიარაღებული შეტაკება სტუმართა გამარჯვებით დასრულდა. ექსპედიციის წევრთაგან არავინ დაღუპულა. ახალი ზელანდია კუკმა ინგლისის მეფის საკუთრებად გამოაცხადა. შემდეგ ხომალდი სამხრეთ კუნძულის ჩრდ სანაპიროებს დაუყვა და იპოვეს ხელსაყრელი უბე შესაჩერებლად და გემის შესაკეთებლად. ამ ვიწრო და კუნძულებით სავსე უბეს კუკმა დედოფალ შარლოტას (ჯორჯ III-ის მეუღლის) სახელი უწოდა (უბის ყველაზე შეჭრილ ადგილთან ახლოს დღეს ქ. პიკტონი მდებარეობს. სურ 22).
      რახან სამხრეთის უცნობი კონტინენტი ვერ იპოვა, კუკმა გადაწყვიტა რამე მაინც აღმოეჩინა და ამ მიზნით „ახალი ჰოლანდიის" (ასე ერქვა მაშინ ავსტრალიას, რომლის ჩრდილოეთ, დასავლეთ და სამხრეთ სანაპიროები XVII საუკუნეში ჰოლანდიელებს უკვე გამოეკვლიათ) უცნობი აღმ. სანაპიროები გამოეკვლია, 1 აპრილს ზელანდია დატოვა და 1770 წლის 19 აპრილს მიაღწია კიდეც მას.
       1770 წლის 29 აპრილს „ინდევორი” ულამაზეს უბეში გაჩერდა. კუკი გახდა პირველი ევროპელი, რომელმაც ავსტრალიის (სურ - 23, 24, 25) აღმ. სანაპიროებზე ფეხი დადგა. ჯოზეფ ბენქსი იმყოფებოდა. ის იმდენად მოიხიბლა სანაპიროს ფლორით, რომ კუკს უბისათვის უკვე შერქმეული სახელის შეცვლა მოითხოვა და ამ უბეს ბოტანიკური უბე უწოდეს (სურ 26, 27). უბეში „ინდევორი“ 8 დღე (28 აპრილი-5 მაისი) იდგა . ამ ხნის განმავლობაში ბენქსმა 130 ახალი მცენარის აღწერა შეადგინა და აბორიგენების წეს-ჩვეულებებიც შეისწავლა. ისინი არც პოლინეზიელებს ჰგავდნენ და არც ზანგებს. მაორების მსგავსად, სტუმრების გამოჩენა არც ავსტრალიელ აბორიგენებს გახარებიათ. მაგრამ თოფის რამდენიმე გასროლამ ისინი მალევე დააწყნარა და გაფანტა. აღმოჩენილ მიწას „ახალი სამხრეთ უელსი“ უწოდა და მეფის ჯორჯ III-ის სახელით დიდი ბრიტანეთის სამფლობელოდ გამოაცხადა.
      ბოტანიკური უბედან კუკმა ჯერ სამხრეთით მოუხვია, კონტინენტს ჩაცდა და კ. ტასმანიასა და მის ჩრდილო-აღმოსავლეთით მდებარე ფიურნოს არქიპელაგის სამხრეთ კუნძულს კლარკის კუნძული) გასცურა, რომელსაც მეგობრის საპატივცემულოდ ბანქსის სრუტე (სურ 28) უწოდა. შემდეგ ჩრდილოეთით მოუხვია, ბოტანიკურ უბეს გასცდა და კიდევ ერთი უბე აღმოაჩინა. ეს იყო იდეალური ადგილი ნავსადგურის გასაშენებლად. კუკმა მას პორტ ჯექსონი უწოდა. თავის ჩანაწერებში კუკმა პორტ ჯექსონი და მის უპირატესობანიც მოიხსენია. 9 წლის შემდეგ ჯოზეფ ბანქსის იდეით ამ ადგილას დააარსა პირველი ინგლისური კოლონია სიდნეი, რომლის პირველი „მოქალაქეები" მსჯავრდებულნი გახდნენ.
     ექსპედიცია ავსტრალიის აღმოსავლეთ სანაპიროს შესწავლას შეუდგა. კუკმა პირადად შეადგინა სანაპიროს რუკა, რომელზეც თანდათანობით გამოჩნდა ახალი ყურეები, სრუტეები და კონცხები. იმ დროს, როდესაც თავი სამშვიდობოს ეგონა, 11 ივნისს კატასტროფა განიცადა – „ინდევორი“ ღამით დიდ ბარიერულ რიფს შეეჯახა და გაიჭედა. აქ თანამედროვე ტექნიკით ნაგები და ძლიერი ძრავით აღჭურვილი გემები თითქმის ვერ ახერხებენ დაუზიანებლად გავლას და კუკის ხის, იალქნიანი და ქარებსა და ზღვის მიმოქცევაზე დამოკიდებული გემი განწირული ჩანდა, მაგრამ ინგლისელმა ზღვაოსანმა აქ მთელი თავისი საზღვაო ტალანტი გამოავლინა და ეკიპაჟი იხსნა. დილით კუკმა აუცილებელი საკვები და სასმელი პროდუქტების გარდა თითქმის ყველა ტვირთი, (დაახლ 50 ტონა) წყალში გადაყარა, რათა გემი ამჩატებულიყო და მოქცევის შემდეგ ნელნელა დაეღწია თავი მარჯნის მარწუხებისგან. ინგლისელებს გაუმართლათ და გემი დაიძრა, მაგრამ ამ დროს დაზიანებული ადგილიდან წყალმა იწყო შემოსვლა. მაშინ კუკმა ერთი იალქანისგან გასაჭედი მასალა დაამზადებინა, ხვრელი ამოქოლა და დიდი სიფრთხილით დააღწია თავი  ბარიერულ რიფს და 23 ივნისს მდინარის შესართავთან ნაპირს მიადგა (სურ 29). ამ მდინარეს კუკმა ინდევორი უწოდა. დღეს აქ პატარა ქალაქი კუკთაუნია (ე.ი. კუკის ქალაქი) გაშენებული. ინგლისელები აქ 7 კვირა დარჩნენ. ეს დრო დასჭირდა გემის შეკეთებას. ამასობაში პარალელურად ავსებდნენ სასმელ-საჭმლის მარაგს. კუკი და ბანქსი და სოლანდერი ათვალიერებდნენ გარემოს, ეცნობოდნენ ადგილობრივ ბუნებასა და აბორიგენული ტომის გუუგუ იიმითირის ყოფა-ცხოვრებას. მხარტვარი სიდნი პარკინსონი კი ყველაფერს ხატავდა. კუკმა ერთი აბორიგენი მოიხმო და უცნაურ ჩანთიან ცხოველზე კითხა რა ქვიაო. მან კი თავის ენაზე უპასუხა - კენგურუ (რაც ნიშნავს არ ვიცი, ვერ გავიგე, ანუ ვერ მიხვდა რას ამბობდა ინგლისელი). ასე შეერქვა ამ ცხოველს ეს სახელი. წასვლის წინ კუკმა ნახევარკუნძულს რომელიც ამ ადგილიდან იწყებოდა და ტორესის სრუტემდე გრძელდებოდა კეიპ-იორკი უწოდა, იორკის ჰერცოგის (კუკი ხომ იორკელი იყო) საპატივცემულოდ. ბოლოს კი მთელი ავსტრალიის აღმ. სანაპირო ინგლისის მეფის საკუთრებად გამოაცხადა და გზა განაგრძო.
    შემდეგ გაიარა ავსტრალიის უკიდურესი ჩრდ. წერტილი, რომელსაც იორკის კონცხი უწოდა და დაადგინა, რომ ახალი გვინეა ავსტრალიისგან გამოყოფილია ფართო სრუტით (ტორესის სრუტე. ამ ადგილზე პირველი მივიდა ესპანელი ლუის ტორესი 1606 წ). 
     საერთო ჯამში კუკმა რუკაზე ავსტრალიის აღმოსავლეთ სანაპიროს 4.000-კილომეტრიანი ზოლი და დიდი ბარიერული რიფის 2.300 კილომეტრი აღწერა. აღსანიშნავია, რომ კუკმა ახალ სამხრეთ უელსში მტკნარი წყალი ვერ იპოვა – მან მხოლოდ სანაპიროს ვიწრო ზოლი გამოიკვლია. ამიტომ კუკმა საკუთარ მოხსენებაში განაცხადა, რომ ავსტრალია საცხოვრებლად უვარგისი იყო. თუმც, ეს იყო ის იშვიათი შემთხვევა, როდესაც გამოცდილი მეზღვაური შეცდა.
     ტორესის სრუტის გავლის შემდეგ ინგლისელები 22 აგვისტოს დასასვენებლად გადასხდნენ სრუტეში მდებარე პატარა კუნძულ პოსესიონზე (ბედანუგი). შემდეგ მცირე ხნით შეიარეს კ. ახ. გვინეის სამხრეთ სანაპიროზე (ინდონეზიის მხარეს. სურ 30) და იქედან წასულები 10 ოქტომბერს კუკი ჩავიდა ბატავიაში (დღევ. ჯაკარტა) გემის სარემონტოდ. ინგლისელები ხარობდნენ, რადგან გზის ყველაზე რთული და უცნობი მონაკვეთები უდანაკარგოთ იყო გავლილი და აწინ წესით აღარაფერი უნდა დამართნოდათ, თუმცა ყველაზე დიდი უბედურება წინ იყო.
       ინდონეზიაში ეკიპაჟს ჯერ მალარია დაემართა, შემდეგ დიზენტერია. შედეგად ექსპედიციის წევრთა 1/3 დაიღუპა. როდესაც ეკიპაჟი ჩავიდა კეიპტაუნში (მაშინ კაპშტადი ერქვა) ჯანმრთელად მხოლოდ 12 მათგანი იყო. მარტო ბატავიიდან კეიპტაუნამდე 30 კაცამდე დაიღუპა. მათ შორის ასტრონომი გრინი და მეგზური ტუპაია. ამის გამო კუკმა სასწრაფოდ შინ დაბრუნება გადაწყვიტა; 26 დეკემბერს გავიდნენ ბატავიიდან და 15 მარტს შემოუარეს კეთილი იმედის კონცხს და ჩავიდნენ კეიპტაუნში სადაც ერთი თვე დარჩნენ, გემი შეაკეთეს და სურსათი მოიმარაგეს. 15 აპრილს დატოვეს ქალაქი და ატლანტიის ოკეანეში გავიდნენ, საიდანაც კ. წმინდა ელენეს (სურ 31. აფრიკიდან დასავლეთით 2800კმ-ზე. აღმოაჩინა 1502 წელს პორტუგალიელმა ჟუან და ნოვამ. 1659 წლიდან ეკუთვნის ინგლისს) გავლით შინისკენ გაემგზავრნენ. ატლანტის ოკეანეში მგზავრობისას ეკიპაჟს რამდენიმე დაავადება შეეყარა. ჯერ ტროპიკული ციებ-ცხელება დაემართათ, რამაც 18 მათგანი იმსხვერლა, მაგრამ რომ არა კუკის გამჭრიახობა, დაღუპულთა რიცხვი გაცილებით დიდი იქნებოდა.
      1771 წლის 12 ივლისს „ინდევორი“ ინგლისში კენტის საგრაფოს სამხრეთ-აღმ ინგლისი) პაწაწინა სანაპირო ქალაქ დილში (დუვრის ჩრდილოეთით) დაბრუნდა. ეს იყო კუკის დედამიწის ირგვლივ პირველი მოგზაურობა, რომელიც თითქმის სამ წელიწადს გაგრძელდა. ინგლისში დაბრუნების შემდეგ ჯეიმს კუკი ყველაზე პოპულარული ადამიანი გახდა. ექსპედიციის შედეგები სამეცნიერო წრეებში ფართოდ განიხილებოდა. თუმცა თავად მეზღვაური უკმაყოფილო იყო. ის დარწმუნებული იყო, რომ „ახალი სამხრეთ უელსი“ ან მისი მეზობელი „ორი დიდი კუნძული“ არ იყო მდიდარი სამხრეთის მატერიკი.
მოგზაურობა მეორე
      კუკი ადმირალიტეტს არწმუნებდა, რომ იდუმალი მიწა ან არ არსებობდა და თუ არსებობდა ბევრად სამხრეთით უნდა მოეძებნათ სამხრეთ პოლუსის მიდამოებში და დაფარული უნდა იყოს ყინულით. სამაგიეროდ გეოგრაფი დალრიმპლი კი კვლავ იმეორებდა, რომ ექსპედიცია აუცილებელი იყო, რადგან სამხრეთის უმდიდრესი კონტინენტი ცოტათი სამხრეთით იყო.
     1771 წლის შემოდგომაზე კუკს დაავალეს „სამხრეთის კონტინენტის“ აღმოჩენა და სამხრეთ ნახევარსფეროს გამოუკვლეველი ადგილების შესწავლა.
       ექსპედიციისათვის გამოიყო ფლაგმანური ხომალდები 32 ზარბაზნიანი „რეზოლუშენი“ (სურ 32. . გემის სიგრძე 34 მ იყო, ხოლო სიგანე 11 მ. მასზე 12 ზარბაზანი დადგეს) კუკის მეთაურობით და „ადვენჩერი“ (სურ 33. გემის სიგრძე 30 მ, სიგანე 8,5 მ.) ტობიას ფიურნოს (სურ 34) მეთაურობით. „ადვენჩერზე" იყო 81 წევრი. აქეთან 12 საზღვაო ფეხოსანი ლეიტენანტ ჯეიმს სკოტის მეთაურობით, ფიურნოს პირადი მსახური ტობიას სვილი, ასტრონომი უილიამ ბეილი და სხვა. რეზოლუშენზე იყო 112 კაცი. აქედან 18 საზღვაო ქვეითი, მათთ შორის უფროსი ლეიტენანტები რობერტ კუპერი და ჩარლზ კლერკი, აგრეთვე ორი ახალგაზრდა ოფიცერი ჯორჯ ვანკუვერი და ჯეიმს ბიორნი. მასტერად მუშაობდნენ ჯოზეფ გილბერტი და ისააკ სმიტი. ბოტანიკოსები იოჰან რეინჰოლდი და ჯორჯ ფორსტერი (მამაშვილი), ასტრონომი უილიამ უელსი და მხატვარი უილიამ ჰოჯესი. 
      ტრადიციულ საკვებთან ერთად ამჯერად ეკიპაჟმა ბლომად მოამარაგა ცოცხალი შინაური ცხოველები და ფრინველები, (ღორები, თხები, იხვები და სხვ) რათა ისინი მხოლოდ ჭამის წინ დაეკლათ და ამით მათი გაუჭება თავიდან აეცილებინათ.
     1772 წლის 13 ივლისს ექსპედიცია პლიმუტიდან გავიდა (სურ 35) და პირველი შესვენება 1 აგვსტოს კ. მადეირას (სურ 36.1419 წ. აღმოაჩინა პორტუგალიელმა ჰენრიკ ნავიგატორმა. ამით იწყება დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენები. დღემდე პორტუგალიის ნაწილია) ქ. ფუნშალში  გააკეთეს, სადაც შეივსეს სასმელი წყალი, სურსათი და გზა განაგრძეს. ორი კვირის შემდეგ იგივე გააკეთეს მწვანე კონცხის კუნძულებზე დღევ. სახელმწიფო კაბო ვერდე - სურ 37). 30 ოქტომბერს გემები ჩავიდნენ კეიპტაუნში, სადაც მათ შეუერთდათ ბოტანიკოსი ანდერს სპარმანი. 3 კვირიანი დასვენების შემდეგ 22 ნოემბერს დაიძრნენ სამხრეთით და დავალების მიხედვით 2 კვირა უშედეგოდ ეძებეს ფრანგი მეზღვაურის ბუვე დე ლოზიეს მიერ 1739 წელს აღმოჩენილი კუნძული (დღევ. კ. ბუვე. ეკუთვნის ნორვეგიას). შემდეგ გზა სამხრეთით გააგრძელეს და 12 დეკემბერს შეხვდნენ უზარმაზარ ყინულოვან მთებს - აისბერგებს, თუმცა მაინც აგრძელებდნენ სვლას. ამინდი თანდათან უარესდებოდა . ყინულის მასები გაუვალ ბარიერად აღიმართა კუკის წინაშე. სამხრეთისაკენ გზის გაგრძელება სახიფათო იყო კუკმა გადაწყვიტა წასულიყო ყინულოვანი ბარიერის გასწვრივ დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ სანამ არ იპოვიდა სამხრეთისაკენ თავისუფალ გზას. ცურვა ბარიერის გასწვრივ 4 თვე გაგრძელდა და ნამდვილი გმირობა იყო, რადგან ჩატარდა ყოველგვარი შესაბამისი მომზადებისა და აღჭურვილობის გარეშე. მართალია კუკმა ვერ შეძლო მიეღწია სამხრეთის მიწისათვის, მაგრამ ეს ცურვა აღმოჩნდა პირველი გაკვალული გზა სამხრეთის პოლარული მხარისაკენ. 1773 წ. 17 იანვარს მან ისტორიაში პირველმა პოლარული წრე (66° 33′) გადალახა და ანტარქიდას მიუახლოვდა, მაგრამ აისბერგებმა აღარ მისცეს წინსვლის საშუალება. 8 თებერვალს შტორმისა და ნისლის გამო ხომალდებმა დაკარგეს ერთმანეთი. მაშინ წინასწარი გეგმის მიხედვით „ადვენჩერი" ზელანდიისკენ წავიდა, რათა შარლოტას უბეში „რეზოლუშენისთვის" დაეცადა, გზაში კი დეტალურად გამოიკვლიეს ტასმანიის ნაპრები და 7 მაისს დანიშნულების ადგილზე ჩაუშვეს ღუზა.
     კუკმა 3 დღე უშედეგოდ ეძება „ადვენჩერი“. მაშინ სამხრეთ-აღმოსავლეთით მოუხვია და 24 თებერვალს 61° 21' პარალელამდე მივიდა, მაგრამ კვლავ აისბერგები შემოხვდა და ჯერ აღმოსავლეთით მოუხვია, შემდეგ კი ჩრდილოეთისაკენ და 17 მაისს შარლოტას უბეში მივიდა. 
       ზამთრის ცივი ამინდების დროს კუკმა გადაწყვიტა წასულიყვნენ ჯერ კიდევ შეუსწავლელი წყნარი ოკეანის შუა განედების შესასწავლად. დიდი მზადების შემდეგ 7 ივნისს გემები ჩრდილოეთით დაიძრნენ და აღმოაჩინეს ტუამოტუს არქიპელაგის ატოლები - რავაჰერე, ჰაო, მოტუტუნგა. ამ დროს მთელი ეკიპაჟი მოიწამლა და 15 აგვისტოს კ. ტაიტიზე გადავიდნენ სამკურნალოდდა 1 სექტემბრამდე დარჩნენ. შემდეგ ცოტა მოშორებით კ. ჰუაჰინეზე აბორიგენებისგან იყიდეს 300-მდე ღორი.
       ჰუაჰინეზე მიუხედავად ინგლისელების კარგი ქცევისა მოსახლეობა მაინც უხეშად შეხვდა მოსულებს. 6 სექტემბერს გაქურდეს და გალახეს სპარმანი. თავს დაესხნენ კუკსაც. ამის გამო ინგლისელებმა მეორე დღესვე დატოვეს კუნძული.
       წასვლის წინ მათ შეუერთდათ მახლობელი კუნძულ რაიატეას მკვიდრი ომაი, რომელმაც მიაცილა თავის კუნძულამდე, სადაც იყიდეს კიდევ 100-მდე ღორი. აქედან კიდევ ერთი მეგზური ედედეი აიყვანეს. 23-24 სექტემბერს კუკმა აღმოაჩინა კ. მანუაე (დღევ კუკის კუნძულებში. კუკიმ მას სენდვიჩი დაარქვა, მაგრამ, როდესაც ეს სახელი ჰავაის უწოდა ამ კუნძულს უკვე ჰარვი უწოდა ადმირალ ავგუსტ ჰარვის საპატივცემულოდ) და სანაპიროზეც გადავიდნენ, მაგრამ ვერავინ ნახეს და გზა განაგრძეს. 2 ოქტომბერს ინგლისელები მიადგნენ ტონგას არქიპელაგის (სურ 38) კუნძულ ეუას და მის ჩრდ-დას სანაპიროზე გადასხდნენ. კუნძულის მოსახლეობა მათ სიხარულით შეხვდა. მალე კუკთან გემზე ავიდა კუნძულის ბელადი ტაიონე, რომელმაც კუკს საჩუქრები მიართვა მოსანცმელი, სასმელი) და საკუთარ სახლში მიიპატიჟა. ნასიამოვნებმა კუკმა საპასუხო საჩუქრები გდასცა და მიპატიჟებაზეც დათანხმდა. ინგლისელები გაოცებული იყვნენ კუნძულის მოსახლეობის სტუმართმოყვარეობით, განვთარებული მიწათმოქმედებითა და ხელოვნებით. მიუხედავად ამისა, რადგან კუნძულზე საკმარისი სასმელი წყალი ვერ იპოვეს ეუა მალევე დატოვეს. მეორე დილით ინგლისელები მიადგნენ ტონგას უდიდეს კუნძულს ტონგატაპუს (ეუა და ტონგატაპუ აღმოაჩინა აბელ ტასმანმა 1643 წ.). აქაური ერთ-ერთი დასახლების ბელადმა ასევე პატივისცემით მიიღო ინგლისელები და საჩუქრებიც გაცვლაც მოხდა. ერთმა ტონგელმა ატაონგომ სტუმრებს ექსკურსია მოუწყო. კუკმა მოინახულა წმინდა სასაფლაო, სადაც კრძალავდნენ ადგილობრივ ბელადებს. შემდეგ მიიღო მონაწილეობდა ადგილობრივ რიტუალებში და მის საპატივცემულოდ მოწყობილ ზეიმში. ასეთი მიღების გამო ამ კუნძულებს „მეგობრობის კუნძულები“ უწოდეს და რამდენიმე დღეში დატოვეს.
        შემდეგ გემები ისევ ზელანდიისკენ გაემართნენ და გზაში შტორმის გამო 22 ოქტომბერს ერთმანეთი კვლავ დაკარგეს. კუკი 26 ნოემბერს მივიდა შარლოტას უბეში და როცა იქაც არ იყო „ადვენჩერი“ წერილი დაუტოვა ფიურნოს და სამხრეთით გაემართა. კაპიტანი ფიურნო შარლოტას უბეში 3 დღის შემდეგ მივიდა. ამ დროს მისი ეკიპაჟის 8 მატროსი ორი ბოცმანის მეთაურობით სანაპიროზე გადავიდნენ საურსათის საძებნელად. აბორიგენებმა ისინი მოკლეს და შეჭამეს. ამით შეშინებულმა „ადვენჩერის“ კაპიტანმა წერილი დაუტოვა კუკს და მეორე დღესვე ინგლისში გაბრუნდა, 22 დეკემბერს ჰორნის კონცხს ჩაუარა და სამშობლოში 1774 წლის 14 ივლისს დაბრუნდა.
      მარტო დარჩენილი კუკი 1773 წლის 27 ნოემბერს სამხრეთით დაიძრა, 21 დეკემბერს მეორედ გადალახა სამხრეთის პოლარული წრე და ორთვიანი ყინულებთან სასტიკი ბრძოლით 1774 წლის 3 თებერვალს მიაღწია ყველაზე სამხრეთ წერტილს თავისი მოგზაურობისას – 71°10' სამხრეთ განედს 106° 54' დასავლეთ გრძედზე, მაგრამ ამჯერადაც ვერ მიაღწია მიზანს. ყინულებმა გზა გადაუჭრეს სამხრეთისაკენ. კუკმა უკან ახალ ზელანდიისაკენ გასცურა და გზაში 1774 წლის 12 მარტს მოინახულა აღდგომის კუნძული (სურ 49. აღმოაჩინა ჰოლანდილემა იაკობ როგევენმა 1722 წ. დღეს ეკუთვნის ჩილეს. ადგილობრივნი კუნძულს რაპა ნუის უწოდებენ). კუკმა დათვალიერების შემდეგ დაადგინა, რომ კუნძული ომისგან იყო განადგურებული. 7 აპრილს ინგლისელები მიადგნენ მარკიზის კუნძულებს (სურ 17. საფრანგეთის პოლინეზია. აღმოაჩინა ესპანელმა ალვარო მანდანია დე ნეირამ 1595 წელს) და მოინახულეს მის 2 კუნძული - მოჰო ტანი (დე ნეირას აღმოჩენილი) და ფატუ ჰუკუ (იგი კუკმა აღმოაჩინა. 22 აპრილს კუკი დაბრუნდა უკვე მშობლიურ ტაიტიზე. აქ კუკი შეესწრო ტაიტელთა ომს მეზობელ კუნძულ მურეასთან და დეტალურად აღწერა ტაიტელთა სამხედრო ფლოტი, რომელიც მურეელებთან სამორად მიემართებოდა.
     შემდეგ კუკიმ გაიარა კუნძულები ჰუაჰინე, რაიატეა, ტუამოტუს ატოლები - აპატაკი, ტოაუ, ტეკოკოტა (ბოლო ორი აღმოაჩინა კუკმა), 14 ან 16 ივნისს აღმოაჩინა  დღევ კუკის კუნძულების (სურ 39), სამხრეთ ნაწილის ყველაზე ჩრდ-დასავლეთში მდებარე კ. პალმერსტონი (სახელი პალმერსტონის მეორე ვიკონტის, ლორდი ჰენრი ტამპლის საპატივცემულოდ დაარქვა) თუმცა ამჯერად მასზე არ გადასულა. შემდეგ მოინახულა ტონგა. 2 ივლისს ინგლისელებმა აღმოაჩინეს პაწაწინა კ. ვატოა (სურ 40) ლაუს არქიპელაგში (შედის ფიჯის კუნძულებში. ეს ფიჯის ერთადერთი კუნძულია, რომელიც კუკიმ მოინახულა). კუნძულის მოსახლეობა არცთუ მეგობრულად შეხვდა, რის გამოც ინგლისელებს რამდენიმე პატარა შეტაკების გამართვა მოუხდათ. ვოტოაზე კუკიმ ბევრი კუ შენიშნა, რის გამოც კუნძულს კუების კუნძული დაარქვა.
    შემდეგ ჩაუარა ვანუატუს არქიპელაგის (სურ 41) კუნძულს, რომელსაც პენტეკოსტი უწოდა (აღმოაჩინა 6 წლით ადრე ბუჰენვილმა, ეს სახელი კუკმა დაარქვა, რადგან ამ დღეს პენტეკოსტის რელიგიური დღესასწაული იყო). შემდეგ მიადგა კ. ამბრიმს, რომლის ირგვლივ ცურვის დროს დაადგინა რომ იგი პენტეკოსტის ნაწილი კიარა ცალკე კუნძულია. შემდეგ ჩაუარა კუნძულებს პაამასა და ლოპევის,  და აღმოაჩინა კუნძულები - ეპი, ნგუნა (უწოდა მონტეგიუს კუნძული), ფუტუნა, ანივა (ბოლო ორი 20 აგვისტოს მოინახულა). შემდგომი რამდენიმე კვირა იკვლევდა მის მიერვე აღმოჩენილ კუნძულებს : ეფატეს (მას უწოდა სენდვიჩის კუნძული, სენდვიჩის მეოთხე გრაფისა და ინგლისის ადმირალიტეტის პირველი ლორდის ჯონ მონტეგიუს საპატივცემულოდ), ერომანგოს და ტანნას. როდესაც კუკი ტანნას ნაპირზე გადავიდა მუჭით აიღო მიწა, აჩვენა აბორიგენებს და კითხა თუ რა ერქვა კუნძულს. მათ კი უპასუხეს „ტანნა“ ანუ მათ ენაზე  ნიადაგი. არადა კუნძულს რარეის ეძახდნენ. კუნძულის გამოკვლევისა და სურსათის შევსების შემდეგ ჩრდილოეთით დაიძრა მოინახულა კ. მალეკულა (ან მალაკულა. აღმოაჩინა ფრანგმა ლუი ანტუან ბუჰენვილმა 1768 წ.). აქ იგი ადგილობრივებს თავანთი ღმერთი ამბატი ეგონათ, რადგან მათ მითებში იგი თეთრკანიანი იყო, ამიტომ მალეკულელები პატივსცემით დახვდნენ სტუმრებს. თუმცა მალევე ყველაფერი გაირკვა და კუნძულელებმა ინგლისელებზე თავდასხმა მოაწყვეს. მაშინ კუკმა კუნძული დატოვა და მეზობელ კუნძულ ესპირიტუ სანტუზე (აღმოაჩინა 1606 წელს პორტუგალიელმა პედრო ფერნანდეშ და კეირუშმა) მივიდა. ბოლოს ზემოთ აღმოჩენილ კუნძულებს ჯამში „ახალი ჰებრიდის კუნძულები" დაარქვა (მიამგვანა სკოტლანდის კუთვნილ ჰებრიდის კუნძულებს) და ასე ეწოდებოდა მათ ვანუატუს სახელმწიფოს დაარსებამდე.
      ვანუატუდან წასვლის შემდეგ 1774 წლის 4 სექტემბერს აღმოჩენილი იქნა ახალი კალედონია (სურ 42), რომელსაც უწოდა თავისი წინაპრების სამშობლოს  სკოტლანდის ძველი სახელი. 5-ში მის ჩრდ-აღმ სანაპროზე კუკი გადასხდა და აბორიგენებს გაეცნო. იგი მშვიდად მიიღეს, რის გამოც ინგლისელები თვეზე მეტხანს დარჩნენ. ამ დროს კუნძულის ირგვლივ ცურვისას 23 სექტემბერს აღმოაჩინეს ახალი კალედონიას სამხრეთით მდებარე კ. პენი. 18 ოქტომბერს კუკმა დატოვა ახალი კალედონია და ცოტა ხანში აღმოჩენილ იქნა კუნძულები ნიუე (სურ 43. იმის გამო, რომ მას აბორიგენი მოსახლეობა საკმაოდ მტრულად შეხვდა კუნძულს დაარქვა სევიჯის კუნძული - ინგლისურად „ველურების კუნძული“. დღეს პრაქტიკულად დამოუკიდებელი სახელმწიფოა) და ნორფოლკი (სურ 44. ეკუთვნის ავსტრალიას). კუკმა გააკეთა ყველა ზემოთაღნიშნული კუნძულის გეოგრაფიული აღწერილობა და ნოემბრის დასაწყისში შესასვენებლად დაბრუნდა შარლოტას უბეში.
       1774 წლის 10 ნოემბერს მან დატოვა ახალი ზელანდია, გადალახა წყნარი ოკეანე 55° სამხრეთ პარალელზე, 17 დეკემბერს მივიდა კ. ცეცხლოვან მიწაზე (სურ 45) მაგელანის სრუტის შესასვლელთან. შობა გაატარეს მის სამხრეთით უბეში, რომელსაც შობის უბე უწოდეს (დღევ კუკის უბე). აქედან კუკიმ გზა სამხრეთით გააგრძელა, ჰორნის კონცხს ჩაუარა და ერთხანს უშედეგოდ ეძებდა „სამხრეთის უცნობ კონტინენტს". შემდეგ ჩრდილოეთით მოუხვია და აღმოაჩინა კუნძული სამხრეთ ჯორჯია (სურ 46. მეფე ჯორჯის საპატივცემულოდ დაარქვა), რომელიც 17 იანვარს ინგლისის საკუთრებად გამოაცხადა და გზა განაგრძო. აქედან სამხრეთ-აღმოსავლეთით კუკმა კიდევ ერთხელ სცადა კ. ბუვეს მოძებნა და 31 იანვარს წააწყდა სამხრეთ სენდვიჩის კუნძულებს (სურ 47. უწოდა ლორდი სენდვიჩის საპატივცემულოდ), რომელიც ს. ჯორჯიადან 570-კმ-ზე მდებარეობს. კუკმა აღმოაჩინა მათგან მხოლოდ 5 კუნძული: 1. ბრისტოლი (ასე უწოდა ბრისტოლის მესამე გრაფისა და ადმირალის ავგუსტ ჰერვის საპატივცემულოდ); 2. საუნდერსი (უწოდა ადმირალ სერ ჩარლზ საუნდერსის საპატივცემულოდ); 3. მონტაგიუ (უწოდა სენდვჩის მეოთხე გრაფისა და ინგლისის ადმირალიტეტის პირველი ლორდის (1748-51; 1763; 1771-82) ჯონ მონტაგიუს საპატივცემულოდ); 4. კუკი (ასე უწოდა რუსმა ბელნსჰაუზენმა); 5. თული ანუ მორელი. 
      აქ მისულმა კუკმა განაცხადა, რომ უეჭველია არსებობს მიწა პოლუსთან ახლოს და ის ყინულებშია დაფარული. სამწუხაროდ მისი გემით სამხრეთით გზის გაგრძელება შეუძლებელი გახდა, თორემ ანტარქტიდის სანაპირო კუნძულები უკვე არცთუ შორს იყო.
       შემდეგ გზა აღმოსავლეთით განაგრძო და 21 მარტს ჩავიდა კეიპტაუნში სადაც დახვდა ფიურნოს წერილი, რამაც დააღონა. ინგლისელებმა აქ 5 კვირა გაატარეს. დაისვენეს, გემები შეაკეთეს, სურსათი მოიმარაგეს და ატლანტის ოკეანის კუნძულების - წმინდა ელენისა და ფერნანდო დე ნორონიას (სურ 48. აღმოაჩინა პორტუგალიელმა ლემუშმა 1501 წ და უწოდა სპონსორის სახელი. მას ამ დროს ახლდა ამერიკო ვესპუჩი. კუნძული დღეს ეკუთვნის ბრაზილიას) გავლით შინ გაემგზავრნენ. 
       1775 წლის 30 ივლისს კუკი გადმოვიდა ნაპირზე ინგლისის პატარა საპორტო ქალაქ სპიტჰედში (პორტსმუტის ახლოს). დასრულდა მეორე სამწლიანი დედამიწის ირგვლივ ზღვით მოგზაურობა „სამხრეთის კონტინენტი“ კი კვლავ უხილავი დარჩა. მისი არსებობა სამეცნიერო წრეებში დიდი კითხვის ქვეშ დადგა, რის გამოც მის ძებნას ინგლისელები შეეშვნენ. ე.წ. „სამხრეთის კონტინენტი“ (დღევანდელი ანტარქტიდა) კი კუკის სიკვდილიდან 41 წლის შემდეგ (1820 წ.) რუსმა ზღვაოსნებმა ბელინსჰაუზენმა და ლაზარევმა იპოვეს.
   ამჯერად ჯეიმსს გადასცეს კაპიტნის ჩინი, დააჯილდოვეს სამეფო გეოგრაფიული საზოგადოების ოქროს მედლით და აირჩიეს მის წევრად. კუკის სახელი გასცდა ინგლისს და მთელს ევროპაში ავტორიტეტი მოიპოვა.     
მოგზაურობა მესამე
       ჯეიმს კუკის მესამე და უკანასკნელი ექსპედიცია წყნარი და ატლანტიკის ოკეანეების ჩრდილო-დასავლეთის შემაერთებელი გზის მოძებნას ისახავდა მიზნად, თუმცა ტრადიციულად მიზანი გაასაიდუმლოეს და ოფიციალურ მიზნად გამოაცხადეს კ. რაიატეადან (სურ 52. საზოგადოების კ-ბი, საფრანგეთის პოლინეზია) წამოყვანილ ახალგაზრდა ომაის სამშობლო მოენატრა და შინ აბრუნებდნენ (დააბრუნეს კიდეც). ექსპედიციისთვის ამჯერადაც ორი გემი გამოყვეს. „რეზოლუშენს“ მხარი 26 ზარბაზნიანმა „დისკავერიმ“ (სურ 53) დაუმშვენა, რომელსაც ჩარლზ კლერკი (სურ 54) მეთაურობდა.
    „რეზოლუშენზე“ პირველი ლეიტენანტი იყო ჯონ გორი, მეორე და მესამე შესაბამისად ჯეიმს კინგი და ჯონ უილიამსონი. მასტერად იყო უილიამ ბლაი, ექიმი და ბოტანიკოსი უილიამ ანდერსონი, ექიმის თანაშემწე დევიდ სამუელი, ასტრონომი უილიამ ბეილი, მხარტვარი ჯონ უებერი. აგრეთვე იყო 6 კურსანტი, პოვარი თანაშემწით, 6 ინტენდანტი, 12 საზღვაო ფეხოსანი ლეიტენანტის ჩათვლით და 45 მატროსი.
    „დისქავერზე“  პირველი ლეიტენანტი იყო ჯეიმს ბიორნი, მეორე ჯონ რიკმანი. კურსანტი ჯორჯ ვანკუვერი. ექსპედიციის მხატვრად მუშაობდა ჯონ უებერი. სულ 70 კაცი. აქედან 11 საზღვაო ფეხოსანი, 3 ოფიცერი, 55 ეკიპაჟის ჩვეულებრივი წევრი და 1 სამოქალაქო პირი.
     „რეზოლუშენი“ პლიმუტიდან 1776 წლის 12 ივლისს გავიდა (სურ 55), ხოლო „დისკავერი“ 1 აგვისტოს. გზად კუკმა მოინახულა კ. ტენერიფე (კანარის კუნძულები, სურ 56, 57) და 17 ოქტომბერს ჩავიდა კეიპტაუნში (სამხრეთ აფრიკის მთავარი პორტი. მაშინ ერქვა კაპშტადი.), სადაც გემი სარემონტო იყო. 1 ნოემბერს მოვიდა „დისკავერის“ რომელიც ასევე შესაკეთებელი გახდა.
      1 დეკემბერს გემები გავიდნენ კეიპტაუნიდან. 12 დეკემბერს მოინახულეს პრინც ედუარდის კუნძულები (სურ 58. სამხრეთის ოკეანეში. აღმოაჩინა ჰოლანდიურმა გემმა მარსევეენმა 1663 წ. ეკუთვნის სამხრეთ აფრიკას), თუმცა ცუდი ამინდის გამო ვერ შესძლეს მასზე გადასხდომა. პატარა კუნძულს და ჯამში ორივე კუნძულს კუკმა უწოდა მეფე ჯორჯის მესამე ვაჟის, პრინც ედუარდის სახელი. ხოლო დდ კუნძულს უწოდა მისი თანამედროვე ფრანგი მკვლევრის (იკვლევდა ინდოეთის ოკეანეს, ტასმანიასა და ახ. ზელანდიას. მოკლეს ახ. ზელანდიის მკვიდრმა მაორებმა 1772 წელს.) მარკ ჟოზეფ მარიონის სახელი. 25 დეკემბერს მოინახულეს კ. კერგელენი (სურ 59. აღმოაჩინა ფრანგმა ჟოზეფ კერგელენმა 1772 წ. შედის საფრანგეთის სამხრეთ ტერიტორიებში).
       1777 წლის 26 იანვარს მოინახულეს კ. ტასმანია, სადაც შეივსეს სურსათი. აქედან გაიარეს ახალ ზელანდიაზე და გაემართნენ ჩრდილოეთით.
    29 მარტს „დისქავერის“ მგზავრებმა აღმოაჩინეს კ. მანგაია (სურ 60. შედის კუკის კუნძულებში), რომელსაც თომას ედგარმა დაარქვა „დისქავერის კუნძული“. 31 მარტის საღამოს ინგლისელებმა დაინახეს კ. ატიუ (სურ 61. კუკის კ-ბი). შემდგომ დილას კუკმა დაიწყო ჯგუფისა და ნავების მომზადება რომელთაც უნდა მოეძებნათ კუნძულთან ახლოს ხელსაყრელი ადგილი გემების დასაყენებლად, მაგრამ ამ დროს „დისქავერთან“ მოცურდა ადგილობრივებით სავსე რამდენიმე კანოე. ერთზე იჯდა კუნძულის სამი ბელადიდან ერთ-ერთი, რომელმაც კუკს „რეზოლუშენზე“ გაუგზავნა საჩუქრად ბანანები. საპასუხოდ კუკმა მათ აჩუქა ნაჯახი, წითელი ქსოვილი და ძაღლი. 3 აპრილს კუკმა გადაწყვიტა გაეგზავნა მკვლევართა ჯგუფი, რომელშიც შედიოდნენ: ბოტანიკოსი უილიამ ანდერსონი, ტაიტელი მაი, ლეიტენანტები გორი და ბიორნი. მათ კუნძულზე დახვდა მთელი მოსახლეობა. მალე ატიუელებმა გამოყვეს შეიარაღებულ კაცთა რაზმი, რომელთაც ინგლისელები მიაცილეს კუნძულის შუამდე სადაც ელოდათ ატიუს სამივე ბელადი. დაიწყო ზეიმი. ამ დროს მაიმ აჩვენა ბელადს თუ რა კარგად აპობდა ინგლისელთა ხანჯალი ქოქოსს. ამის დანახვაზე აღფრთოვანებული კუნძულელები ეცნენ სტუმართა ნივთებს, რამაც დაძაბა ვითარება. ინგლისელებმა მოისურვეს წასვლა, რაზეც ერთმა ბელადმა უთხრა, რომ საღამომდე ვერ გაუშვებდნენ. მაშინ მაიმ აუხსნა კუნძულელებს, რომ ინგლისელებს დიდი გემები ჰყავდათ და მათ კუნძულს გაანადგურებდნენ, თუ მათ რამე შეემთხვეოდათ. ამან ატიუელები არ შეაშინა. მაშინ ერთმა ინგლსელმა მუშკეტიდან გაისროლა, რის შემდეგაც კუნძულელები შეშინდნენ და სტუმრებმაც მშვიდად დატოვეს კუნძული.
         შემდგომ დღეს ინგლისელები ეწვივნენ მეზობელ პაწაწინა კუნძულს ტაკუტეას (სურ 62), სადაც რამდენმე ცარიელი ქოხი იპოვეს და კუნძული იმ დღესვე დატოვეს. ორი დღის შემდეგ, 6 აპრილს კუკმა 4 წლის შემდეგ მეორედ გადმოსხდა კ. მანუაეზე (სურ 63, კუკის კ-ბი), ოღონდ ამჯერად ადგილობრივები დახვდნენ და მათთან რამდენიმე დღე გაატარა. 13 აპრილს ინგლისელები 4 წლის შესვენების შემდეგ მეორედ მიადგნენ კ. პალმერსტონს და ამჯერად გადასხდნენ მასზე, თუმცა იგი ცარიელი იყო და მხოლოდ 12 ძველი საფლავი იპოვეს. ბოლოს კუკმა ყველა ამ ტერიტორიაზე აღმოჩენილ კუნძულს ჯამში „ჰერვის კუნძულები“ უწოდა. მოგვიანებით, 1824 წელს ამ და სხვა მეზობელ კუნძულებს, რუსმა ზღვაოსანმა კრუზენშტერნმა „კუკის კუნძულები“ დაარქვა. დღეს აქ ამავე სახელწოდების სახელმწიფოა.
        აქედან დიქსავერმა და რეზოლუშენმა გეზი ტონგას კუნძულებისკენ (სურ 64) აიღეს და 1777 წლის მაისში პირველად მივიდნენ კ. ნომუკაზე (სურ 65. აღმოაჩინა ტასმანმა 1643 წ.), სადაც მოიმარაგეს სურსათი და სასმელი წყალი. აქ კუკი შეხვდა ვავაუს კუნძულების ბელადს ფინაუ ულუკაპალას, რომელმაც ურჩია კუკს მოენახულებინა კუნძული ლიფუკა (სურ 66), რომელიც სხვა ტონგური კუნძულების მსგავსად მეგობრულად შეხვდა ევროპელ სტუმრებს. ლიფუკაში ყოფნისას კუკს მოუვიდა მოწვევა ტონგას მეფე ფატაფეხისგან (მისმა უდიდებულესობამ აუწყა კაპიტან კუკს, რომ ტონგას ტრადიციით, ნორჩი აბორიგენი გოგონების ქალწულობის დარღვევა მეფის მოვალეობას შეადგენდა. ფატაფეხი მეფობდა 1770-დან 1784 წლამდე. ამ პერიოდის მანძილზე მას თავისი ქვეშევრდომები უყვარდა მწველად და ვნებიანად, ხოლო უბიწობის ტვირთისაგან გოგონების გათავისუფლება მიაჩნდა არათუ მხოლოდ თავის უფლებად, არამედ - მოვალეობადაც. ამ მოვალეობას ის დიდი პასუხისმგებლობით ეკიდებოდა და 8-10 სეანსს ასრულებდა დღეში, გარდა იმ 40 დღისა, როდესაც ის დღესასწაულობდა ან საზეიმო ცერემონიალში იღებდა მონაწილეობას.), რომელსაც რეზიდენცია კ. ტონგატაპუზე მდებარე ყველაზე დიდ დასახლება ნუკუალოფაში ჰქონდა.
       5 ივლისს ნუკუალოფაში კუკი საზემოთ მიიღეს. მეფეს კუკმა აჩუქა გალაპაგოსური კუ, რომელსაც „ტუი მალილა“ დაარქვეს. მან 1966 წლამდე იცოცხლა. ტონგას კუნძულებზე 11 კვირიანი ცხოვრების შემდეგ ინგლისელებმა გზა აღმოსავლეთით განაგრძეს.
    9 აგვისტოს კუკმა მოინახულა კ. ტუბუაი (სურ 67. ოსტრალის კუნძულები; საფრანგეთის პოლინეზია. კუკს არ აღმოუჩენია, თუმცა პირველი ევროპელი იყო, რომელიც მასზე გადასხდა და ეს სახელც მა დაარქვა). მის მოსახლეობასთან გასაუბრებისთანავე დაადგინა, რომ ისინი ტაიტიურ ენაზე საუბრობდნენ. შემდეგ მალევე დატოვა კუნძული და უკვე 13 აგვისტოს მივიდა ტაიტიზე და ტრადიციულად კუნძული ჩრდ-აღმ ნაწილში მდებარე ტაუტირას უბეში (სურ 68) ჩაუშვა ღუზა. 
       „საზოგადოების კუნძულებზე“ 4 თვიანი „მჩქეფარე ცხოვრების" შემდეგ 1777 წლის 8 დეკემბერს გემები კ. ბორა-ბორადან (სურ 69) წავიდნენ ჩრდილოეთით და 24 დეკემბერს აღმოაჩინეს ლაინის კუნძულების (სურ 70) უდიდესი კ. კირიტიმატი (სურ 71), რომელსაც კუკმა შობის კუნძული უწოდა. აქ ინგლისელები 1778 წლის 2 იანვარს შეესწრნენ მზის დაბნელებას. 
    1778 წლის 18 იანვარს აღმოჩენილ იქნა ჰავაის არქიპელაგის (სურ 72) კუნძულები - ოაჰუ (სურ 73) და კაუი (სურ 74), რომელთაც ერთობლივად კუკმა დაარქვა სენდვიჩები, თავისი მფარველი გრაფ სენდვიჩის საპატივცემულოდ, რომელიც ბრიტანეთის ადმირალიტეტის პირველი ლორდი იყო.
     როგორც კუკის ჩანაწერებიდან ვიგებთ ინგლისელთა გემები ღამით მიადგნენ კ. კაუის პატარა სოფელ ვაიმეას.  შემდგომ დღეს, გამთენიისას კუკის ხომალდთან მოცურდნენ კუნძულის მცხოვრებნი 3-6 კაციანი კანოებით, რომლებიც ისეთივე ენებზე საუბრობდნენ, როგორც ადრე აღმოჩენილი კუნძულების მცხოვრებნი, რამაც კუკი განაცვიფრა. მრავალსაათიანი მცდელობის მიუხედავად კუკიმ ჰავაელები ხომალდზე ვერ აიყვანა. მაშინ კონტაქტის დასამყარებლად გადასცა მათ სპილენძის მონეტები. საპასუხოდ ჰავაელებმა მისცეს თევზი. ასე განმეორდა რამდენიმეჯერ. როდესაც ინგლისელები ნაპირზე გადავიდნენ ადგილობრივები აღფრთოვანებით შეხვდნენ სტუმრებს, რადგან ჩათვალეს, რომ კუკი ღმერთი იყო (ჰავაელებშიც იყო ლეგენდა თეთრკანიანი ღმერთის შესახებ, რომელიც წავიდა და დაბრუნდებოდა) და ამიტომ გამუდმებით ამარაგებდნენ მრავალფეროვანი სურსათით. კუკი 3-ჯერ ჩავიდა ნაპირზე და მოსახლეობა ყოველ ჯერზე ხვდებოდა მას როგორც საკუთარ ღმერთს. მოგვიანებით ინგლისელთა გემი მოინახულეს სოფლის ბელადმა და მისმა მეუღლემ და ინგლისელებს ძღვენი მიართვეს.
     შემდგომ გემებმა მოინახულეს პაწაწინა დაუსახლებელი კ. ნიიჰაუ (სურ 74; 75), სადაც შეჩერდნენ და შეივსეს მარილისა და თევზის მარაგი. სულ კუკმა ჰავაის კუნძულებზე დაჰყო 2 კვირა.
    2 თებერვალს ინგლისელები გაემართნენ ჩრდილოეთით, თუმცა შტორმში მოყვნენ და 30 მარტს ნუტკას უბეში, კ. ვანკუვერთან (სურ 76) გემების სარემონტოთ შეჩერდნენ. 26 აპრილს გზა განაგრძეს, გაიარეს თანამედროვე აშშ-ს, კანადისა და ალასკის სანაპიროები, აღმოაჩინეს პრინც უილიამის, კუკის, ბრისტოლისა და ნორტონის ყურეები, წმინდა ილიას მთები, ნახევარკუნძულები (სურ 77): კენაი, ალიასკა და სიუარდი, ალიასკისა და ალეუტის ქედები, გადალახეს ჩრდ. პოლარული წრე, აგვისტოში გადალახეს ბერინგის სრუტე და 70°44'  ჩრდ. პოლარული წრეზე ჩუკოტკის ზღვაში ყინულებმა შეაჩერათ. მაშინ უკან მობრუნდნენ გამოზამთრებისა და სურსათის მარაგის შევსების მიზნით და 8 თვის შემდეგ ჰავაის კუნძულებზე დაბრუნდნენ.
   1778 წლის 2 ოქტომბერს კუკი ისევ დაიძრა ჩრდილოეთით და მივიდა ალეუტის კუნძულებამდე (სურ 78) სადაც გადაეყარა რუს მრეწველებს. მათგან გადაიხატა ამ რეგიონის რუკა რომელიც მის შედგენილზე ოდნავ ზუსტი იყო და აზიასა და ჩრდ. ამერიკას შორის მდებარე სრუტეს უწოდა ბერინგის სახელი (ვიტუს ბერინგი, დანიელი მეზღვაური, რუსეთის ფლოტს სამსახურში ყოფნის დროს აღმოაჩინა „ბერინგის სრუტე“ და ალეუტის კ-ბი). 24 ოქტომბერს კუკმა დატოვა კუნძულები და ჰავაისკენ დაიძრა, სადაც 26 ნოემბერს ჩავიდა.
         26 ნოემბერსვე აღმოჩენილ იქნა ჰავაის კიდევ ერთი კუნძული მაუი (სურ 79), თუმცა კუკი მასზე ვერ გადმოსხდა, რადგან შესაფერისი სანაპირო ვერ იპოვა. რამდენიმე საათში კი დაინახეს კ. მოლოკაი (სურ 77. ჰავაის კ-ბი). შემდგომ დღეს კ. მაუის ბელადმა კახეკილიმ მოინახულა „დისქავერი“ და მის კაპიტანს თავიანთი ტრადიციული მოსასხამი აჩუქა. 3 დღის შემდეგ უკვე „რეზოლუშენს“ ეწვია კ. ჰავაის ბელადი კალანიულუუ (მას ომი ჰქონდა მაუის ბელადთან).
     შემდგომ დღეებში ექსპედიციამ გამოიკვლია მაუისა და ჰავაის სანაპიროები, თუმცა ნავმისადგომი მხოლოდ 1779 წლის 16 იანვარს იპოვა. შედეგად 1779 წლის 17 იანვარს ორივე გემი შეცურდა კეალაკეკუას უბეში, კ. ჰავაის (სურ 81) დასავლეთ სანაპიროზე, რის შემდეგაც ინგლისელები სანაპიროზე გადავიდნენ. აქ კუკს 10000 ადგილობრივი ტრიუმფით შეხვდა. მოსახლეობამ წაიყვანა იგი სოფელ ხეიაუში, სადაც მის წინაშე მთელმა მოსახლეობამ საზეიმოდ მოიხარა ქედი, რადგან ის ეგონათ მათი ღმერთი ლონო.
     შემდგომი 2 კვირა ინგლისელები სწავლობდნენ კუნძულს, ისვენებდნენ და სურსათს იმარაგებდნენ. 25 იანვარს კუკი კვლავ მოინახულა ბელადმა კალანიულუუმ, რომელმაც რამდენიმე მოსასხამი აჩუქა. კუკმა საპასუხოდ აჩუქა თავისი მოსასხამი, ხმალი და სხვადასხვა ინსტრუმენტებით სავსე ყუთი. მთელი ამ დროის მანძილზე კი ადგილობრივი მოსახლეობა ზეიმობდა.
    4 თებერვალს გემებმა დატოვეს ჰავაი, მაგრამ მოულოდნელად საშინელი შტორმი დაიწყო, რომელმაც რეზოლუშენი დააზიანა და კუკმა კეალაკეაკუაში დაბრუნების გადაწყვეტილება მიიღო.
     ამჯერად გემების გამოჩენა არავის გახარებია. აღმოჩნდა, რომ ადგილობრივი მოსახლეობა მეზღვაურების ქცევით უკმაყოფილო იყო – ინგლისელებმა ძალიან ბევრი პროდუქტი წაიღეს. კონფლიქტი თანდათან მწიფდებოდა. 11-13 თებერვალს გემის შეკეთება მიმდინარეობდა. ჰავაიელებს სურდათ წაეღოთ ყველაფერი რაც გემზე მოეწონებოდათ, ერთმანეთის ტრადიციებისა და ენის არცოდნა სერიოზულად ართულებდა ურთიერთობებს. ამასთან გაჩნდა პირველი ეჭვი კუკის ღმერთად ყოფნის შესახებ.
       13-ის შუა დღეს კუნძულელებთან ძლიერი ჩხუბი მოხდა, რომელთაც წინა ღამით მოიპარეს „რეზოლუშენიდან“ ნავი, რომელიც შემდეგ დაშალეს, რადგან მიეღოთ მათთვის ძალიან ძვირფასი რკინის ლურსმნები. რადგან „რეზოლუშენის“ კაპიტანი ავად იყო კუკმა გადაწყვიტა თვითონ მოეგვარებინა ეს პრობლემა და 10 საზღვაო ფეხოსანთან (მეთაურობთად ლეიტენანტი ფილიპსი) ერთად წავიდა სოფელ კეალაკეკუაში, რათა შეეპყრო მძევლად იქ მყოფი ბელადი კალანიოპუ და გაეცვალა შემდეგ მოპარულ ნავში.
       კუკი ესტუმრა კუნძულის ბელადს და დაპატიჟა გემზე. კალანიოპუ დათნხმდა და გაყვა, მაგრამ გზაში ცოლის დაჟინებული თხოვნით გადაიფიქრა და ზღვასთან მისვლისთანავე უარი განაცხადა გემზე ასვლაზე. ამასობაში აქვე გაჩნდა ათასობით ჰავაელი, რომელთაც კუკი ალყაში მოაქციეს. ამასობაში ჰავაელებში გავრცელდა ცნობა იმის შესახებ ინგლისელებმა მოკლეს რამდენიმე მათი თანამემამულე, (ერთი ცნობით ლეიტენანტ რიკმენის ხალხს მართლაც მოეკლა ერთი ჰავაელი) რამაც გააცოფა ისინი და ინგლისელებს თავს დაესხნენ. ევროპელები პანიკამ მოიცვა და უწესრიგოთ გაქცევა იწყეს ზღვისკენ. შეტაკებისას დაიღუპნენ კუკი და 4 მატროსი (სურ 82). დანარჩენებმა კი მოახერხა გემზე ასვლა. კუკის სიკვდილის მიზეზი გახდა კისერში ჯოხის ჩარტყმა. კუკის სხეული ჰავაელებმა ნაწილ-ნაწილ შეჭამეს, რადგან ფიქრობდნენ, რომ ამით მათში ღვთიური ძალა გადავიდოდა.
       ლეიტენანტი კინგი თავის დღიურში წერს: „დაინახეს რომ კუკი დაეცა, ჰავაელებმა ატეხეს გამარჯვების ყიყინი. მისი სხეული უცებ გაათრიეს ნაპირზე და მის ირგვლივ შეკრებილი ხალხი ერთმანეთს ართმევდა ხანჯალს და აყენებდა მას მრავალ ჭრილობას. ასე რომ ყველას სურდა მიეღო მონაწილეობა მის განადგურებაში.“
      მეორე დღეს ექსპედიციის ახალმა ხელმძღვანელმა ჩარლზ კლარკმა კაპიტნის ცხედრის გადმოცემა მოითხოვა, რაზეც უარი მიიღო. მაშინ სამხედრო შეტევა წამოიწყო და გადაწვა კუნძულელთა სანაპირო დასახლებები, ადგილობრივნი კი მთებისკენ განდევნა. ამით შეშინებულმა კუნძულელებმა „რეზოლუშენზე“ ყუთით მიიტანეს კუკის ნარჩენები (თავი ქვედა ყბის გარეშე და 40 კგ ხორცი) – მხოლოდ მაშინ გაიგეს მეზღვაურებმა, რომ კეალაკეკუა კანიბალებით იყო დასახლებული. დიდი ინგლისელი მეზღვაურის ნარჩენები 22 თებერვალს საზღვაო წესის მიხედვით ოკეანის ფსკერზე ჩაუშვეს, ხოლო ეს უბე წმინდად გამოცხადდა.
         22 თებერვალს ორივე გემმა დატოვა ეს სანაპირო, ორი კვირის მანძილზე მეზობელ კუნძულებზე ივსებდა მარაგს და 15 მარტს გაემგზავრა ამერიკისა და აზიის შემდგომ შესასწავლად. ისინი 1780 წლის 7 ოქტომბერს დაბრუნდნენ ინგლისში ისე რომ აღარასოდეს დაბრუნებულა სენდვიჩის კუნძულებზე. გზაში დაიღუპა კაპიტანი კლარკიც, რომელსაც სტანჯავდა ტუბერკულიოზი.

სურ 1
 სურ 2
 სურ 3
სურ 4 
 სურ 5
 სურ 6
 სურ 7
 სურ 8
 სურ 9
 სურ 10
 სურ 11
სურ 12
 სურ 13
სურ 14
 სურ 15
სურ 16
სურ 17
სურ 18A
სურ 18B

 სურ 19
სურ 20
 სურ 21
 სურ 22
სურ 23
სურ 24
სურ 25 
სურ 26
სურ 27
სურ 28
სურ 29 
სურ 30
 სურ 31
სურ 32
 სურ 33
სურ 34
 სურ 35
სურ 36
სურ 37
სურ 38
სურ 39
სურ 40 
სურ 41
სურ 42
სურ 43
სურ 44
სურ 45
სურ 46
 სურ 47
სურ 48
სურ 49
 სურ 50 კუკისა და სხვა მოგზაურთა მარშრუტები
სურ 51  კუკისა და სხვა მოგზაურთა მარშრუტები
სურ 52
 სურ 53
 სურ 54
 სურ 55
 სურ 56
 სურ 57
სურ 58
 სურ 59
 სურ 60
 სურ 61
 სურ 62
სურ 63
 სურ 64
სურ 65
 სურ 66
 სურ 67
სურ 68
  სურ 69
სურ 70
  სურ 71
 სურ 72
სურ 73
სურ 74
სურ 75
 სურ 76
  სურ 77
სურ 78
 სურ 79
სურ 80
სურ 81
სურ 82

Комментариев нет:

Отправить комментарий