воскресенье, 8 февраля 2015 г.

საქართველოს მეფეთა, მთავრთა, ერისთავთა და თავადთა დინასტიები





     ძვ. წ. I საუკუნეში აფხაზეთის ტერიტორიაზე რომზე დაქვემდებარებული აფსილების, აბაზგების და სანიგების სამთავროები წარმოიქმნა, რომელთა გაერთიანებით VIII საუკუნეში ჩამოყალიბდა აფხაზეთის სამთავრო, რომელმაც გააერთიანა მთელი დასავლეთ საქართველო. ახალ პოლიტიკურ ერთეულს „აფხაზთა სამეფო“ ეწოდებოდა და მისი დედაქალაქი ქუთაისი იყო. X-XV საუკუნეებში აფხაზეთი ერთიანი ქართული სამეფოს შემადგენლობაში შედიოდა საერისთავოს სახით.






   კახეთის სამთავრო მოიცავდა კახეთ-კუხეთ-გარდაბანს. ამ სამთავროს სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ჰერეთის სამთავრო ესაზღვრებოდა. საზღვარი კახეთ-ჰერეთს შორის ამ დროს დაახლოებით ხუნანის სამხრეთიდან იწყებოდა და თურდოშტორი-სამების ხევებს მიუყვებოდა. დასავლეთიდან კახეთის სამთავრო მდინარე არაგვი (მოგვიანებით ქსანი) და თბილისის საამირო ესაზღვრებოდა. ჩრდილოეთით კავკასიონის ქედი ესაზღვრებოდა (ზოგან საზღვარი ქედს გადაღმაც გადიოდა), ისე რომ ხევი, თუშ-ფშავ-ხევსურეთი და ქისტეთის სამხრეთი მთიანეთი (ძურძუკ-ღლიღვები) კახეთის სამთავროს ფარგლებში შევიდა. X საუკუნის შუა წლებამდე მის შემადგენლობაში ითვლებოდა. VIII-IX საუკუნეებში კახეთის სამთავროს ცენტრი უჯარმა იყო, X საუკუნეში - ბოჭორმა, შემდეგ თიანეთი. კახეთის სამთავრო რუსთავის, კვეტერას, პანკისისა და გარდაბნის საერისთავოებად იყოფოდა.

     ჰერეთი ისტორიულ წყაროებში პირველად V საუკუნეში მოიხსენიება. უძველესი პერიოდიდან იგი იბერიისა და კავკასიის ალბანეთის  სადავო ტერიტორია იყო. V საუკუნეში კი საბოლოოდ იბერიის საკუთრება გახდა. ამ დროისთვის იგი მოიცავდა ტერიტორიას გულგულადან სოფელი თელავის რაიონში, თელავიდან 6 კმ-ზე) ქ. შაქიმდე. VIII საუკუნეში ერისმთავარმა არჩილიმ ჰერეთი სამმართველოდ გადასცა სომეხ უფლისწულებს, აშოტ III ბაგრატუნის (სომხეთის მთავარი 732-745; 746-749) შვილებს, ან ბიძაშვილებს, რომლებიც საქართველოს აშოტის დამხობისა და დაბრმავების შემდეგ შემოეხიზნენ. მათი შთამომავალი სუმბატი შაქს იერთებს, სუმბატის შვილი საჰლი გარდმანს და არაბთაგან არ-რანის მმართველის ტიტულს იღებს. ასე ყალიბდება ჰერეთის ანუ შაქის სამთავრო, რომელიც IX საუკუნის დასაწყისში მოიცავდა გაღმამხარს, მოგვიანო ხანის საინგილოს, შიგნითკახეთს, კამბეჩოვანსა და შაქს. ჰერეთის მთავარს ემორჩილებოდა აგრეთვე დაღესტნის მთიანეთის ნაწილი: ხუნძა  და დიდოეთი. პოლიტიკური ცენტრი იყო ქ. შაქი. IX საუკუნის ბოლოს მის ბაზაზე წარმოიშვა ჰერეთის სამეფო, რომელიც სავარაუდოდ მინიმუმ ექვს საერისთავოდ იყოფოდა: შტორის, ხორნაბუჯის, ვეჟინის, მაჭის, არიშის, გიშის. 
    XI საუკუნის დასაწყისში დინასტიური ქორწინების წყალობით ჰერეთი და კახეთი ერთ სამეფოდ გაერთიანდნენ. 1105 წელს ეს სამეფო დავით აღმაშენებელმა შემოიერთა და ცალკე საერისთავოებად დაჰყო. XII საუკუნეში ამ ტერიტორიაზე ჩამოყალიბდა ჰერეთის საერისთავო, რომელიც დაღესტნის  მოსაზღვრე მთიანეთსაც მოიცავდა. XI საუკუნის ზოგიერთი წყაროს მიხედვით, ჰერეთი მოიცავდა კამბეჩოვანსაც და სუჯეთსაც (ე. ი. გარდა მდ. ალაზნის ველისა, მდ. ივრის შუა და ქვემო დინების ზეგანს). XV საუკუნიდან ტერმინი „ჰერეთი“ აღარ იხმარება, რადგან მისი ადგილი ახლადშექმნილ კახეთის სამეფოში მაჭის საერისთავომ დაიკავა.

    კლდეკარის საერისთავო მოიცავდა ატენის ციხეს, თრიალეთის, მანგლისხევს და საკურეთს (სკორეთს). კლდეკარის ერისთავების სამამულო სამფლობელო იყო სოფ. კაცხი არგვეთში. კლდეკარის საერისთავოს აღმოსავლეთით (ალგეთის და სკორეთის ხეობებში) ესაზღვრებოდა თბილისის. სამხრეთ აღმოსავლეთით და სამხრეთით - სამშვილდე და ზორაკეთი, სამხრეთ-დასავლეთით - ჯავახეთი, დასავლეთით - სამცხე, ხოლო ჩრდილოეთით - ქართლის საერისთავო ჰყოფდა. კლდეკარის მფლობელის ხელში იყო ჯავახეთიდან თრიალეთზე გავლით ქართლში (ახლანდელი გორის რაიონი) გადასასვლელი ერთადერთი გზა.
ანისის სომხური სამეფოს მეფე აშოტ III მწყალობელმა (953-977) თავის უმცროს ძე გურგენ-კვირიკეს (972-991/996 წწ.) სამფლობელოდ მიიღო ტაშირი, ძორაგეტი, კაენი, კაეწონი და სხვა ტერიტორიები ისტორიულ ქვემო ქართლში. ანისის სამეფოს აქტიური დახმარებით აფართოებდა სამეფოს ტერიტორიას, დაიკავა მთელი ქვემო ქართლი თბილისიდან შამქორამდე და თრიალეთის მთებიდან ბამბაკის ქედამდე. ტაშირ-ძორაგეტის სამეფო საქართველოში სომხური გავლენის ფორპოსტათ იქცა. ახლად წარმოქმნილი სამეფოს ცენტრი სამშვილდე გახდა.
ტაშირ-ძორაგეტის სამეფო განსაკუთრებით გაძლიერდა დავით უმიწაწყლოს მმართველობის ხანაში, როდესაც სამეფოს ტერიტორია მნიშვნელოვნად გაფართოვდა თბილისისა და განჯის საამიროთა ხარჯზე და კვირიკიანმა მეფეებმა ცნობილი ქართული ციხე-სიმაგრე სამშვილდე თავის რეზიდენციად აქციეს. კვირიკე II-ის დროს სამეფოს ცენტრად იქცა ლორე. დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლის მიუხედავად, ტაშირ-ძორაგეტი ჯერ ანისის სომხური სამეფოს ვასალი გახდა, ხოლო შემდეგ საქართველოს მეფის ბაგრატ IV-ის მფლობელობაში მოექცა. დავით აღმაშენებელმა კი თურქ-სელჩუკთაგან გათავისუფლებული ტაშირ-ძორაგეტი უშუალოდ საქართველოს შემოუერთა (1118-1122) და სომეხ ფეოდალ მმართველთა საგვარეულო გააუქმა.







        სამცხე საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეა, მესხეთის ნაწილი.
თავდაპირველად მას ოძრხე ეწოდებოდა. მისი ისტორიული საზღვრებია: დასავლეთით - არსიანის მთები, ჩრდილოეთით - ფერსათის მთები, სამხრეთით - ერუშეთის მთები, კასრის სერი, გუმბათისა და ვანის მთები, აღმოსავლეთით - ჭობისხევი.  სამცხის უძველესი ცენტრებია ოძრხე და აწყური (აქ იყო სამცხის ერთ-ერთი მთავრის - სამძივარის რეზიდენცია). სამცხე იყოფოდა ხევებად. XI საუკუნის 40-50-იან წლებში სამცხე მსხვილ ფეოდალს ლიპარიტ ბაღვაშს ემორჩილებოდა, შემდგომში კი კვლავ სამეფო ხელისუფლებას. ამ პერიოდში დაწინაურდა ცენტრალური ხელისუფლების ერთგული ფეოდალი სულა კალმახელი, რომლისგანაც სათავეს იღებს სამცხის მთავართა - ჯაყელ-ციხისჯვარელთა ფეოდალური სახლი.
   სამცხე-საათაბაგო ანუ მესხეთის სამთავრო წარმოიქმნა ადრინდელი  სამცხის საერისთავოს გაზრდისა და გაფართოების საფუძველზე. (სამცხის გამგებლებს ერისთავობასთან ერთად მინიჭებული ჰქონდათ  სპასალარობაც). მონღოლებმა საქართველოს დაპყრობის შემდეგ აღნიშნული მხარე ერთ დუმანში მოაქციეს და ჯაყელთა გვარის ძველ ერისთავებს დაუმორჩილეს. 1266 სამცხის სამთავრომ სამეფო კარისაგან დამოუკიდებლობა მოიპოვა, იგი პირდაპირ ყაენის „ხასინჯუდ“ გამოცხადდა, თუმცა მასაცა უმნიშვნელოდ ემორჩილებოდა. სამცხის სამთავრომ მოახერხა განვითარების მაღალი დონის შენარჩუნება და ტერიტორიის შემდგომი გაზრდაც. მისი სოციალურ-პოლიტიკური წყობა და საზოგადოებრივი ურთიერთობა ძირითადად საქართველოს ბარის სხვა მხარეთა მსგავსი იყო.
    XIII საუკუნის 80-იანი წლებისთვის სამცხის სამთავროს ფარგლებში შედიოდა: ტაო, შავშეთი, კლარჯეთი, კოლა, არტაანი, კარნიფორი, აჭარა, „კარის ქვეყანა“, (ყარსის რეგიონი) და სპერი. სამთავროს საზღვრები ტაშისკარიდან არზრუმამდე და შავ ზღვამდე ვრცელდებოდა. 1334 წელს სამცხის სამთავრო კვლავ საქართველოს მეფეს დაექვემდებარა, თუმცა ჯაყელებმა მიიღეს ათაბაგის წოდება. ჯავახეთის შემოერთების შემდეგ (XV საუკუნე) იგი მთელი მესხეთის ტერიტორიზე გაიშალა. თუ ადრე სამცხის ერისთავები თავიანთ უფლებას „სრულიად სამცხე-კლარჯეთზე“ სპასალარობით ახორციელებდნენ, ახლა „ყოველთა მესხთა“ ათაბაგობით ფლობდნენ. ტერმინი „ათაბაგმა“  შინაარსი იცვალა. იგი ამ მხარის თავადი გახდა, სამცხე-საათაბაგო კი - მთელი მესხეთის სინონიმი. 
     1465-1535  წლებში ისევ დამოუკიდებელი სახელმწიფო გახდა. 1535 წელს იმერეთისა და ქართლის მეფეებმა გაინაწილეს. 1545 წელს ოსმალეთის შაჰმა ჯაყელება სამთავრო დაუბრუნა თუმცა დროებით. 1550 წელს ოსმალეთმა დაიპყრო ტაო დაიპყრო. 1552 წელს კი საათაბაგოს მთელი დას. ნაწილი არსიანის ქედამდე (ე.ი. აღმ. ჭანეთი, კლარჯეთი და შავშეთი). 1555 წლის ირან-ოსმალეთის ამასიის ზავით ეს ტიროტორია ოსმალეთმა ოფიციალურად შეიერთა, ხოლო არტაანი ირანის საკუთრებად გამოცხადდა. ჯაყელებს სამმართველოდ კი მხოლოდ სამცხე, ჯავახეთი და ისტორიული აჭარა დარჩათ. სწორედ უკანასკნელ 4 პროვინციაზე ჩამოყალიბდა ახალციხის თურქული საფაშო, პირველად 1578 წელს, საბოლოოდ კი 1628 წელს.
    სამცხე-საათაბაგო თავისი ტერიტორიით საქართველოს ერთ მესამედ ნაწილს შეადგენდა. კულტურული თვალსაყრისით მას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა. თემურლენგის შემოსევების შემდეგაც კი კულტურულ-აღმშენებლობითი მუშაობა არ შექყვეტილა. XIII-XIV საუკუნეებში საათაბაგოში შეიქმნა ქართული ფეოდალური სამართლის ერთ-ერთი საყურადღებო ძეგლი „წიგნი სამართლისა კაცთა შეცოდებისა ყოვლისავე“

 
, რომელიც დაიწყო ბექა მანდატურთუხუცესმა და დაამთავრა მისმა შვილიშვილმა აღბუღამ. ძეგლს შემოკლებით ბექა-აღბუღას სამართალსაც უწოდებენ. მასში აისახა ეპოქისათვის დამახასიათებელი ყველა ძირითადი მოვლენა. ამ ძეგლს მთელი შუა საუკუნეების მანძილზე არ დაუკარგავს მნიშვნელობა.

      ახალციხის საფაშო პირველად დაარსდა 1578 წ. და მის დედაქალაქად გამოცხადდა ჩილდირი, ხოლო პირველ ფაშად მანუჩარ-მუსტაფა, რომელიც მალევე აჯანყდა და თურქები განდევნა. 1628 წელს უკვე ათაბაგმა ბექა III ჯაყელმა საკუთარი ნებით მიიღო ისლამი, სახელად საფარ ფაშა და შევიდა ოსმალეთის სულთნის დაქვემდებარებაში. ამით საბოოლოოდ დაიწყო თურქთა ბატონობა სამხრეთ საქართველოში. ამიერიდან საფაშოს ცენტრი გახდა ახალციხე. 1829 წლიდან, იმის შემდეგ რაც რუსებმა ახალციხე დაიპყრეს საფაშოს ცენტრად ვიდრე 1845 წლამდე, ანუ მის საბოლოოდ გაუქმებამდე იყო ოლთისი. 
       ახალციხის საფაშოს პოლიტიკური ორგანიზაცია ოსმალეთის საფუძველზე იყო მოწყობილი, თუმცა ინარჩუნებდა მთელ რიგ თავისებურებებს, რომლებითაც განსხვავდებოდა ოსმალეთის სხვა პროვინციებისაგან. ახალციხის საფაშოს ოსმალეთის ჩვეულებრივი მოხელე კი არ განაგებდა, არამედ ათაბაგთა (ჯაყელების) საგვარეულოს გამაჰმადიანებული წარმომადგენელი. ფაშობის თანამდებობა აქ მემკვიდრეობით გადადიოდა. ეს უფლება თითქმის ახალციხის საფაშოს გაუქმებამდე შეინარჩუნეს. ახალციხის საფაშოს ორი ან სამთუღიანი ფაშა (ბეგლარბეგი) მართავდა. იგი განაგებდა საფაშოს სამოქალაქო და სამხედრო საქმეებს, რომელთა საწარმოებლად მისი თავმჯდომარეობით დივანი („ფაშა-დივანი“) იკრიბებოდა. საფაშო საჯანყებად იყოფოდა. სანჯაყს (ლივა) სანჯაყ-ბეგი მართავდა. სანჯაყთა რაოდენობა დროთა განმავლობაში იცვლებოდა. ახალციხის საფაშო მთლიანად არ მოიცავდა სამცხე-საათაბაგოს ყოფილ ტერიტორიას. მისი ნაწილი (სპერი, თორთუმი, პატარა არტაანი, ნამერავანი) ოსმალებმა სხვა საფაშოებს შეუერთეს. საფარ-ფაშას დროს ოსმალებმა ხელახლა აღწერეს ახალციხის საფაშო ისინი აქ ნერგავდნენ ოსმალეთის მიწათმფლობელობისა და მიწათსარგებლობის წესებს, საგადასახადო სისტემას, მაგრამ მაინც ვერ შეძლეს ქართული წესების მთლიანად ამოგდება.
      ახალციხის საფაშოს ოთხი სანჯაყი ბოძებული იყო „იურთლუქისა“ და „ოჯაქლიქის“ წესით კერძო საკუთრებად, რომელთა გამგებლები (მუსლიმი ქართველები ბეგები) მემკვიდრეობით ფლობდნენ მათ. ეს სანჯაყები არ იყო გაერთიანებული „დავთარში“, არ ექვემდებარებოდა ოსმალეთის საგადასახადო სისტემას და მათი შემოსავალი ბეგებს ეკუთვნოდა, ხოლო თვით სანჯაყ-ბეგი ადმინისტრაციული დამოუკიდებლობითა და მართლმსაჯულების უფლებით სარგებლობდა.
     ახალციხის საფაშოში ოსმალებმა ძალდატანებით დაიწყეს ისლამის გავრცელება. ქართველ ფეოდალების ნაწილი რენეგატობის გზას დაადგა. მხოლოდ გლეხობა ინარჩუნებდა დიდხანს ქრისტიანულ სარწმუნოებას, მშობლიურ ენას, ზნე-ჩვეულებებს, ეროვნულ ტრადიციებს. ახალციხის საფაშო ოსმალეთისათვის ხელსაყრელი პლაცდარმი იყო, ერთი მხრით, დასავლეთ საქართველოს სამეთვალყურეოდ და ქართლ-კახეთის წინააღმდეგ, მეორე მხრით, კავკასიის მთიელ აბრაგებთან დასაკავშირებლად. ახალციხის საფაშო იქცა ტყვეთა სყიდვის ცენტრად და მთიელი აბრაგების საბუდრად, საიდანაც ორი საუკუნის მანძილზე ავაზაკთა ბრბოები გამუდმებით თავს ესხმოდნენ და არბევდნენ დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს მოსახლეობას. 







    X-XV საუკუნეებში აფხაზეთი ერთიანი ქართული სამეფოს შემადგენლობაში შედიოდა საერისთავოს სახით. საქართველოს სამეფო-სამთავროებად დაშლის შემდეგ კი ჩამოყალიბდა აფხაზეთის ახალი სამთავრო, რომლის დედაქალაქი იყო ზუფუ (XVIII ს-იდან მას ლიხნი ეწოდა), გარდა 1790-1808 წლებისა, როდესაც დედაქალაქად ცხუმი ანუ სუხუმ-კალე იყო, რომელიც 1578 წლიდან ოსმალებს ჰქონდათ დაპყრობილი.
      აფხაზეთის სამთავროს სამხრეთ-აღმოსავლეთ საზღვარი იყო მდინარე კოდორი. აფხაზი ფეოდალები სამთავროს საზღვრების გასაფართოებლად ებრძოდნენ დადიანებს, ცდილობდნენ დაპატრონებოდნენ სამეგრელოს მიწა-წყალს მდინარე კოდორის მარცხენა ნაპირზე. ბრძოლა ცვალებადი წარმატებით მიმდინარეობდა. ბოლოს, XVII საუკუნის მიწურულს შარვაშიძეებმა სამთავროს სამხრეთ-აღმოსავლეთი საზღვარი მდინარე ენგურამდე გადასწიეს.
       XVII-XVIII საუკუნეების მიჯნაზე მთავარ ზეგნაყ შარვაშიძის შვილებმა აფხაზეთი ერთმანეთში დაინაწილეს. როსტომს ერგო ტერიტორია მდინარე ბზიფსა და კოდორს შუა, ჯიქეშიას - კოდორსა და ღალიძგას შუა (აბჟუა), ყვაპუს - დალიძგისა და ენგურს შუა, რომელსაც შემდეგში სამურზაყანო ეწოდა (სახელწოდება წარმოდგა ყვაპუს შვილის მურზაყანის სახელიდან). სამთავროს სათავეში ედგა მთავარი (აფხაზურად - აჰ). მისი რეზიდენცია იყო სოფელ ლიხნში. აფხაზეთის სამთავრო იყოფოდა რამდენიმე ოლქად: ბზიფი (მდინარე ბზიფსა და გუმისთას შორის), რომელიც მთავრის უშუალო სამფლობელოს წარმოადგენდა, საძენი (ქართულად ჯიქეთი, გაგრა-ადლერის მხარე), გუმა (მდინარე გუმისთასა და კოდორს შორის), აბჟუა (მდინარე კოდორსა და დალიძგას შორის), სამურზაყანო (დღევ. გალისა და ოჩამჩირის რაიონები) და წაბალ-დალი (წებელდა-დალის მხარე).
     გუმა, აბჟუა და სამურზაყანო მთავრის საგვარეულოს (შარვაშიძე-ჩაჩბა) უმცროსი შტოების საუფლისწულოები იყო, საძნში უფროსობდა თავადი გეჩბა, წაბალ-დალში - თავადი მარშანია. მთავრის დომენი და საუფლისწულოები იყოფოდა ცალკეულ სენიორებად, რომელთა სათავეში იდგნენ თავადები (ათაუად) აჩბა (ანჩაბაძე), ემხაა (ემუხვარი), ძიაფშ-იფა, ინალ-იფა, ჩაბალურხუა და ჩხოტუა.
   ქართლ-კახეთის, იმერეთისა და სამეგრელოს სამთავროს რუსეთის ქვეშევრდომობაში შესვლის შემდეგ აფხაზეთის მთავარი ქელეშბეი რუსეთის ქვეშევრდომობის სურვილს გამოთქვამდა, მაგრამ მეტი კომპენსაციის მიღების მიზნით საქმეს აყოვნებდა. ამავე დროს იგი აშკარად განუდგა ოსმალეთს და განდევნა მისი ჯარი აფხაზეთიდან. 1808 წლის 2 მაისს ოსმალეთის აგენტებმა ქელეშბეი მოკლეს. სოხუმი ისევ ოსმანთა ხელში გადავიდა. 1809 წელს აფხაზეთის სამთავროს ტახტის მემკვიდრე გიორგიმ (საფარბეი) ხელი მოაწერა ე. წ. „სათხოვრის პუნქტებს“, სადაც გამოთქვამდა რუსეთის მეფის ქვეშევრდომობისა და სამსახურის სურვილს. 1810 წლის 17 თებერვალს ალექსანდრე I-მა დაამტკიცა „სათხოვარი პუნქტები“ და გიორგი შარვაშიძე აფხაზეთის მემკვიდრეობით მთავრად დანიშნა. 1810 წლის 2 ივლისს რუსეთის ჯარმა იერიშით აიღო სოხუმ-კალეს სიმაგრე.
   დასავლეთ კავკასიის დაპყრობის შემდეგ, როდესაც კავკასიელ მთიელთა ნაწილი ბრძოლაში გაწყდა, ხოლო ნაწილი თურქეთში გადასახლდა, ცარიზმმა კავკასიაში თავი მყარად იგრძნო. უკვე არ არსებობდა აფხაზეთის სამთავროს შენარჩუნების აუცილებლობა და თვითმპყრობელობა დაპყრობილი მხარის სამხედრო-ადმინისტრაციული მოწყობისა და კოლონიზაციისათვის ზრუნვას შეუდგა. 1864 წლის 12 ივლისს ცარიზმმა აფხაზეთის სამთავრო გააუქმა და რუსული მმართველობა შემოიღო. შეიქმნა სოხუმის სამხედრო განყოფილება, რომელიც ქუთაისის გენერალ-გუბერნატორს ექვემდებარებოდა. იგი შედგებოდა ბზიფის, სოხუმის, აბჟუის ოლქებისაგან (округ). მასში შევიდა წებელდის საბოქაულოც. სოხუმის სამხედრო განყოფილების (აფხაზეთი) უფროსად დაინიშნა აფხაზეთის ჯარების უფროსი, გენერალი პ. შატილოვი. ამრიგად, აფხაზეთის სამთავროს გაუქმებისა და რუსული მმართველობის შემოღებით ამ მხარეში კოლონიური პოლიტიკური რეჟიმი მკვიდრდება.

     სამურზაყანო დღევანდელი აფხაზეთის ტერიტორიაზე ჩამოყალიბდა XVII-XVIII საუკუნეების მიჯნაზე. მოიცავდა ძირითადად დღევანდელი გალის, ტყვარჩელისა და ოჩამჩირის რაიონების ტერიტორიას. 1704 წელს ეს ტერიტორია მემკვიდრეობით მიიღო მურზაყან შარვაშიძემ, რომლის სახელისგანაც მხარემ მიიღო სახელი. სამურზაყანოს მმართველები ძირითადად სამეგრელოს ექვემდებარებოდნენ. 1805 წელს მხარე შევიდა რუსეთის მფარველობაში. 1813-1840 წლებში კვლავ სამეგრელოს შეუერთდა.  
  1840 წელს რუსეთის ხელისუფლებამ ოდიშის სამთავროს  სუვერენიტეტისაგან გამოისყიდა და სამურზაყანოს საბოქაულო დააარსა. 1857 წელს, სამეგრელოს სამთავროს გაუქმების შემდეგ, სამეგრელოს  რუს მმართველს დაუქვემდებარეს. 1864 წლიდან სოხუმის სამხედრო განყოფილების შემადგენლობაში იყო, 1883 წლიდან სოხუმის ოლქის შემადგენლობაში სამურზაყანოს უბნის სახელწოდებით.
       სამეგრელოს ცალკე მხარედ ჩამოყალიბება დაიწყო ახ.წ VIII საუკუნის ბოლოს, როდესაც აფხაზეთის მეფე ლეონ II-მ შექმნა ეგრისის საერისთავო, რომელიც მოიცავდა ტერიტორიან მდინარეებს რიონს, კელასურსა და ტეხურს შორის. მისი ცენტრი იყო ციხე-ქალაქი ბედია, რის გამოც ამ საერისთავოს საბედიანო ეწოდა. მოგვიანებით აღმ. საზღვარმა ცხენსწყლამდე გადმოიწია. XI ს-ში ტერმინი საბედიანო ოდიშმა შეცვალა. ამ დროიდან მისი ერისთავები იყვნენ დადიანები, რომლებიც XII ს-ის მეორე ნახევარში დიდაზნაურებად იქცნენ, საქართველოს სამეფოს უმაღლეს თანამდებობაზე ინიშნებოდნენ, მეფის კურთხევაში მონაწილეობდნენ და პერიოდულად მთელი დასავლეთ საქართველოს პატრონებადაც ითვლებოდნენ. 
   XIV საუკუნეში დადიანებმა გურია, აფხაზეთი (ანაკოფიისწყლამდე) და ბალსქვემო სვანეთი შემოიერთეს, ერისთავთ-ერისთავის ტიტული მიიღეს და შიდა საქმეებში სრულიად დამოუკიდებელ მმართველებად იქცნენ. საქართველოს დაშლამდე ისინი საქართველოს ერთიანობის მომხრე დავით ულუს შთამომავლების მომხრეებად გამოდიოდნენ, დავით ნარინის შთამომავალ ლიხთ-იმერეთის მეფეებთან ბრძოლაში.
         საქართველოს დაშლის შემდეგ დადიანები ფორმალურად აღიარებდნენ იმერეთის მეფეთა უზენაესობას, მაგრამ, როდესაც იმერეთის მეფე ბაგრატ III-მ მოინდომა სამეგრელოს შემოერთება, დადიანი ლევან I 1557 წელს სტამბულში გაიქცა და სულთნისგან დამოუკიდებელი მმართველის ტიტული მიიღო. ამიერიდან დადიანები „ხელმწიფე დადიანის“ ტიტულით იხსენიებოდნენ. ასე დაარსდა სამეგრელოს სამთავრო.
     XVI-XVII საუკუნეებში ჩრდილო კავკასიელთა შემოსევების გამო სამეგრელოს სამთავროს ჩრდილოეთ-დასავლეთ საზღვარმა მდინარე კელასურამდე გადმოიწია. ლევან II დადიანმა რამდენჯერმე წარმატებით ილაშქრა აფხაზეთში, მაგრამ მაინც იძულებული გახდა აფხაზი ფეოდალების თავდასხმათა აღსაკვეთად აეგო სიმაგრეთა სისტემა (კელასურის კედელი), რომელსაც მორიგეობით იცავდნენ სამეგრელოს სამთავროს ფეოდალები.
   ლევან II დადიანის სიკვდილის შემდეგ, სამეგრელოს სამთავრო დასუსტდა. ამით ისარგებლეს აფხაზმა ფეოდალებმა, რომელმაც XVII საუკუნის 90-იან წლებში ხელთ იგდეს სამეგრელოს სამთავროს ტერიტორია მდინარე ენგურამდე. გიორგი IV ჩიქვან-დადიანმა რამდენჯერმე წარმატებით ილაშქრა მათ წინააღმდეგ, მაგრამ დაკარგული ტერიტორიის დიდი ნაწილის დაბრუნება ვერ მოხერხდა. მართალია საზღვრად ენგური დარჩა, თუმცა ღალიძგასა და ენგურს შორის წარმოშობილი შერვაშიძეთა სამფლობელო სამურზაყანო ძირითადად ჩიქვან-დადიანებს ემორჩილებოდა და იქაური მოსახლეობის აფხაზიზაცია აღარ მომხდარა. ბოლომდე სამეგრელოს შემადგენლობაში დარჩა ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი.
   სამეგრელოს სამთავროს პოლიტიკური და სოციალური აღნაგობა საქართველოს სხვა სამეფო-სამთავროთა მსგავსი იყო. მთავრის ხელისუფლება კანონით შეუზღუდველი იყო. იგი სამთავროს კარის მოხელეთა საშუალებით განაგებდა. თავდაპირველად სამთავროს უპირველეს მოხელეს ვეზირი წარმოადგენდა, XVII საუკუნის დასაწყისიდან - ლიპარტიანი, ხოლო XVIII საუკუნიდან სახლთუხუცესი. აღმასრულებელი ხელისუფლება  ბოქაულთუხუცესის ხელთ იყო. სამეგრელოს სამთავრო დაყოფილი იყო სამოურავოებად. თავდაპირველად სამეგრელოს მთავრის პირველი რეზიდენცია ჭაქვინჯა იყო, ხოლო XVI საუკუნიდან - ზუგდიდი. ამის გარდა მთავარს 12-ზე მეტი სასახლე ჰქონდა. სამეგრელოს სამთავროში ორი ძირითადი კლასი იყო: გლეხები და ფეოდალები. გლეხობის ყველაზე მნიშვნელოვან კატეგორიას მებეგრე ანუ მოინალე გლეხები წარმოადგენდნენ. მათ საკუთარი კარმიდამო ჰქონდათ და ევალებოდათ ბეგარის გაღება და მუშაობა. გლეხთა ყველაზე უუფლებო კატეგორიას  მოჯალაბე ანუ დოლმახორე გლეხობა წარმოადგენდა.
     სამეგრელოს სამთავროში ფეოდალური კლასის ქვედა წოდებას აზნაურები ქმნიდნენ. მათი ერთი ნაწილი სამეგრელო მთავრის, მეორე კი მსხვილი ფეოდალებისა და ეკლესიის ვასალები იყვნენ. ფეოდალური კლასის უმაღლეს წოდებას თავადები ქმნიდნენ, რომელთაც საკუთარი სათავადოები ჰქონდათ. XV-XVII საუკუნეებში სამეგრელოს სამთავროში ჩამოყალიბდა ჭილაძეების, გოშაძეების, ჩიჩუების, ფაღავების, ჯაიანების, ქოჩაკიძეებისა და დგებუაძეების სათავადოები. XVIII საუკუნის დასაწყისში ახალი - ჩიქოვანთა სათავადო. საქართველოს ერთიანობის ხანაში ოდიშის საერისთავო ეკლესიურად სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქს ემორჩილებოდა, ხოლო აფხაზეთის საკათალიკოსის ცალკე გამოყოფის შემდეგ აფხაზეთის კათალიკოსს. XVII საუკუნის 80-იან წლებამდე სამეგრელოს სამთავროში 6 საეპისკოპოსო კათედრალი იყო: ჭყონდიდის, ცაიშის, წალენჯიხის, ბედიის, მოქვისა და დრანდის. მონასტრები არსებობდა ყველა საეპისკოპოსო კათედრალთან. 
        სამეგრელოს სამთავროს ეკონომიკაში დიდ როლს ასრულებდა საზღვაო ვაჭრობა. XIV-XV საუკუნეებში სამეგრელოს სამთავროს სავაჭრო ურთიერთობა ჰქონდა ბიზანტიასთან, ტრაპიზონის იმპერიასთან და ჩრდილოეთ შავიზღვისპირეთის იტალიის სავაჭრო კოლონიებთან. ამავე საუკუნეებში სამეგრელოს უშუალო საზღვაო ურთიერთობა ჰქონდა ხმელთაშუა ზღვის აუზის ქვეყნებთან. სამეგრელოს სამთავროს უმნიშვნელოვანესი ნავსადგურები ფოთი, კემხელი (ახლანდელი ყულევი), სათამაშია (ახლანდელი ტამიში), კელასური და ცხუმი (ახლანდელი სოხუმი). ფოთში იყო იტალიელთა მნიშვნელოვანი დასახლება, ხოლო ცხუმში - გენუელთა სავაჭრო კოლონია სებასტოპოლსი. ვაჭრობის მიზნით სამეგრელოს მთავრები ზოგჯერ საკუთარ ფულსაც ჭრიდნენ: დღემდე მოაღწია ვამეყ I დადიანის მიერ მოჭრილმა მონეტამ. შავ ზღვაზე ოსმალთა გაბატონების შემდეგ სამეგრელოს სამთავროს საზღვაო ურთიერთობა დასავლეთ ევროპის ქვეყნებთან შეწყდა. XVI-XVII საუკუნეებში სამეგრელოს სამთავროს საზღვაო ვაჭრობა დასავლეთ ევროპასთან ოსმალეთის მეშვეობით წარმოებდა. ამ დროს ერთ-ერთ მნიშვნელოვანეს ნავსადგურად იქცა ისგაური, რომელიც მდ. კოდორის აღმოსავლეთით მდებარეობდა. 1728 წლიდან, როდესაც თურქები გაბატონდნენ აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში, სამეგრელოს სამთავრო საზღვაო ვაჭრობას თურქების მიერ დაკავებული ნავსადგურების მეშვეობით აწარმოებდა. სამეგრელოს სამთავროს რუსეთის მმართველობაში შესვლის შემდეგ მის მთავარ ნავსადგურად რედუტ-კალე (ყულევი) გადაიქცა. სამეგრელოს სამთავროში ზღვით შემოდიოდა ხელოსნური ნაწარმი, აგრეთვე მარილი. სამეგრელოს სამთავროდან გაჰქონდათ ძვირფასი ხე-ტყე, ტილო, სელის ნაწარმი, აბრეშუმი, თაფლი, ცვილი, ღვინო, ტყავეული და ბეწვეული.
    1857 წელს რუსეთმა სამეგრელოს სამთავროში რუსული მმართველობა შემოიღო. 1866 წელს სამეგრელოს მთავრის ტახტზე ნიკომ ოფიციალურად თქვა უარი. 1867 წ. 4 იანვარს რუსეთის ხელისუფლებამ სამეგრელოს სამთავრო იურიდიულადაც გააუქმა. 
         






   გურიის საერისთავო VIII საუკუნის ბოლოს შეიქმნა აფხაზეთის სამეფოში. XI საუკუნიდან მისი ერისთავები იყვნენ სვანეთის ერისთავი ვარდანისძეები, რომელთა რეზიდენცია იყო სოფელი გურიანთა (ურარტული წყაროების კურიანთა, ასურული წყაროების გურიანი. დღევ სოფელი გურიანთა, მდებარეობს მდინარეების ბჟუჟისა და ნატანების შესართავთან ახლოს მდ. სავაციას ნაპირებზე, ოზურგეთიდან 5 კმ- ზე,), საიდანაც უნდა მომდინარეობდეს მხარის სახელი. 1372 წლიდან გურია სამეგრელოს მმართველმა დადიანებმა დაიკავეს და ამიერიდან „გურიელები“ სწორედ დადიანთა გვარიდან იყვნენ.
    გურიის ფეოდალური სამთავრო მდებარეობდა მდინარეებს რიონსა და აჭარისწყალს, შავ ზღვასა და მესხეთის ქედს შორის. ზოგჯერ მის შემადგენლობაში აჭარა და აღმ. ჭანეთიც (დღევ ლაზეთის მხარე თურქეთში) შედიოდა. აღნიშნული ტერიტორია 3 ნაწილად იყოფოდა: ზემო გურია (რიონსა და სუფსას შორის), შუა გურია (სუფსასა და ჩოლოქს შორის) და ქვემო გურია (ჩოლოქსა და ჭოროხს შორის). გურიის მთავართა რეზიდენცია ჯერ იყო ალამბარი (სოფელი ქობულეთის რაიონში, მდ. აჭყვის მარცხნივ), შემდეგ კი ოზურგეთი. მნიშვნელოვანი რეზიდენცია იყო სოფელ ლიხაურში (ოზურგეთის რაიონში, აჭარისწყლის ხეობაში, ნაბადას მთის ჩრდილოეთით, ოზურგეთიდან 5 კმ-ზე), ხოლო საუფლისწულო მამული სოფელი ლესა (ლანჩხუთის რაიონი). 
   გურიის სამთავროში სამი ეპარქია შედიოდა: ჯუმათის (ზემო გურია), შემოქმედის (შუა გურია) და ნინოწმინდის (ქვემო გურია). იყო რამდენიმე მონასტერი (შემოქმედის, ჯუმათის, თეთროსნისა და სხვა), საწინამძღვრო და ორასზე მეტი ეკლესია, რომლებიც დიდი რაოდენობით ყმა-მამულს ფლობდნენ და სწავლა განათლებისა და კულტურის ცენტრებს წარმოადგენდნენ.
      XVI საუკუნეში გურიას ოსმალეთი გაუმეზობლდა და იწყო მისი კუთხეების მიტაცება. 1614 წელს მიტაცებულ იქნა ისტორიული აჭარა, 1703 წელს ბათუმისა და ჩაქვის მხარეები, ხოლო 1772 წელს ქობულეთის მხარე.
       1810 წელს გურია რუსეთის შემადგენლობაში შევიდა ავტონომიის სახით. რუსეთ-ოსმალეთის მორიგი ომის მსვლელობის დროს, 1828 წლის ოქტომბერში რუსეთის ხელისუფლებამ გურიის სამთავრო ოფიციალურად გააუქმა, სოფიო ოსმალეთში გაიქცა, სადაც გარდაიცვალა. 1829 წელს შეიქმნა გურიის დროებითი მმართველობა. 1840 წელს კი გურია ოზურგეთის მაზრის სახელით ქუთაისის გუბერნიას შეუერთდა.






7 комментариев:

  1. კარგია, მადლობა, მაგრამ სამომავლოდ კოლხეთის და ლაზიკის მეფეების გენეალოგიაც თუ დაემატება კარგი იქნება...

    ОтветитьУдалить
  2. ლეჩხუმის თავდების ისტორია რატო არ არის შეტანილი ,არქივებში მასლები არის,კიდევ ბევრი ისტორიული მონაცემები აკლია მა გენოლოგიას,თუ კიდევ დავმტებთ კარგი იქნება,საქთცელოზე უამრავი მასლები ინახება საფრანგეთში და იტალიაში კერდზოდ პალერმოში,საბერდზნეთში,რუსეთის არქივიც მდიდარია საქრთველოს ისტორიტ,

    ОтветитьУдалить
  3. საღოოლ ძაალაინმაგარია <3

    ОтветитьУдалить
  4. tarxan-mouravi ar chans arsad da iqneb chaascorot. sadme chasvit torem inerviulebs da codoa amxela mozvinuli kaci

    ОтветитьУдалить
  5. რაც ითხოვეთ ჩავამატე და შევავსე. თარხან-მოურავის გენეალოგიურ ხეს ფეუსბუქ ვერდზე დავდებ უახლოეს დღეებში.

    ОтветитьУдалить
  6. გამარჯობა.გურიის მთავარი გურიელის ბოლო შთამომავალი დავით გურიელი რატომ არ წერია? დავითის მამას ნიკოლოზი ერქვა,ბაბუას დავითი.. პ.ს. პირადად ვიცნობ

    ОтветитьУдалить
  7. laki მე ეგ ინფორმაცია ვერსად ვიპოვე და დავდე კიდეც სტატუსად ფეისბუქის ჩემს გვერდზე ვსაც აქვს ინფორმაცია გამომეხმაურეთთქო. თუ გაქვს დეტალური ინფორმაცები დამიკავშირდით ფეისბუქზე https://www.facebook.com/profile.php?id=100002535715459. ის ბაბუა დავითი ვისი შვილია, რომელი 4 ძმისგან იქნებ გამირკვიო და წლები როდის მოკვდა ამ დავთის წინაპრები, იქნებ ამ დავითთანაც დამაკავშირო მადლობელი დაგრჩები

    ОтветитьУдалить