ფრანკების ეთნოგენეზის საკითხისათვის (ნ. გამისონია)

დასავლეთ ევროპის ტერიტორიაზე მობინადრე „ბარბაროს“ 1 ტომთა შორის ფრანკები იყვნენ პირველნი, რომლებმაც უმსხვილესი ტომობრივი კავშირის ჩამოყალიბების შემდეგ საფუძველი ჩაუყარეს ფეოდალური სახელმწიფოს შექმნას. ახ.წ. III-IV საუკუნეებში ფრანკები თავიანთი სამეურნეო და სოციალური ყოფა-ცხოვრებით თითქმის არ გამოირჩეოდნენ მეზობელი ტომებისაგან, მაგრამ V საუკუნიდან მათ საზოგადოებრივ ცხოვრებაში იწყება გარდატეხა, რომელიც ხელს უწყობს მათ დაწინაურებას.

VI ს. დასაწყისში ფრანკები თავიანთ ირგვლივ იკრებენ გალო-რომაელებსა და მდინარე რაინის აუზში მცხოვრები ტომების უმრავლესობას, VII-VIII საუკუნეებში კი – კელტებისა და გერმანელების თითქმის ყველა ტომს, რის საფუძველზეც ფრანკები დასავლეთ ევროპაში ქმნიან ყველაზე დიდ ფეოდალურ-მონარქიულ სახელმწიფოს. მიუხედავად ამისა, ფრანკების წარმოშობის საკითხი ყველაზე ნაკლებად აისახა ისტორიულ წყაროებში. ცნობილი რომაელის პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე გაიუს იულიუს ცეზარი2 და რომაელი ისტორიკოსი პუბლიუს კორნელიუს ტაციტუსი3 კონკრეტულად ფრანკებს არ იხსენიებენ ისეთ მნიშვნელოვან წყაროებში, როგორიცაა: ცეზარის „კომენტარები გალებთან ომის შესახებ“ და ტაციტუსის „გერმანია“ (თუმცა მოგვითხრობენ ფრანკთა ტომობრივ კავშირში შემავალ ზოგიერთ გერმანულ ტომზე: უბიებზე, სიკამბრებზე, ბრუქტერებზე, ტენქტერებზე და სხვ.). ამან მკვლევართა გარკვეულ ნაწილს საშუალება მისცა, გარკვეული ინტერესებიდან გამომდინარე, დასავლეთ ევროპის ტერიტორიაზე ფრანკები საერთოდ არ მოეხსენიებინათ და აღნიშნული პოლიტიკური ერთეული უძველესი გერმანული ტომების გაერთიანების შედეგად ჩაეთვალათ. ისინი თვლიდნენ, რომ თითქოსდა „ფრანკები“, როგორც ცალკე ფრანკების ტომობრივი გაერთიანება არ არსებობდა, რომ ეს ტერმინი გაჩნდა III ს. II ნახევარში მდ. რაინის ქვემო წელში და ის გერმანული ტომების საერთო სახელწოდებაა4.

გუსტავ რიხტერის აზრით, გერმანული ტომები: ხამავები, ატუარიები, ამპსივარიები, სიგამბრები, სალიელები და სხვები IIIს. II ნახევაში „ფრანკების“ საერთო სახელწოდების ქვეშ გაერთიანდნენ, თუმცა ეს ტომები კიდევ დიდხანს ინარჩუნებდნენ თავიანთ სახელწოდებას5 და, ბუნებრივია, ყოფასა და კულთურაში ლოკალურ თავისებურებებსაც.

სამეცნიერო ლიტერატურაში ტერმინ „ფრანკი“-ს წარმომავლობაზე რამდენიმე ვერსიაა ჩამოყალიბებული. ერთ-ერთი ვერსიის თანახმად, ტომობრივი გაერთიანების სახელწოდება – ეთნონიმი „ფრანკი“ მომდინარეობს საბრძოლო იარაღ „ფრამეა“-დან. გერმანულ ტომთა გაერთიანების შედეგად ჩამოყალიბებული სოციალურ-პოლიტიკური ერთეულისათვის „ფრამეა“ იქცა ეროვნულ იარაღად და აქედან ჩამოყალიბდა აღნიშნული გაერთიანების საერთო სახელწოდება „ფრანკი“.6

მოტანილი არგუმენტი ჩვენ არ გვეჩვენება დამაჯერებლად. გერმანელი ტომები „ფრამეა“-ს აღნიშნულ პერიოდამდეც ატარებდნენ, რის შესახებაც ჯერ კიდევ ტაციტუსი გვაწვდის ცნობებს: „რკინაც, თუ ვიმსჯელებთ მათ მიერ დამზადებული იარაღის მიხედვით, არა აქვთ უხვად. იშვიათად თუ ხმარობს ვინმე დიდი ზომის მახვილებსა და შუბებს, ისინი ატარებენ შუბებს, ანუ, ისინი მათ თავიანთ ენაზე უწოდებენ, ფრამეებს, ვიწრო და მოკლე ბუნიკებით, თუმცა იმდენად ბასრი და მოსახერხებელია ბრძოლაში, რომ ამ იარაღით, ვითარებიდან გამომდინარე, იბრძვიან როგორც შორიდან, ასევე ხელჩართული შეტაკებისას. და მხედარიც ასევე კმაყოფილდება ფარითა და ფრამეით“,7 მაგრამ ეთნონიმის აღმნიშვნელად ის არც ერთ ტომში არ ქცეულა. და მეორეც, ტაციტუსისავე ცნობით, ფრამეას ატარებდნენ არა მარტო ის ტომები, რომლებიც ფრანკთა კავშირში შევიდნენ, არამედ ისინიც, ვინც ამ გაერთიანების მიღმა დარჩნენ.

ვფიქრობთ, ორი აზრი არ უნდა არსებობდეს იმაზე, რომ საერთო წარმომავლობის ტომების კონსოლიდაცია ხანგრძლივი დროის პროცესია და გერმანულ ტომებში მიმდინარე ეთნო-სოციალური პროცესების დროს აღნიშნულ ტომთა გაერთიანება უნდა მომხდარიყო ერთ-ერთი ტომის ჰეგემონობის ქვეშ, რომელიც „ფრანკი“-ს სახელწოდებას ატარებდა. ანალოგიური ეთნოსოციალური პროცესები მიმდინარეობდა როგორც ევროპაში, ასევე საქართველოს ტერიტორიაზეც. იბერიის, კოლხეთის, ლაზიკის, „აფხაზთა“ სამეფოები არ იყვნენ თითო ტომით დაკომპლექტებულნი. საზოგადოების განვითარების გარკვეულ ეტაპებზე ქართველური ტომები ატარებდნენ იმ ტომის სახელს, ვისი ჰეგემონობის ქვეშაც მოხდა მათი კონსოლიდაცია და აქედან გამომდინარე, გარკვეული პოლიტიკური ერთეულების – სამეფოების ჩამოყალიბება. ეს იყო ქართველური წარმომავლობის ტომების, ქართული საზოგადოების განვითარების უწყვეტი ხაზი, რამაც ქართველი ერის, ქართული ეთნოსის ჩამოყალიბებამდე მიგვიყვანა. რაც შეეხება ტერმინ „ფრანკ“-ის წარმომავლობის მეორე ვერსიას, იაკობ გრიმის აზრით, ფრანკთა გაერთიანების საერთო სახელწოდება წარმოშობილია სიტყვა „თავისუფალისაგან“ (Frei)8.

ერთადერთი საბუთი, რომელიც იაკობ გრიმს აქვს გამოყენებული თავისი შეხედულების დასასაბუთებლად, არის „სალიკური სამართლის“ პროლოგი. იაკობ გრიმს თავისი შეხედულების დამამტკიცებლად თვით ფრანკთა საზოგადოების სტრუქტურა მიაჩნია. მისი აზრით, ფრანკთა საზოგადოება თავისუფალი ადამიანებისაგან შედგებოდა, რომელიც თავის ირგვლივ იკრებდა და აერთიანებდა მეზობელ ტომებს. „სალიკური სამართლის“ პროლოგში ნათქვამია: „ფრანკთა ხალხი არის სახელოვანი, შემოქმედი ღვთის მიერ შექმნილი, იარაღით ძლიერი, სამშვიდობო ხელშეკრულებაში ურყევი, რჩევაში ბრძენი, სხეულით კეთილშობილი, სისუფთავის მხრივ წუნდაუდებელი, წარმოსადეგობით საუცხოო, გაბედული, კათოლიკურ რჯულზე მოქცეული, ერესისაგან თავისუფალი“...9

სალიელი ფრანკების ამ დახასიათებაში, რომელიც „სალიკური სამართლის“ პროლოგშია შეტანილი, ნამდვილად ჩანს ხალხის ამაღლებული, თავისუფალი, თავისუფლებისათვის მებრძოლი სული, მაგრამ აქ არაფერია ნათქვამი საზოგადოების შიგნით არსებულ სოციალურ ორგანიზაციაზე, საზოგადოების იმ ფენებზე, რომლებიც ჩაგვრას განიცდიდნენ და, ამდენად, არ შეიძლება მათ – მთელ ხალხს – ვუწოდოთ თავისუფალი. „სალიკური სამართლის“ X ტიტულში ლაპარაკია მონა-სერვის მოპარვაზე, სადაც მონა ცხენთან და შესაბმელ პირუტყვთანაა გათანაბრებული: „უკეთუ ვინმე მოიპარავს მონას, ცხენს ან შესაბმელ პირუტყვს, გადაიხდის 1200 დენარს, რაც შეადგენს 30 სოლიდს“.10 XV ტიტული თავისუფალი ადამიანის მოკვლისათვის 200 სოლიდს აწესებს, ხოლო ლიტის ვერგელდად – 100 სოლიდს: „უკეთუ ვინმე მოკლავს თავისუფალ ადამიანს.., გადაიხდის 8000 დენარს, რაც შეადგენს 200 სოლიდს11... უკეთუ რომელიმე თავისუფალი ადამიანი მეფის დასწრებით გაააზატებს სხვის ლიტს, ამ უკანასკნელის ბატონის თანხმობის გარეშე და მხილებული იქნება, გადაიხდის 4000 დენარს, რაც შეადგენს 100 სოლიდს“.12

„სალიკური სამართლის“ მოქმედების პერიოდში ფრანკების საზოგადოებაში სოციალური დიფერენციაციის პროცესი საკმაოდ შორს იყო წასული. აღნიშნულ პერიოდში თემური ორგანიზაციის გადმონაშთები საკმაოდ რელიეფურია, მაგრამ მთელ რიგ საკითხებში დემოკრატიზმის პრინციპები აშკარად დარღვეულია. ეს ფეოდალიზმის წინა ხანისა და წყობისათვის სავსებით ბუნებრივი მოვლენაა. მართალია, მეფეებს, სამხედრო ბელადებსა და სხვებს საერთო კრება ირჩევდა, მაგრამ ირჩევდა არა თემის ყველა წევრთაგან, არამედ ეს პატივი უპირატესად წარჩინებულ გვართა წარმომადგენლებს ეკუთვნოდათ. ტაციტუსის გადმოცემით, თემი ხშირად მძიმე მდგომარეობაში ვარდებოდა იმ მხრივ, რომ განუწყვეტელი ომების შედეგად სოციალურად დაწინაურებული ფენები იჟლიტებოდნენ. ასე მოუვიდათ ხერუსკებს, რომლებსაც ამოუწყდათ სამეფო გვარის ყველა წარმომადგენელი იტალიკის გარდა, რომელიც, თავის ტომს მოწყვეტილი, რომში ცხოვრობდა და რომაული კულტურის ძლიერი გავლენის ქვეშ იყო მოქცეული. ამიტომ, ჩვეულებრივ პირობებში, მისი მეფედ არჩევა არ შეიძლებოდა, მაგრამ რადგანაც იგი სამეფო გვარის ერთადერთი წარმომადგენელი იყო, ხერუსკები იძულებულნი გახდნენ, ის მეფედ მოეთხოვათ13.

ტაციტუსის ამ ცნობით, აშკარაა გერმანულ ტომებში თავისუფალი თემის დაშლის და მის საფუძველზე ფეოდალიზაციის პროცესის შორსწასულობა. გერმანულ ტომებში ტრადიციით დამახასიათებელი ყოფილა ომის დამთავრების შემდეგ ბელადისათვის საჩუქრების მირთმევა. „გერმანულ ტომებში, – აღნიშნავს ტაციტუსი. – არსებობს ჩვეულება, რომლის მიხედვითაც საზოგადოების თითოეულმა წარმომადგენელმა ნებაყოფლობით უნდა გამოუყოს ბელადს რაიმე საქონლიდან და მიწის ნაყოფიდან და ყოველივე ეს, ბელადების მიერ მიღებული პატივისცემის ნიშნად, ემსახურება ასევე მათი საჭიროების, მოთხოვნილებების დაკმაყოფილებას. მათ განსაკუთრებით ახარებთ საჩუქრები მეზობელი ტომებისაგან, რომელთაც უგზავნიან არა მარტო ცალკეული პირები, არამედ ბევრჯერ მთელი ტომიც კი. ასეთი საჩუქრებია: საუკეთესო, რჩეული ცხენები, ბრწყინვალედ მორთული იარაღი, ფალერები და საპატიო ხელსაკიდები; ახლა კი ჩვენ მათ ვასწავლეთ საჩუქრად ფულის აღებაც“.14

ცხადია, ხშირი ომიანობის პირობებში ბელადებისათვის, გვარის უხუცესებისათვის ასეთი საჩუქრების მირთმევა იწვევდა ამ პირთა ეკონომიკურ და სოციალურ აღზევებას. ამიტომ გერმანულ ტომებში არსებული მდგომარეობა არ იძლევა შესაძლებლობას I-II საუკუნეებშიც კი ვილაპარაკოთ მეთემეთა ეკონომიკურ და უფლებრივ თანასწორობაზე. ამის მკაფიო მაგალითს წარმოადგენს გერმანელებში მონობის არსებობა. ტაციტუსის აღწერილობით, სერვს (მონას), რომაელებისაგან განსხვავებით, ჰქონდა ბინა და მართავდა თავის მეურნეობას. ბატონი მათ, კოლონის მსგავსად, აკისრებდა გამოსაღებს – პურის განსაზღვრულ რაოდენობას, წვრილფეხა პირუტყვს და ტანსაცმელს15.

მოყვანილი მონაცემების მიხედვით, იერარქიული კიბის ყველაზე დაბალ საფეხურზე მდგარი საზოგადოებრივი ფენა არ შეიძლება მონებად მივიჩნიოთ. ეს იყო მიწაზე დამაგრებული და დაგლეხებული მეთემე ან მონათყოფილი – ნატყვევარი, რომელსაც ბატონის მიმართ გარკვეული ვალდებულებები – ბეგარის გადახდა ევალებოდა. მათზე მაღლა იდგნენ ე.წ. „თავდახსნილნი“. ვფიქრობთ, ეს უკანასკნელნი იყვნენ ლიტები, რომელთაც ეკავათ საშუალო მდგომარეობა თავისუფალ მეთემეთა და სერვებს (მონებს) შორის.

ამგვარად, მოტანილი მონაცემების მიხედვით, სახეზე გვაქვს არა მონათმფლობელური, არამედ წინაფეოდალური და ადრეფეოდალური ურთიერთობანი. მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ ფრანკებში მონების არსებობა მთლიანად გამოსარიცხავია. III საუკუნის ფრანკებში მონების არსებობას ადასტურებს იაკობ გრიმი. ის სამართლიანად მიიჩნევს, რომ მონების ფენას ქმნიდნენ სამხედრო ტყვეები და ისინი არ წარმოადგენდნენ საზოგადოების ნამდვილ წევრებს. სწორედ ამ დებულების გამო იგი ფრანკთა საზოგადოებას თავისუფალ ადამიანთა საკრებულოდ მიიჩნევდა.

აღნიშნული გარემოება დასტურდება კავკასიის მთიანეთის მაგალითზეც. აქ მონების ფენას სწორედ სამხედრო ტყვეები და შარაგზებზე მოტაცებული პირები ქმნიდნენ. მოტაცებული, რომელიც სრულ მონის მდგომარეობაში იმყოფებოდა, გარკვეული დროის განმავლობაში ემსახურებოდა მას, ვინც ის მოიტაცა, რის შემდეგაც ხდებოდა მონის მიწაზე დამაგრება, დაგლეხება და ადგილობრივ ნიადაგზე მათი სრული ასიმილაცია. აქედან გამომდინარე, საზოგადოება მიდიოდა ფეოდალურ ურთიერთობათა განვითარების გზით, რამაც ჩრდილოეთ კავკასიის მთიანეთში სრულყოფილად დასრულებული სახე ბოლომდე ვერ მიიღო. რაც შეეხება გერმანულ ტომებს, იმავე იაკობ გრიმის მონაცემების მიხედვით, ისინი სამხედრო ტყვეებს, რომლებიც მონურ მდგომარეობაში ვარდებოდნენ, რა ეთნიკური წარმომავლობისაც არ უნდა ყოფილიყვნენ, თავიანთ მიწაზე ასახლებდნენ და საკუთარი მეურნეობის მოწყობის უფლებას აძლევდნენ. უნდა ვიგულისხმოთ, რომ გერმანულ ტომებშიც ეს ხდებოდა გარკვეული დროის გასვლის შემდეგ, რასაც შედეგად მოსდევდა ადგილობრივ ნიადაგზე მათი სრული ასიმილაცია.

ამ საკითხთან დაკავშირებით საინტერესოა გერმანული ტომებისათვის დამახასიათებელი ერთი ჩვეულება, რომელსაც ტაციტუსი გვამცნობს: „გერმანელები თამაშობენ ძვლებს და რაც გასაკვირია, ამას ჩადიან, როგორც სერიოზულ საქმეს და ფხიზლები. წაგების ან მოგების დროს ისეთ გატაცებას ააშკარავებენ, რომ როდესაც უკვე ყველაფერი წაგებულია, ძვალს ისვრიან და უკანასკნელ სანაძლეოდ საკუთარ თავისუფლებასა და სხეულს აღიარებენ. ძლეული ნებაყოფლობით ხდება მონა, და რა გინდ ახალგაზრდა და მძლავრი არ უნდა იყოს, იგი დაუშვებს თავის შებორკვას და გაყიდვას“.16

მონათა ფენის გაჩენასთან დაკავშირებით, ფ. ენგელსი ხაზს უსვამს ტომთა შორის ომებსა და ძარცვა-გლეჯას. მისი სიტყვებით, გერმანულ ტომებში ომი უფრო საპატიო საქმედ ითვლებოდა, ვიდრე საწარმოო შრომა: „ომს ახლა აწარმოებდნენ მხოლოდ ძარცვა-გლეჯის გულისათვის. იგი შემოსავლის მუდმივი წყარო ხდება. ახლად გამაგრებულ ქალაქებს ამაოდ როდი არტყია გარს მრისხანე კედლები. მათ თხრილებში გვაროვნული წყობილების სამარეა პირდაღებული. ხოლო მათი კოშკები ცივილიზაციას ებჯინებიან... მაგრამ ეს არასდროს არ მოხდებოდა, სიმდიდრისადმი ხარბ მისწრაფებას რომ გვარის წევრები მდიდრებად და ღარიბებად არ გაეთიშა, რომ ქონებრივ განსხვავებას ერთი და იმავე გვარის ფარგლებში ინტერესთა ერთობა გვარის წევრებს შორის ანტაგონიზმად არ ექციათ“.17

მართალია, აქ ენგელსი პირდაპირ ფრანკებზე არ მიუთითებს, მაგრამ ის, რაც მის მიერ საერთოდ გერმანელებზეა ნათქვამი, ფრანკებსაც ეხება. ენგელსს ფრანკებზე აქვს სპეციალური გამოკვლევა: „ფრანკული პერიოდი“. ამ გამოკვლევაში ენგელსი ისეთსავე თვალსაზრისს ავითარებს ფრანკების საზოგადოებრივ სტრუქტურაზე, როგორც საერთოდ გერმანელებზე. იგი ეხება სამარკო წყობას და აღნიშნავს, რომ გერმანელებისათვის ეს სისტემა იყო დამახასიათებელი მთელი შუა საუკუნეების ბოლომდე. ერთი მხრივ, სამარკო წყობა იყო ფორმა, რომელშიაც სახალხო თავისუფლება ხორციელდებოდა და, მეორე მხრივ, მონობის საფუძველი. „საუკუნეების მანძილზე ის არსებობდა ფორმად, რომელშიც გერმანელი ტომების თავისუფლება ხორციელდებოდა, შემდეგ კი იქცევა ათასწლოვანი მონობის საფუძვლად“.18

მაშასადამე, თემურ-გვაროვნული წყობილება არ გამორიცხავს მონობას, უფლებრივ და ქონებრივ უთანასწორობას. ეს არის საზოგადოებრივ ურთიერთობათა განვითარების გარკვეული ეტაპი. „ფრანკულ პერიოდში“, იქ, სადაც ენგელსი არკვევს ხალხის რიცხობრივი ზრდისა და ამის შედეგად გვაროვნული კავშირის რღვევის საკითხს, ზემოთქმულ აზრს იგი კიდევ უფრო განამტკიცებს. „ხალხის რიცხობრივი ზრდისა და საზოგადოების შემდგომი განვითარების შედეგად, – აღნიშნავს ენგელსი. – სულ უფრო და უფრო ივიწყებდნენ სისხლით ნათესაობაზე დამყარებულ კავშირებს. რჩებოდა მხოლოდ საერთო ისტორია და საერთო ენა“.19

ამრიგად, ფრანკების ისტორია არ ამართლებს იაკობ გრიმის თვალსაზრისს. ისტორიული სინამდვილე ეწინააღმდეგება მის შეხედულებას იმაზე, რომ III საუკუნეში ფრანკთა საზოგადოება თავისუფალ ადამიანთაგან შემდგარიყოს და ფრანკთა სახელწოდებაც თითქოს ამის მიხედვით წარმოშობილიყოს.

ამრიგად, შეიძლება დავასკვნათ, რომ ტომის სახელწოდება „ფრანკ“-ი არ არის წარმოშობილი სიტყვა „თავისუფალი“-საგან (Fრეი). სახელწოდება „ფრანკ“-ი, როგორც ეტყობა, უნდა რქმეოდა ერთ-ერთ რომელსამე ტომს, რომელმაც შესძლო თავისი ჰეგემონობის ქვეშ გაეერთიანებინა სხვა ტომები და შეექმნა ძლიერი ტომობრივი კავშირი, რომელშიც ფრანკების ტომი დიდი პრივილეგიებითა და უფლებებით სარგებლობდა. ამის ნათელ დადასტურებას წარმოადგენს „სალიკური სამართლის“ ცალკეული ტიტულები. მაგალითად, XXXII ტიტულში – „თავისუფალი ადამიანის შებორკვის შესახებ“ – მითითებულია: „უკეთუ რომაელი უდანაშაულოდ შებორკავს ფრნაკს, გადახდება 1200 დენარი, რაც 30 სოლიდის ტოლია. ხოლო თუ ფრანკი უდანაშაულოდ შებორკავს რომაელს, გადახდება 600 დენარი, რაც შეადგენს 15 სოლიდს“.20 ან კიდევ: „უკეთუ ვინმე მოკლავს თავისუფალ ფრანკს ან ბარბაროსს, რომელიც სალიკური კანონის მიხედვით ცხოვრობს და მხილებული იქნება, მიესჯება 8000 დენარის გადახდა, რაც შეადგენს 200 სოლიდს“;21 „უკეთუ ვინმე მოკლავს მას, ვინც მეფის რაზმშია, ანდა თავისუფალ ქალს, მიესჯება 24000 დენარის გადახდა, რაც შეადგენს 600 სოლიდს“;22 „უკეთუ ვინმე მოკლავს რომაელ კაცს – მეფის თანამეინახეს და მხილებულიც იქნება, მიესჯება 12000 დენარის გადახდა, რაც შეადგენს 300 სოლიდს“,23 ხოლო „ის ვისაც იგი მოკლავს, რომელიც მიწათმფლობელია და არა მეფის თანამეინახე, მიესჯება 4000 დენარის გადახდა, რაც შეადგენს 100 სოლიდს“.24

უკეთუ ყველაფერ ზემოთქმულს გავითვალისწინებთ, ვფიქრობთ, ტომის სახელწოდება „ფრანკ“-ი გადაიქცა სიტყვა თავისუფალის სინონიმად და არა პირიქით, თუმცა ეს არ გამორიცხავს III საუკუნისათვის ფრანკთა საზოგადოებაში სხვადასხვა სოციალური ფენების არსებობას.

ფრანკებზე არსებულ ადრეული პერიოდის წყაროებს შორის მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია ფრანკების პირველ ისტორიკოსს, „ფრანკთა ჰეროდოტედ“ წოდებულ გრიგოლ ტურელის ცნობებს, რომელმაც დაწერა „ფრანკების ისტორია“. ამ ნაშრომით მან პირველმა სცადა მეროვინგების ეპოქის ფრანკთა ისტორიის ყოველმხრივი და თანმიმდევრული შესწავლა, აშუქებდა მეროვინგთა საზოგადოების სოციალურ-პოლიტიკურ, სამეურნეოეკონომიკურ და კულტურულ ცხოვრებას, განიხილავდა ყოფით საკითხებს. განსაკუთრებით ფასეულია ის გარემოება, რომ პრობლემების დამუშავებისას გრიგოლ ტურელი ეყრდნობოდა ისტორიულ თქმულებებს, ლეგენდებს. მას არ ღალატობდა ინტუიცია, ჰქონდა შესანიშნავი კრიტიკული ალღო, თუმცა ზოგჯერ ამახინჯებდა ფაქტებს, როდესაც ამას კათოლიკური ეკლესიის ინტერესები უკარნახებდა25.

დიდ ყურადღებას იმსახურებს გრიგოლ ტურელის მიერ გამოყენება ისტორიული თხზულებებისა, რომელნიც მასზე ადრე დაიწერა. ასეთთა შორის იგი განსაკუთრებით ემყარება V საუკუნის ისტორიკოსების ალექსანდრე სულპიციუსისა და რენატუს პროფუტურუს ფრიგერიდუსის თხზულებებს26, რომლებიც დაკარგულია და მათი არსებობის შესახებ ისტორიკოსები გებულობენ მხოლოდ და მხოლოდ გრიგოლ ტურელის თხზულებების წყალობით.

გრიგოლ ტურელი თავის თხზულების მეორე წიგნის მე-8 პარაგრაფში გამოყოფს თავს იმის შესახებ, რას მოგვითხრობენ ისტორიოგრაფები ფრანკების შესახებ. იგი წერს: „ბევრმა არ იცის, ვინ იყო ფრანკების პირველი მეფე, თუმცა ამაზე ბევრი ლაპარაკია ალექსანდრე სულპიციუსის ისტორიაში“. თუმცა იგი სრულიადაც არ ასახელებს მათ პირველ მეფეს, მაგრამ მიუთითებს, რომ მათ ჰყავდათ ბელადები. სესხულობს რა ზემოთ დასახელებულ ისტორიკოსთაგან ფრანკთა მოხსენიებას და მათ დახასიათებას, გრიგოლ ტურელს შემდეგი ცნობები შეაქვს ფრანკთა შესახებ: სახელდობრ, როდესაც სულპიციუსი სასოწარკვეთილ იმპერატორ მაქსიმე II-ის27 შესახებ მოუთხრობდა, რომ აკვილეაში მისი ყოფნის ჟამს, 386 წელს, იგი თურმე უმატებს, რომ „ფრანკები, რომელთაც იმჟამად ბელადებად ჰყავდათ გენობაუდი, მარკომერი და სუნონი, შეიჭრნენ გერმანიაში28 და გადალახეს რა საზღვარი, ამოწყვიტეს მრავალი იქ მცხოვრები, ააოხრეს უნაყოფიერესი ოლქები და შიშის ზარი დასცეს აგრიპინას კოლონიის29 მცხოვრებთ.., ააოხრეს რა მდიდარი ოლქები, მტრები ნადავლით დაბრუნდნენ რაინს გაღმა, დატოვეს რა რომის მიწა-წყალზე მრავალი თავისიანთაგანი, რომელნიც მზად იყვნენ განეახლებინათ ეს გაუკაცრიელება. ბრძოლა ამ ფრანკებთან მოხდა რომაელთათვის ხელსაყრელ პირობებში და მრავალი ფრანკთაგან შეიქნენ მახვილის მსხვერპლნი ნახშირის ტყის30 მახლობლად“.

ამის შემდეგ სულპიციუსის თხზულებაში მოთხრობილი ყოფილა ფრანკთა წინააღმდეგ კვინტინუსის სარდლობით რომაელთა ლაშქრობის შესახებ. ამ ნაამბობის თანახმად, ფრანკებს დაუხევიათ თავიანთ ტყეებში, ხოლო რომაელებს გადაუწვიათ მათ მიერ მიტოვებული საცხოვრისი, დაუწყიათ დევნა უკან დახეული ფრანკებისა, რომელთაც რომაელთა ლაშქარი შეუტყუებია ჭაობებში, სადაც ბევრი დამხრჩვალა, ბევრიც თავიანთი მოწამლული ისრებით შეუმუსრავთ ფრანკებს31. ეს ცნობა შეტანილი ყოფილა სულპიციუსის მესამე წიგნში. გრიგოლ ტურელი აგრძელებს თხრობას სულპიციუსის მე-4 წიგნის მიხედვით და წერს: სულპიციუსმა მოუთხრო თურმე რომაელთა იმ ლაშქრობის შესახებ, რომელიც მათ წამოიწყეს ფრანკთა წინააღმდეგ, რომის იმპერატორის გავლენიანი მსახურის, ფრანკი არბოგასტის32 ინიციატივით. რომაელებისათვის ეს ლაშქრობა წარმატებული ყოფილა. ფრანკებს მიუციათ რომაელთათვის მძევლები. აქ სულპიციუსს მოუხსენებია ფრანკებთან მეფეთა ღირსების მქონე ორი ბელადი – მარკომერი და სუნონი33.

სულპიციუსსავე იმპერატორ ვალენტინიანე II-ის ჟამს34 მოუხსენიებია, რომ ამ იმპერატორს მთელი მმართველობა ჩაუბარებია ხსენებული ფრანკი არბოგასტისათვის, ხოლო „ზრუნვა სამხედრო საქმეზე – დაქირავებული ფრანკი მეომრებისათვის“, და თურმე ამ ისტორიკოსმა მოუთხრო იმ ლაშქრობის შესახებ, რომელიც მოაწყო არბოგასტმა თავისი ფრანკი დაქირავებული მეომრებით ფრანკი „მცირე მეფეების“ მარკომერისა და სუნონის წინააღმდეგ. ამ ლაშქრობისას არბოგასტს გადაულახავს მდინარე რაინი და აუოხრებია ფრანკთა ტომების კავშირში შემავალი ბრუქტერების, ხამავების, ამპსივარიებისა და ხატების მიწა-წყალი, – ამთავრებს გრიგოლ ტურელი სულპიციუსის მე-4 წიგნის შინაარსის თხრობას.

ასევე გადმოსცემს გრიგოლ ტურელი რომაელი ისტორიკოსის რენატუს პროფუტურუს ფრიგერიდუსის ნაამბობს იმ ომის შესახებ, რომელიც გაიმართა ფრანკებსა და ვანდალებს შორის. ფიცხელ ბრძოლაში გაუმარჯვიათ ფრანკებს და ამოუწყვეტიათ თითქმის 20000 ვანდალი, რომელნიც სრული განადგურებისაგან უხსნია მათი მოკავშირე ალანების დახმარებას. ამ ბრძოლაში დაღუპულა ვანდალების მეფე გოდეგიზილი35. თანახმად გრიგოლ ტურელის გადმოცემებისა, ამავე ისტორიკოსის რენატუს პროფუტურუს ფრიგერიდუსის მონათხრობის მიხედვით, „ფრანკთა მეორე შემოსევისას ქალაქი ტრევერუსი (ტრირი) მათ გაძარცვეს და დაწვეს“.36

ფრანკთა ერთ-ერთ პირველ მეფედ გრიგოლ ტურელი ასახელებს ხლოგიონს, ანუ ხლოდიონს, ანდა ხლოიონს, ფრიად ენერგიულსა და კეთილშობილ კაცს, რომელიც ცხოვრობდა თავის ციხე-სიმაგრე დისპარგში. მას დაუპყრია ქალაქი კამბრე, მთელი ოლქი ჩრდილო-აღმოსავლეთ გალიაში, ვიდრე მდ. სომამდე. ამავე გვარიდან ყოფილა წარმომდგარი ლეგენდარული მეფე მეროვეი, ანუ მეროვეხი, რომლის სახელიდანაც წარმოშობილია „მეროვინგთა“ (ე. ი. „მეროვეის ძეთა“, „ინგ“ და „ლინგ“ ხომ ძველგერმანულ ენაზე ძის აღმნიშვნელი სიტყვები იყო) დინასტიის სახელწოდება. ხოლო მეროვეის ძედ გრიგოლ ტურელი ასახელებს ჰილდერიკს, შვილიშვილად კი – ხლოდვიგს (ხლოდოვეხს). უკეთუ გრიგოლ ტურელის ცნობებს დავეყრდნობით, მაშინ უნდა ვაღიაროთ, რომ ფრანკები, როგორც ეთნიკური ერთეული წარმოშობილან მდ. რაინის ქვედა წელში მცხოვრები ტომების კონსოლიდაციის შედეგად. როგორც ეტყობა, ფრანკების ტომთა გაერთიანება მონათესავე ტომთა კონსოლიდაციის შედეგად ჩამოყალიბდა ფრანკების ჰეგემონობის ქვეშ და ამიტომაც ტომთა ამ გაერთიანებამ მიიღო საერთო სახელწოდება „ფრანკი“.

როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ფრანკების ტომობრივ გაერთიანებაში შედიოდნენ მონათესავე გერმანული ტომები: ბრუქტერები, ხამავები, ამპსივარიები, ხატები და სხვ. ისინი ინარჩუნებდნენ, როგორც ეთნიკური ერთეული, გარკვეული დროის მანძილზე, თავიანთ სახელწოდებას, ყოფასა და კულტურაში ლოკალურ თავისებურებებს. „ფრანკი“ ამ მონაცემების მიხედვით, შეიძლება გავიგოთ ორი მნიშვნელობით: პირველი, ვიწრო მნიშვნელობით, როგორც ეთნიკური სახელწოდება, ერთი სატომო გაერთიანების, ეთნიკური ჯგუფის აღმნიშვნელი; და მეორე, აღნიშნული პერიოდისათვის ის შეიძლება დასრულებული არ იყო. აქვე უნდა აღვნიშნოთ, რომ ამ ურთულეს, მეტად საინტერესო საკითხებში ჩაღრმავებას არ ვაპირებთ, რადგან ის ჩვენი კვლევის სფეროს სცილდება.

ამრიგად, ფრანკები, ძირითადად, დამოუკიდებელ და ამავე დროს, განსხვავებულ გერმანულ ტომთა ჯგუფია, რომლებიც არსებობდნენ დამოუკიდებელი ტომთა კავშირის სახით, ისე, როგორც სხვა დანარჩენი გერმანული ტომები. ფრანკები განსაკუთრებულ როლს ასრულებდნენ მსოფლიო ისტორიაში III საუკუნიდან, როდესაც ისინი თავის ირგვლივ აერთიანებდნენ სხვადასხვა გერმანულ ტომებს და საფუძველს უყრიდნენ მსხვილი მონარქიულ-ფეოდალური სახელმწიფოს ფორმირებას.

ფრანკთა დაპყრობითმა ომებმა დააჩქარა ფრანკთა სახელმწიფოს შექმნა. ფრანკული სახელმწიფოებრიობის წარმოშობის ღრმა საფუძვლები ფრანკთა თავისუფალი თემის რღვევაში, კლასობრივი ნიშნით, ცალკეული ფენების ჩამოყალიბებაში მდგომარეობს, რასაც ადგილი ჰქონდა ჯერ კიდევ ძვ.წ. პირველ საუკუნეებში. ფრანკთა სახელმწიფო წინაფეოდალურ მონარქიას წარმოადგენდა. ის წარმოიშვა თემურ-გვაროვნულიდან ადრეფეოდალურ საზოგადოებაზე გარდამავალ პერიოდში, რომელმაც განვითარების პროცესში განვლო მონათმფლობელობის სტადია. ეს საზოგადოება ხასიათდება მონათმფლობელურ, გვაროვნულ-ტომობრივ, წინაფეოდალურ და ადრეფეოდალურ ურთიერთობების შერწყმით, ფეოდალური საზოგადოების ძირითადი კლასების ჩამოყალიბების პროცესის დაუსრულებლობით. სწორედ ამიტომ, წინაფეოდალური სახელმწიფო ატარებს ძველი თემური ორგანიზაციისა და სამხედრო დემოკრატიის ნიშნებს.

ფრანკთა სახელმწიფომ განვლო განვითარების ორი ძირითადი პერიოდი: პირველი – V-VII საუკუნეებში, და მეორე – VIII-IX საუკუნეებში. ამ პერიოდების განმაცალკევებელი ზღვარი ხასიათდება არა მარტო მმართველი დინასტიების შეცვლით (მეროვინგების დინასტია შეიცვალა კაროლინგების დინასტიით); იგი იქცა ფრანკთა საზოგადოების ღრმა სოციალურ-ეკონომიკური და პოლიტიკური გარდაქმნების ახალ ეტაპად, რომლის დროსაც თანდათანობით ყალიბდებოდა საკუთრივ ფეოდალური სახელმწიფო სენიორალური მონარქიის ფორმით. მეორე პერიოდში ძირითადად სრულდება მსხვილი ფეოდალური მიწათმფლობელობის ფორმირება, ხდება ფეოდალური საზოგადოების ორი ძირითადი კლასის: მსხვილი მებატონე ფეოდალებისა და მათ მიერ ექსპლოატირებული ყმა გლეხთა ჩამოყალიბება. წინაფეოდალურ და ადრეფეოდალური სახელმწიფოს შედარებით ცენტრალიზაციას კი ცვლის ფეოდალური დანაწევრება.

შენიშვნები

1. „ბარბაროსს“ ძველი ბერძნები და რომაელები ყველა უცხოელს უწოდებდნენ.

2. გაიუს იულიუს ცეზარი (კეისარი) – ცნობილი რომაელი პოლიტიკური და სახელმწიფო მოღვაწე, იმპერიის ფუძემდებელი (ძვ.წ. 100-44წწ.).

3. პუბლიუს კორნელიუს ტაციტუსი – რომაელი ისტორიკოსი (ახ.წ. 55-117წწ.).

4. იხ.: F. Dაჰნ. Dიე Kონიგე დერ Gერმანენ, VIIბ.; ჭიტერსჰეიმ. Gესცჰიცჰტე დერ Vოლკერწანდერუნგენ; I. ჭ. Lოებელლ. Gრეგორე ვონ თოურს უნდ სეინე ძეიტ; O. Bრემერ. Eტჰნოგრაპჰიე დერ Gერმანისცჰენ შტამმე; ჭ. Aრნოლდ, I. I. Mოსცოუ< A. Dედერიცჰ, ჭუტტკე და სხვ. ამ ავტორებს გავეცანი გ. ბელთაძის საკანდიდატო დისერტაციის მიხედვით. იხ.: Â. ÁÄËÈÀÞÄ. ფრანკთა ეთნოგენეზისის საკითხისათვის, საკანდიდატო დისერტაციის ხელნაწერი, თბ., 1955, გვ. 11-17.

5. G. ღიცჰტერ. Aნნალენ დერ Dეუტსცჰენ Gესცჰიცჰტე, ბტ. 1, Mუნცჰენ, 1873, გვ. 1.

6. A. Dედერიცჰ. Dერ Fრანკენბუნდ, Hანნოვერ, 1873, გვ. 72.

7. თაც., Gერ, XI.

8. I. Gრიმმ. Gესცჰიცჰტე დერ Dეუტსცჰენ შპრაცჰე, Lეიპზიგ, 1889, გვ. 513.

9. „ÓÀËÉÊÖÒÉ ÓÀÌÀÒÈÀËÉ“, ადრინდელი ფეოდალური სამართლის ძეგლები É. ÃÏËÉÞÉÓ თარგმანითა და კომენტარებით, თბ., 1950, გვ. 50.

10. „ÓÀËÉÊÖÒÉ ÓÀÌÀÒÈÀËÉ“, ტიტული X – „მონის ან ნივთების მოპარვის შესახებ“, §1.

11. „ÓÀËÉÊÖÒÉ ÓÀÌÀÒÈÀËÉ“, ტიტული XV – „მკვლელობის შესახებ ან თუ ვინმე მოიტაცებს სხვის ცოლს“, §1.

12. „ÓÀËÉÊÖÒÉ ÓÀÌÀÒÈÀËÉ“, ტიტული XXVI – „გააზატებულთა შესახებ“, §1.

13. თაც., Aნნ, XI, XVI.

14. თაც., Gერ, XV.

15. თაც., Gერ, XXV.

16. თაც., Gერ, XXIV.

17. ×. ÄÍÂÄËÓÉ. ოჯახის, კერძო საკუთრებისა და სახელმწიფოს წარმოშობა, თბ., 1978, გვ. 168.

18. К. Маркс, Ф. Энгельс. Соч., т. XVI, ч. 1, გვ. 390.

19. К. Маркс, Ф. Энгельс. Соч., т. XVI, ч. 1, გვ. 390.

20. „ÓÀËÉÊÖÒÉ ÓÀÌÀÒÈÀËÉ“, ტიტული XXXII – „თავისუფალი ადამიანის შებორკვის შესახებ“, §2, დამატებები პირველი და მეორე.

21. „ÓÀËÉÊÖÒÉ ÓÀÌÀÒÈÀËÉ“, ტიტული XLI – „ჯგუფის მიერ ადამიანის მკვლელობის შესახებ“, §1.

22. „ÓÀËÉÊÖÒÉ ÓÀÌÀÒÈÀËÉ“, ტიტული XLI – „ჯგუფის მიერ ადამიანის მკვლელობის შესახებ“, §3.

23. „ÓÀËÉÊÖÒÉ ÓÀÌÀÒÈÀËÉ“, ტიტული XLI – „ჯგუფის მიერ ადამიანის მკვლელობის შესახებ“, $5.

24. იქვე, $6.

25. БСЭ, т. XII, გვ. 602.

26. ამ ისტორიკოსთა შესახებ იხ. რუსულ ენაზე გრიგოლ ტურელის თხზულებათა მთარგმნელის ვ. სავუკოვას მიერ შედგენილი შენიშვნები, რომლებიც ერთვის გრიგოლ ტურელის მეორე წიგნს (Г. Турский. История Франков, М., 1987, გვ. 361-362, შენ. 52, 59).

27. მაქსიმე II იყო რომის იმპერატორი 383-388 წლებში.

28. იგულისხმება რომაელთა პროვინცია „გერმანია“, მდებარე მდინარე რაინის მარცხენა სანაპიროზე. იხ.: Г. Турский. История Франков, გვ. 362, შენ. 61.

29. „აგრიპინას კოლონია“ ეწოდა მისგან წარმოშობილ გერმანულ ქალაქს, უდიდესს შუა საუკუნეებში, რომელმაც რომაული კოლონიის სტატუსი მიიღო ახ.წ. 50წ. იმპერატორ კლავდიუსის დროს, რომელმაც ეს სახელწოდება შეარქვა მას დედოფალ აგრიპინას პატივსაცემად. „ჩოლონია“-დან წარმოსდგა ქალაქის დღევანდელი გერმანული სახელწოდება „კიოლნი“ (Köლნ).

30. „ნახშირის ტყე“ (ჩარბონარია სილვა) რომაელებმა შეარქვეს არდენის ტყის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილს, რომელიც მდებარეობდა ბრაბანტსა და ჰენეგაუს შორის. ეს „ნახშირის ტყე“ იხსენიება „სალიკური სამართლის“ 48-ე ტიტულში. იხ.: Г. Турский. История Франков, გვ. 362.

31. Г. Турский. История Франков, გვ. 362, შენ. 36-38.

32. არბოგასტი წარმოშობით ფრანკი იყო და მიაღწია იმპერატორის კარზე დიდ გავლენას. იმპერატორების გრაციანუსისა და თეოდოსიუსის ჟამს. იგი დიდი გავლენით სარგებლობდა 384 წლამდე. იხ.: Г. Турский. История Франков, გვ. 362, შენ. 68.

33. Г. Турский. История Франков, გვ. 38.

34. იგულისხმება ვალენტინიანე II, „უმცროსად“ წოდებული, რომლის იმპერატორობა მოდის 385-402 წლებზე. იხ.: Г. Турский. История Франков, გვ. 362, შენ. 69.

35. Г. Турский. История Франков, გვ. 39.

36. იქვე.

37. იქვე.

კოსოვოს სერბების საკითხი მეორე მსოფლიო ომის დროს (ფ. შეყლაშვილი)

    კოსოვოსა და მეტოქიის1 ტერიტორიებიდან სერბების მასობრივი განდევნა, მსოფლიო კულტურის

ძეგლების ნგრევა, ტერორისტული აქტები, ეთნიკური წმენდა რომლის მოწმეც გავხდით საუკუნის

გასაყარზე, მოწმობს იმ ფაქტს, რომ ქრისტიანული სამყაროსთვის ფრიად ღირებული რეგიონის

ისტორია კვლავ უკანონობის და ძალადობის მაგალითებმა დაჩრდილა. დაახლოებით მეოთხედი

მილიონი სერბი და სხვა არაალბანური წარმომავლობის მოსახლეობა იძულებული გახდა,

დაეტოვებინა თავისი მშობლიური კერა და სერბეთსა და ჩერნოგორიას თავშეფარებულნი

ლტოლვილად ქცეულიყო. ალბანელმა ექსტრემისტებმა დაუნდობლად გაანადგურეს

მართლმადიდებლური ძეგლები, ეკლესიები, სასაფლაოებიც კი.

ის, რაც კოსოვოსა და მეტოქიაში მოხდა სულ ახლო ისტორიულ წარსულში, ადვილად პოულობს ანალოგს კოსოვოს ისტორიის ერთერთ ყველაზე მძიმე პერიოდთან, რომელიც უკავშირდება მეორე მსოფლიო ომს.

1941 წლის აპრილში ფაშისტებთან იუგოსლავიის მარცხისთანავე ქვეყანაში დამყარდა საოკუპაციო რეჟიმი, რომლის ხელშეწყობით ალბანელმა ნაციონალისტებმა გააჩაღეს ტერორისტული საქმიანობა სერბი მოსახლეობის წინააღმდეგ. დაიწყო სერბეთიდან და ჩერნოგორიიდან სერბული ელემენტის გაძევება, ფიზიკური ლიკვიდაცია, მათი სახლების და ქონების დატაცება. პირველ მსხვერპლად იქცნენ სერბი კოლონისტები, ისინი, ვინც პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ გადასახლდნენ კოსოვოსა და მეტოქიაში. ალბანელთა რაზმები დაუნდობლად აძევებდნენ მათ საკუთარი საცხოვრებლებიდან. გაჩაღდა დიდი ალბანური ნაციონალიზმის აქტიური პროპაგანდა. ალბანურ მოსახლეობაში ნერგავდნენ და აღვივებდნენ სერბების მიმართ სიძულვილს, შედეგად, ანტისერბული განწყობა გაძლიერდა და ყოფილი მეზობლები ერთმანეთის მტრებად გადაიქცნენ.

1941 წლის აპრილიდან სერბები მუდმივ ტერორში, სიკვდილის მუქარის ქვეშ ცხოვრობდნენ. 1942 წელს სერბეთის სამხრეთ საზღვარი აღმოჩნდა გერმანელთა საოკუპაციო ზონაში. აპრილში მიტროვიცასა და რაშკაში გამართულ კონფერენციაზე შეიკრიბა დაახლოებით 60 ათასი ლტოლვილი, განიხილეს სერბი ლტოლვილების დაბრუნების საკითხი, მაგრამ ამ ფაქტმა შედეგი ვერ გამოიღო. სერბების გასახლებამ ინტენსიური ხასიათი მიიღო. 1942 წლის ივნისში კოსოვოში იმყოფებოდა ალბანეთის მარიონეტული ხელისუფლების წარმომადგენელი მუსტაფა ქრუი, რომელიც შეხვდა ალბანელ ლიდერებს. მისი მითითებით, ყველა სერბი უნდა გამოეცხადებინათ კოლონისტად და ამ რანგში გადაეცათ ალბანური და იტალიური ხელისუფლებისათვის, რომლებიც მათ გადააგზავნიდნენ ალბანეთის ტერიტორიაზე განლაგებულ საკონცენტრაციო ბანაკებში. სერბების მასობრივი მკვლელობები და დეპორტაცია შეუქცევადი გახდა.

სერბული მართლმადიდებლური ეკლესიების წმინდა სინოდის კანცელარიის დოკუმენტებში მოთხრობილია იმ საშინელი დანაშაულების შესახებ, რომელიც თავს დაატყდა კოსოვოს სერბებს: ძალადობა, ეკლესიების ნგრევა, ქონების დატაცება, მასობრივი დაპატიმრება, განდევნა საკუთარი ქვეყნიდან. 1941 წლის 17 აპრილს ქ. პრიზრენში შევიდნენ იტალიელი მებრძოლები. დაიწყო დაპატიმრებების და გადასახლების ახალი ეტაპი. კოსოვოდან და მეტოქიიდან განდევნილების საერთო რაოდენობა აღწევდა 100 ათასს, ოკუპაციის დროს დაღუპულთა ზუსტი რიცხვი დადგენილი არ იყო. ტრაგიკული ბედი გაიზიარეს სერბული მართლმადიდებლური ეკლესიის წარმომადგენლებმაც. რაშკა-პრიზრენის ეპარქიის არქივში საკმაო ინფორმაციაა დაცული ომში დაღუპული ეკლესიის მსახურების შესახებ. მაგალითად, დევიჩის მონასტრის წინამძღვარი დამასკინ ბოშკოვიჩი ჯერ სცემეს, შემდეგ ქვებით ჩაქოლეს და დახვრიტეს. ასეთივე ბედი ეწიათ ქ. პეჩის საპატრიარქოს იღუმენს იოან ზეტევიჩს, ბინჩის მონასტრის წინამძღვარს იოან მინოვიჩს, მღვდლებს რადულ ბოჟოვიჩს, ტიხომირ ბალშიჩს, უროშ პოპოვიჩს, ლუკა პოპოვიჩს და მრავალ სხვას. დაარბიეს და გაძარცვეს ეკლესიები, დააზიანეს ფრესკები, ხატები, ღვთისმსახურებისთვის საჭირო ჭურჭელი და საეკლესიო ნივთები. ოკუპანტებმა გაძარცვეს სერბების სულიერი და ეროვნული მემკვიდრეობა, ისევე როგორც მატერიალური სიმდიდრეები.2

„სერბეთში გერმანიის მეურნეობის წარმომადგენლის“ ნეიჰაუზენის მითითებით, მთელი პური, პროდუქტები, ტყის მასალები და მინერალები უნდა გადაეგზავნათ გერმანიაში. გერმანელმა მრეწველებმა დაიტაცეს და თავის კონტროლს დაუქვემდებარეს მსხვილი ფაბრიკები და ქარხნები, სავაჭრო და სატრანსპორტო ორგანიზაციები, მათ ხელში აღმოჩნდა თითქმის ყველა ძლიერი საწარმოს აქციები“.3

სერბი ეპისკოპოსის ათანასი ევტიჩის, რომელმაც აღწერა კოსოვოს და მეტოქიის სერბების ტრაგედია 1941-1990 წლებში, ჩანაწერებში, მრავალთა შორის, დაცულია 1941 წლის 20 ივლისით დათარიღებული ცნობა, რომელიც ეკუთვნის მღვდელ დიმიტრი შეკულარაცს. იგი აღწერს: „მე მეუღლით და ექვსი ბავშვით მაშინ გავიქეცი, როცა ჩვენს მოკვლას აპირებდნენ, ისევე როგორც ეს გაუკეთეს სერბების უმრავლესობას. ქვეყანაში სრული ქაოსია, ალბანელები შეუბრალებლად ესხმიან თავს სერბებს, ძარცვავენ, სცემენ, ჰკლავენ, რამდენჯერმე ვცადეთ მათ ხელმძღვანელებთან მოლაპარაკება, მაგრამ უშედეგოდ. სერბი ხალხი პანიკაშია, სტოვებენ ყველაფერს და გარბიან. მე მცირეწლოვანი ბავშვებით, რომელთაგან უფროსი 11 წლისაა, ქ. პეჩში გავიქეცი, სადაც რაშკა-პრიზრენის ეპისკოპოსი და ორი მღვდელი დაგვეხმარა და ერთად მივმართეთ გერმანელთა მთავარსარდალს (ისინი უკვე შემოსულები იყვნენ), დაგვხმარებოდნენ ალბანელებისგან თავის დაცვაში და მივიღეთ უარი იმ მოტივით, რომ მათ (გერმანელებს) არ ჰყავდათ საკმარისი მებრძოლები სოფლის დასაცავად. პეჩიდან ჩაკორის მიმართულებით წასვლა გადავწყვიტე, მივრბოდით ტყეში და ალბანელები ფეხდაფეხ მოგვსდევდნენ. ჩემი ეკლესია დაანგრიეს, მდგომარეობა აუტანელია. უკან ალბათ არასდროს დავბრუნდები...“.4

ამავე ჩანაწერებშია მოყვანილი სტუდენტ ბრანისლავ ლესკოვიცის ცნობა: „იუგოსლავიის ნაწილის კაპიტულაციისთანავე პრიზრენში შემოვიდნენ იტალიელი მებრძოლები. პრიზრენის ალბანური მოსახლეობა გულითადად შეეგება იტალიურ ნაწილებს. ჩვენთვის ეჭვს აღარ იწვევდა ის ფაქტი, რომ მომავალში ჩვენი (სერბების) მდგომარეობა გაუარესდებოდა. დაახლოებით 1941 წლის 20 აპრილიდან დაიწყო სერბების დაპატიმრება. 20-30 ადამიანი, რომლებიც ხელისუფლებას წარმოადგენდნენ, გამოკეტეს პრიზრენის მუნიციპალიტეტის შენობაში, სახლის ფანჯრიდან ვხედავდი, როგორ გაჰყავდათ ისინი შენობის... ეზოში და მხეცურად სცემდნენ, ხოლო რამდენიმე დღის შუალედით ხუთი ადამიანი ქალაქგარეთ გაჰყავდათ და ხვრეტდნენ. მათი მსხვერპლი გახდა ორი ძმა მარიანოვიჩი იურიდიული ფაკულტეტის სტუდენტები და მრავალი სხვა...“.5

პრიზრენში თანდათან ჩამოყალიბდა ალბანური ხელისუფლების ორგანოები, რომლებიც ძირითადად ომამდელი ალბანეთის ჩინოვნიკებით იყო დაკომპლექტებული. ალბანელთა ალიანსი დამპყრობლებთან არც იყო გასაკვირი. ცნობილი ფაქტია, რომ ისტორიულად, ჯერ კიდევ ოსმანთა დაპყრობების პერიოდიდან, ალბანელები ადვილად ექცეოდნენ დამპყრობლების გავლენაში. ეს განპირობებული იყო ალბანელების ჩამორჩენილი ცხოვრების დონით, მათ არ გააჩნდათ მყარი რელიგიური საყრდენი და უფრო ეფექტურად ინტეგრირებული აღმოჩნდნენ ოსმანთა იმპერიის სოციალურ-პოლიტიკურ სტრუქტურაში. სერბული ელემენტი თანდათან იდევნებოდა კოსოვოსა და მეტოქიის ტერიტორიებიდან, შესაბამისად, საუკუნეების შემდეგ, სერბული ეთნოსი საშინელ უმცირესობაში მოექცა (ცნობისათვის: 1455წ. კოსოვოში მოსახლეობის 98% იყვნენ სერბები, 1% _ ალბანელები, 1% _ დანარჩენი, ხოლო 2007წ. _ სერბები _ 5%, ალბანელები _ 92%, დანარჩენი _ 3%).6

სამხედრო ხელისუფლება იტალიურმა არმიამ იგდო ხელთ. შეიქმნა ჟანდარმერია, მოგვიანებით კი _ ალბანურ-იტალიური პოლიცია, სადაც ჭარბობდა ალბანელთა გავლენა. სერბების დაპატიმრების ახალი ეტაპი გაგრძელდა 1943 წლამდე. მათ გზავნიდნენ საკონცენტრაციო ბანაკებში. შემოდგომაზე დაიწყო ტერორის ახალი ტალღა, რომელშიც აქტიურად ჩაერთნენ ხორვატი უსტაშებიც.7 ემზადებოდნენ რა კაპიტულაციისთვის, იტალიელებმა, სამოქალაქო ხელისუფლება ჯერ კიდევ ზაფხულში თანდათან გადააბარეს ალბანელებს. შედეგად, სერბები სრულად მოექცნენ ალბანელების ტერორის ქვეშ. 1941 წელს მეტოქიის ნაწილი ფორმალურად იქნა ანექსირებული ალბანეთის სასარგებლოდ. ალბანელები, გერმანელებთან შეთანხმების თანახმად, მეტოქიის დარჩენილ ნაწილს და მთლიანად კოსოვოს „ახალ ალბანეთად“ მოიაზრებდნენ.8 კოსოვოს და მეტოქიის წარმომადგენლები შეიყვანეს ტირანას ერთიან ალბანურ პარლამენტში, „დიდი ალბანეთის“ შექმნის იდეა თანდათან რეალური ხდებოდა.

ალბანელებმა 1941 წლის აპრილიდან 1942 წლის აგვისტომდე დაახლოებით 10 ათასი სერბი გაანადგურეს. როგორც ზემოთაც აღვნიშნეთ, ტრაგიკული ბედი მათთან ერთად გაიზიარეს ეკლესიის მსახურებმაც. რაშკა-პრიზრენის ეპარქიის არქივში დაცული უამრავი ცნობებით და წერილებით, რომლებიც სიკვდილით დასჯილ მართლმადიდებელ სერბებს ეკუთვნით, ცნობილი ხდება, რომ სერბული მართლმადიდებლური ეკლესიის მსახურები იქცნენ არა მარტო ალბანელების, არამედ ოკუპანტებისა და პარტიზანი კომუნისტების მსხვერპლად. მათ ფაქტობრივად ყველაფერი გაანადგურეს. ეკლესიებს საპატიმროებად იყენებდნენ. დარბეულ სერბულ სიწმინდეებს შორის იყო კოსოვოს გმირების ძეგლიც.

ოკუპანტებისგან ქვეყნის განთავისუფლების შემდეგაც კი განდევნილმა სერბებმა ვერ შეძლეს დაბრუნებოდნენ წინანდელ კერას. ხელმძღვანელობდა რა პოლიტიკური მოტივებით, იუგოსლავიის კომუნისტურმა ხელისუფლებამ შეაფერხა მათი დაბრუნების საკითხი. 1945 წ. 6 მარტს მიიღეს დადგენილება „კოლონისტების წინანდელ საცხოვრებელ ადგილზე დაბრუნების დროებითი აკრძალვის“ შესახებ, რის გამოც 100 ათასამდე სერბმა ვერ შეძლო დაბრუნება კოსოვოში.9 1946 წლის იუგოსლავიის ფედერაციული სახალხო რესპუბლიკის კონსტიტუციით ჩამოყალიბდა კოსოვოს და მეტოქიის სოციალისტური ავტონომიური მხარე. იოსიფ ბროზ ტიტო იმედოვნებდა ალბანეთის შესვლას იუგოსლავიის შემადგენლობაში და ახალისებდა ალბანელების გადასახლებას კოსოვოში, ხოლო სერბი მოსახლეობის დაბრუნებისას დაწესდა ზღვარი. ვინაიდან ცხოვრების დონე კოსოვოში უკეთესი ჩანდა, ვიდრე მეზობელ ალბანეთში, გაძლიერდა ლტოლვილთა ნაკადი ალბანეთიდან.

იოსიფ ბროზ ტიტოს ომისშემდგომი კომუნისტური პოლიტიკა ფაქტობრივად ამყარებდა ალბანელების მიღწეულ პოზიციებს. შემდეგშიც კოსოვოს ავტონომიურ ოლქში ალბანური გავლენა ძლიერდებოდა. ყოველგვარი ალბანური უპირატესობით სარგებლობდა, რაც, გარკვეულწილად, ხდებოდა სერბული ეთნოსის შევიწროების ხარჯზე.

60-70-იან წლებში ალბანელი რადიკალების ტალღამ საგრძნობლად გააფართოვა კოსოვოს ავტონომია. გახშირდა შეტაკებები ეროვნულ ნიადაგზე, დაპირისპირება კიდევ მეტად გაძლიერდა 80-90-იან წლებში. 1999 წლის ომის შემდეგაც ალბანელი ლტოლვილების ძირითადი მასა უკან დაბრუნდა, სერბი მოსახლეობის დიდი ნაწილი კი იძულებული გახდა, საცხოვრებელი რეგიონის გარეთ ეძებნა. ამ და სხვა ფაქტორებმა ძალზე მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა თანამედროვე ეტაპზე კოსოვოს დამოუკიდებლობის გამოცხადებაში, სადაც დღეს დიდ უმრავლესობას წარმოადგენს ალბანური მოსახლეობა. ეპოქების განმავლობაში სერბების მუდმივმა დევნამ საკუთარი კერიდან, ომის დროს განხორციელებულმა გენოციდმა და მათ წინააღმდეგ ჩადენილმა ბევრმა მსგავსმა დანაშაულმა სერბები საკუთარ სამშობლოში, კოსოვოსა და მეტოქიაში („ძველი სერბეთი“), უმცირესობაში მოაქცია. ეს ფაქტორი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა თანამედროვე ეტაპზე კოსოვოს დამოუკიდებლობის გამოცხადებაში.

შენიშვნები

1. მეტოქია სერბულ ენაზე ნიშნავს „საეკლესიო მიწას“. ალბანელები, თავი რომ აარიდონ სახელწოდების ქრისტიანული წარსულის მინიშნებას, კოსოვოს და მეტოქიის ავტონომიურ ოლქს იხსენიებდნენ კოსოვოს სახელით. სერბებისთვის კი „კოსოვოს“ და „მეტოქიას“ პრინციპული მნიშვნელობა აქვს. ვინაიდან ეს გარკვეულწილად ხაზს უსვამს სერბების ისტორიულ უფლებას ამ ტერიტორიებზე. მეტოქია დღევანდელი კოსოვოს ტერიტორიის 35%-ს მოიცავს. რაც შეეხება თანამედროვე მსოფლიოს აზრს, მან ეს საკითხი უკვე გადაწყვიტა _ ამ მხარეს ცნობს, როგორც „კოსოვო“-ს. Е. Ю. Гуськова. История югославского кризиса (1990-2000). М., 2001, გვ. 698.

2. K. Oლსჰაუსენ. ძწისცჰენსპიელ აუფ დერ Bალკან. Dიე დეუტსცჰე Pოლიტიკ გეგენüბერ ჟუგოსლაწიენ უნდ Gრიეცჰენლანდ ვომ Mäრზ ბის ჟული 1941. Bეიტრäგე ზურ Mილიტäრ- უნდ Kრიეგსგესცჰიცჰტე. ჰრსგ.ვ. Mილიტäრგესცჰიცჰტლიცჰენ Fორსცჰუნგსამტ. B/14. შტუტტგარტ, 1973, გვ. 308.

3. ფ. შეყლაშვილი. გერმანიის ექსპანსია სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში XX სის 30-იან წლებში და მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში. თბ., 2009, გვ. 153.

4. K. Oლსჰაუსენ. ძწისცჰენსპიელ აუფ დერ Bალკან, გვ. 308-309.

5. K. Oლსჰაუსენ. ძწისცჰენსპიელ აუფ დერ Bალკან, გვ. 320.

6. ფ. შეყლაშვილი. კოსოვო _ გადაჭრილი პრობლემა თუ ახალი კრიზისის დასაწყისი. _ „საისტორიო ვერტიკალები“, #16, 2008, გვ. 76.

7. მსოფლიო ომში ფაშისტების მომხრე ხორვატმა უსტაშებმა მილიონნახევრამდე სერბი მხეცურად მოკლეს. მათ ჰქონდათ გარკვეული მიზანი _ სერბების ნაწილი გაენადგურებინათ, ნაწილი _ სამშობლოდან განედევნათ, ნაწილი კი _ მოექციათ კათოლიკურ სარწმუნოებაზე.

8. K. Hილდებრანდ, K. Dრეცჰსლერ, H. Dრესს, G. Hასს. Eუროპაპლäნე დეს დეუტსცჰენ Iმპერიალისმუს იმ ზწეიტენ ჭელტკრიეგ. – ძეიტსცჰრიფტ ფüრ Gესცჰიცჰტსწისსენსცჰაფტ. №7, 1971, გვ. 14.

9.ფ. შეყლაშვილი. კოსოვო _ გადაჭრილიპრობლემა.., გვ. 76.

საქართველო და აშშ-იტალიის ურთიერთობის ზოგიერთი საკითხი 1919 წელს (დ. ჯოჯუა)

1918 წლის 26 მაისს საქართველოს ეროვნულმა საბჭომ მიიღო დამოუკიდებლობის აქტი, რომლის ძალითაც ქართული პოლიტიკური პარტიების კოალიციის საფუძველზე შექმნილ ამ ორგანოს მიენიჭა სახელმწიფოებრივი ფუნქციები; ჩამოყალიბდა კოალიციური მთავრობა, შეიქმნა დამოუკიდებელი დიპლომატიური სამსახური. საქართველოს დამოუკიდებლობის დეკლარაციის მიღება და მეტროპოლიასთან სახელმწიფოებრივი კავშირების გაწყვეტა არ წარმოადგენდა შემთხვევითობას.

ეს მოვლენა, შეიძლება ითქვას, წინასწარ იყო განსაზღვრული პროცესთა ისტორიული მდინარებით. მაგრამ ისტორიული კანონზომიერების რეალიზაციის ეს აქტი, თავისთავად, ბევრს არაფერს ნიშნავდა 1918-1919 წლების კონკრეტულ ვითარებაში შექმნილი საერთაშორისო კონიუნქტურისათვის. საჭირო იყო ამ კონიუნქტურის ფარგლებში საქართველოს სუვერენული პოლიტიკური არსებობის უზრუნველყოფა. უფრო კონკრეტულად რომ ვთქვათ, აუცილებელი იყო სტრატეგიული საერთაშორისო გარანტიებით უზრუნველყოფილი დამოუკიდებლობა. ამასთან, არსებობდა ამგვარი გარანტირების ორი ურთიერთგამომრიცხავი მექანიზმი _ საერთაშორისო ცნობა ან მანდატირება-პროტექტორატის რეჟიმი. 1919 წლის პირველ ნახევარში განვითარებულმა მოვლენებმა საქართველოს პოლიტიკური არსებობა ამ უკანასკნელთან დააკავშირეს.

პარიზის საზავო კონფერენციაზე (გაიხსნა 1919 წლის 18 იანვარს) მიმდინარე დიპლომატიური პროცესის ფარგლებში, 1919 წლის მარტივნისში შეიქმნა ამიერკავკასიაში პროიტალიური გეოპოლიტიკური ბლოკის ჩამოყალიბების პროექტი. სტრატეგიულ ნაწილში პროექტი ითვალისწინებდა საქართველოსა და აზერბაიჯანში იტალიის შეიარაღებული შენაერთების დისლოკაციას, ხოლო პოლიტიკურ ნაწილში _ რეგიონზე იტალიის მანდატის დაწესებას (მანდატირების რეჟიმი უნდა დადგენილიყო ერთა ლიგის სტატუტის1 საფუძველზე)2.

მაგრამ პროექტი ვერ განხორციელდა. 1919 წლის ივნისში იტალიის პარლამენტმა უნდობლობის ვოტუმი გამოუცხადა ვ. ორლანდოს მთავრობას, ფრანჩესკო ნიტის ახალმა კაბინეტმა კი თავისი პირველივე აქტით გააუქმა საექსპედიციო კორპუსის ამიერკავკასიაში გაგზავნის დადგენილება. დიპლომატიურ ენაზე ეს ნიშნავდა „აქტიური კავკასიური პოლიტიკის“ უარყოფას.

საბჭოურ ისტორიოგრაფიაში იტალიის დიპლომატიურ კურსში მომხდარი ეს მეტამორფოზა დაყვანილი იყო მხოლოდ ბოლშევიკურ რუსეთთან იტალიის შესაძლო სამხედრო კონფლიქტის პერსპექტივამდე. ამგვარი მტკიცების არგუმენტაცია ეყრდნობოდა ფ. ნიტის ერთ მოსაზრებას, რომელსაც ეს უკანასკნელი უკავშირებდა თავის ცნობილ გადაწყვეტილებას. კერძოდ, იტალიის მაშინდელი პრემიერი წერდა: „რა თქმა უნდა, მოკავშირეებს (პარიზის კონფერენციაზე ანტანტის ბლოკს მოკავშირეთა კოალიციას უწოდებდნენ _ დ. ჯ.) არ ჰქონდათ გაცნობიერებული, თუ რა ავანტიურას უმზადებდნენ იტალიას... ექსპედიციის შედეგი (იგულისხმება საქართველოში საექსპედიციო კორპუსის გაგზავნა _ დ.ჯ.) უეჭველად იქნებოდა იტალიის პირდაპირი ომი მოსკოვის მთავრობასთან, რაც გამოიწვევდა გაუთვალისწინებელ შედეგებს“.3

მიგვაჩნია, რომ ნიტის მემუარების ამ ერთ მონაცემზე დამყარებული საბჭოური ისტორიოგრაფიის ზემოთმოყვანილი ფორმულა სრულყოფილად ვერ ასახავს აღნიშნული ცვლილების საერთაშორისო-პოლიტიკურ მიზეზებს და, ამდენად, გადასინჯვას საჭიროებს. ახალმა საარქივო თუ სხვა სახის მასალებმა, საშუალება მოგვცა, შეძლებისდაგვარად მოგვეხდინა იტალიის მთავრობის გადაწყვეტილების განმაპირობებელი ობიექტური ფაქტორების დიფერენცირება და თავიანთი, ასე ვთქვათ, „შინაგანი ანატომიის“ მიხედვით ისინი სამ მთავარ ფაქტორამდე დაგვეყვანა: „რუსეთის ფაქტორი“, „ვაშინგტონის ფაქტორი“ და საკითხის წმინდა ფინანსურ-ეკონომიკური ასპექტები.

ამჟამად ჩვენი დაინტერესების სფეროში შემოდის ე.წ. „ვაშინგტონის ფაქტორი“, რომლის არსი მოკლედ ასე შეიძლება ჩამოვაყალიბოთ: აშშ-ს ადმინისტრაციის უკმაყოფილება ამიერკავკასიის სუბრეგიონულ დონეზე იტალიის გააქტიურებასთან დაკავშირებით. პარიზის საზავო კონფერენციაზე იტალიასა და აშშ-ს შორის წინააღმდეგობებს, ასე ვთქვათ, კომპლექსური, ზერეგიონული ხასიათი ჰქონდა. კონფერენციაზე განსახილველ და იტალიის სტრატეგიულ და ტერიტორიულ ინტერესებთან დაკავშირებულ თითქმის ყველა საკითხში პრეზიდენტ ვ. ვილსონსა და სახელმწიფო მდივან რ. ლანსინგს აშკარად გამოხატული ანტიიტალიური პოზიციები ჰქონდათ. ჯერ კიდევ თავის ცნობილ „14 პუნქტში“ (ომისშემდგომი მოწესრიგების ეს პროგრამა ვილსონმა 1918 წლის 8 იანვარს გაუგზავნა აშშ-ს კონგრესს.) აშშ-ს პრეზიდენტმა კატეგორიული ფორმით უარყო ლონდონის 1915 წლის 26 აპრილის საიდუმლო შეთანხმების საფუძველზე იტალიის ტერიტორიული პრეტენზიების დაკმაყოფილების იდეა4. IX პუნქტი, რომელიც უშუალოდ იტალიას შეეხებოდა, ასე იყო ფორმულირებული: „იტალიის საზღვრების შესწორება უნდა მოხდეს აშკარად გამოხატული ეროვნული საზღვრების საფუძველზე“.5

ეყრდნობოდა რა ამ საპროგრამო ხასიათის დებულებას, პარიზის კონფერენციაზე აშშ-ს დელეგაციამ განახორციელა ანტიიტალიურ დიპლომატიურ აქციათა მთელი სერია: ადრიატიკის საკითხში მხარი დაუჭირა სერბია-ხორვატია-სლოვენიის ფედერაციას, დოდეკანეზის კუნძულებისა და სამხრეთ-დასავლეთ ანატოლიის საკითხში _ საბერძნეთს, ალბანეთის საკითხში კი _ ალბანურ ეროვნულ მოძრაობას. ამ გარემოებამ საგრძნობლად დაძაბა იტალია-აშშ-ს ურთიერთობანი. კონფერენციაზე „იტალიური საკითხის“ განხილვის ერთ-ერთი ცენტრალური პრობლემა გახდა ე.წ. „ფიუმეს პრობლემა“. იტალიის დელეგაცია გადაჭრით მოითხოვდა ადრიატიკის ამ სტრატეგიული დანიშნულების სანავსადგურო ქალაქზე სუვერენულ უფლებებს, რაზეც ინგლის-საფრანგეთ-აშშ-ს ბლოკი არ თანხმდებოდა. უარის მოტივირების დამატებით კოზირს მათთვის ის ფაქტი წარმოადგენდა, რომ ქ. ფიუმეს იტალიისათვის გადაცემას თვით 1915 წლის „ლონდონის ოქმიც“ კი არ ითვალისწინებდა. მოკავშირეთა უმაღლესი საბჭოს 1919 წლის 21 აპრილის სხდომაზე საფრანგეთისა და დიდი ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრებმა ჟორჟ კლემანსომ და დევიდ ლოიდ ჯორჯმა დაითანხმეს ორლანდო და მიაღწიეს კომპრომისულ შეთანხმებას, რომლის თანახმადაც ფიუმეზე უარის საკომპენსაციოდ იტალიას უნდა მიეღო მანდატი ანატოლიის ფართო ტერიტორიებზე, თუმცა „იტალიური საკითხის“ გადაწყვეტის ამ ფორმატს ვილსონი არ დაეთანხმა, რის გამოც საკითხი ღიად დარჩა6. სიტუაციის გამწვავებამ იმ დონეს მიაღწია, რომ 24 აპრილს ორლანდომ და საგარეო საქმეთა მინისტრმა კ. სონინომ პროტესტის ნიშნად გარკვეული ხნით კონფერენციაც კი დატოვეს7.

აშშ-იტალიის წინააღმდეგობანი კიდევ უფრო გაამწვავა ვილსონის ანტიიტალიურმა დემარშებმა ერთა ლიგის სამანდატო სისტემაში იტალიის ჩართვის საკითხში. რამდენადაც ამ საკითხის ფარგლებში წარმოიშვა ამ ორ ქვეყანას შორის კონფრონტაციის ახალი სფერო, რომელშიც მოექცა „საქართველოს საკითხიც“, მიზანშეწონილად მიგვაჩნია, მას შედარებით დაწვრილებით შევეხოთ.

1917 წლის 19-21 აპრილს გამართული სენ-ჟან დე მორიენის კონფერენცია დასრულდა სპეციალური შეთანხმებით, რომლის ძალითაც ანტანტამ იტალიას მისცა გარანტია სამხრეთ-დასავლეთ ანატოლიის მნიშვნელოვან ტერიტორიებზე კონტროლის უფლებისა. სენ-ჟან დე მორიენის შეთანხმებამ, ერთი მხრივ, იტალიაც ჩართო ჯერ კიდევ 1916 წლის მაისში რუსეთ-საფრანგეთ-ინგლისის მიერ დადებულ ხელშეკრულებაში აზიური თურქეთის დანაწილების შესახებ (ე.წ. „საიქსპიკოს პროექტი“), მეორე მხრივ, გააფართოვა იტალიის შესაძლო კონტროლის ქვეშ ნავარაუდევი გეოგრაფიული სივრცე მცირე აზიაში. მართლაც, თუ ლონდონის 1915 წლის 26 აპრილის ხელშეკრულებით იტალიას უნდა მიეღო მხოლოდ ადალიის (თან. ანტალიის) პროვინცია, სენ-ჟან დე მორიენის შეთანხმებით მას დაჰპირდნენ ქ. სმირნას, კონიის ვილაიეთის ნაწილს, კერძოდ აიდინს, ისპარტასა და ადანს8.

როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ვილსონმა უკანონოდ სცნო სენ-ჟან დე მორიენის შეთანხმება და უარი თქვა სამხრეთ-დასავლეთ ანატოლიაში იტალიის პრეტენზიების დაკმაყოფილებაზე. ამის საპასუხოდ იტალიის მთავრობამ გადაწყვიტა რიგი სტრატეგიული აქციების განხორციელება მცირე აზიაში ბალანსის შესაცვლელად. იტალიელთა პოზიცია გასაგებია _ მათ სურდათ კონფერენციის, ასე ვთქვათ, მცირე აზიის იტალიური ოკუპაციის ფაქტის წინაშე დაყენება. 1919 წლის აპრილის ბოლოს იტალიის მთავრობამ, ანტანტასთან წინასწარი კონსულტაციების გარეშე, სამხედრო-საზღვაო ფლოტის ხომალდები გაგზავნა სმირნასა და სხვა მცირეაზიურ ნავსადგურებში; 5 მაისს იტალიის ჯარებმა აიღეს მარმარისი ადალიის სანჯაყში; მოხდა საბერძნეთ-იტალიის ლოკალური სამხედრო შეტაკებანი კ. როდოსზეც9.

იტალიის ამ ცალმხრივი აქციების შედეგად მცირე აზიაში წონასწორობის შეცვლამ საგრძნობლად შეაშფოთა ინგლისი და განსაკუთრებით აშშ. ვილსონის ინიციატივით, ლოიდ ჯორჯმა ანტანტის უმაღლესი საბჭოს 1919 წლის 5 მაისის სხდომაზე წარმოადგინა „მცირე აზიაში მოკავშირეთა ჯარების გადანაწილების“ ასეთი სქემა: აშშ-ს _ სომხეთი და კონსტანტინეპოლი, ფრანგები შევლენ სირიაში, ბერძნები _ სმირნაში, ბრიტანელები წავლენ კავკასიიდან...“10 მართალია, ამ სქემაში იტალია არ ფიგურირებდა, მაგრამ ინგლის-იტალიის 1919 წლის 8 აპრილის შეთანხმების საფუძველზე, რომელიც ითვალისწინებდა საქართველოსა და აზერბაიჯანში იტალიის ჯარების მიერ ბრიტანელთა შეცვლას, ცხადია, რომ ლოიდ ჯორჯი ბრიტანელების მიერ გამოთავისუფლებულ კავკასიაში იტალიის ჩართვას გულისხმობდა. ამ სქემის საფუძველზე პარიზის კონფერენციის „ოთხთა საბჭომ“ 14 მაისს მიიღო ოფიციალური გადაწყვეტილება ოსმალეთის იმპერიის არათურქულ პროვინციებში სამანდატო რეჟიმის შემოღების შესახებ11.

სამანდატო სისტემის გეოგრაფიული არეალი ასე გადანაწილდა: აშშ-მ მიიღო მანდატი კონსტანტინეპოლსა და სრუტეებზე, ასევე კილიკიასა და სომხეთზე12; საფრანგეთმა _ ჩრდილოეთ ანატოლიაზე; საბერძნეთმა _ სმირნაზე, აიდინსა და დოდეკანეზის კ-ბზე. 14 მაისის გადაწყვეტილების თანახმად, მანდატების საზღვრები და მანდატორ სახელმწიფოთა სტატუსი შემდგომში უნდა დადგენილიყო აშშ-ს, ინგლისის, საფრანგეთისა და იტალიის ცალკე შეთანხმებით. როგორც ჩანს, ლონდონის 1915 წლის ოქმითა და სენ-ჟან დე მორიენის 1917 წლის ხელშეკრულებით იტალიის კონტროლქვეშ გადასაცემი ტერიტორიები საბერძნეთს მიეკუთვნა, რაშიც ლომის წილი სწორედ აშშ-ს დიპლომატიას ეკუთვნის. თუ ბალკანეთ-ადრიატიკის პრობლემების ირგვლივ ვილსონის დიპლომატია თავის ანტიიტალიურ პოზიციებს ეროვნული თვითგამორკვევისა13 და ტერიტორიული სტატუს-ქვოს შენარჩუნების აუცილებლობით ხსნიდა, ამიერკავკასიის საკითხში ანტიიტალიური დემარშების მიზეზები საკუთრივ აშშ-ს სტრატეგიულ და გეოპოლიტიკურ ინტერესებში უნდა ვეძიოთ. ჯერ კიდევ პარიზის კონფერენციის დაწყებამდე ცოტა ხნით ადრე აშშ-ს სახელმწიფო დეპარტამენტის საინფორმაციო კომიტეტმა მოამზადა სადირექტივო დოკუმენტი ამიერკავკასიაში ამერიკის მიზნების შესახებ14. არსებითად ეს დოკუმენტი წარმოადგენდა გეოპოლიტიკურ პროექტს. მის მიხედვით, აშშ-ს კავკასიური პოლიტიკის ღერძად მიჩნეული იყო დაშნაკური სომხეთი, რომლის ეგიდითაც რეგიონში უნდა შექმნილიყო ფედერაციული გაერთიანება აშშ-ს პროტექტორატის ქვეშ. მაშასადამე, ვილსონის დიპლომატიური სტრატეგია ითვალისწინებდა ამიერკავკასიაში ფედერაციული გაერთიანების ჩამოყალიბებას, თანაც ფედერაციის ბირთვად სომხეთის წახალისებას, რომლის ირგვლივაც უნდა წარმართულიყო რეგიონალური ინტეგრაცია მასთან საქართველოსა და აზერბაიჯანის „მიერთებით“. ამ ფონზე შემთხვევითი არ უნდა იყოს, რომ სომხეთსა და კილიკიაზე მანდატის მიღების შემდეგ აშშ-ს პრეზიდენტმა ახალი მოთხოვნა წამოაყენა: ამ მანდატის განვრცობა მთელს ამიერკავკასიაზე, ე. ი., ზემოთნახსენები სადირექტივო დოკუმენტის ტერმინოლოგია რომ ვიხმაროთ, სომხეთის მანდატთან საქართველოსა და აზერბაიჯანის მანდატთა „მიერთება“.

„ოთხთა საბჭოს“ 1919 წლის 21 მაისის სხდომამ დააკმაყოფილა ვილსონის მოთხოვნა და მიიღო შემდეგი დადგენილება: „... თუ ამერიკის სენატი დაამტკიცებს აშშ-ს მანდატს კილიკიასა და სომხეთზე, მაშინ შესაძლებელი იქნება მანდატის მოქმედების გავრცელება საქართველოზე, აზერბაიჯანსა და ჩრდილოეთ კავკასიაზე“.15 სხვა საკითხია, რომ 1919 წლის ნოემბერში აშშ-ს სენატმა ჩაშალა ვერსალის ხელშეკრულებისა და პარიზის კონფერენციის მიერ მიღებული სხვა აქტების რატიფიკაცია. ყოველ შემთხვევაში, 1919 წლის ზაფხულში კავკასიაზე ამერიკული მანდატის დაწესების პერსპექტივა სავსებით რეალური ჩანდა. ეს პერსპექტივა ნათლად გამოკვეთა პარიზის კონფერენციის თავმჯდომარემ, საფრანგეთის პრემიერმა ჟ. კლემანსომ, აღნიშნა რა, რომ „რუსეთის აღდგენამდე (იგულისხმება ბოლშევიკური რეჟიმის დამხობა და დემოკრატიული რესპუბლიკის აღდგენა _ დ. ჯ.) აშშ-მ უნდა გაავრცელოს თავისი კონტროლი კავკასიაზე“.16

ძნელი არ უნდა იყოს იმის გაცნობიერება, რომ „ოთხთა საბჭოს“ 14 და 21 მაისის აქტები ანტიიტალიურ ხასიათს ატარებდა და „ამერიკული მანდატის“ სახით საქართველოსა და აზერბაიჯანზე ადრე ნავარაუდევი „იტალიური მანდატის“ ალტერნატივის საერთაშორისო წანამძღვრებს ქმნიდა. აღნიშნულმა აქტებმა საფუძველი ჩაუყარეს საერთაშორისო დონეზე „ამიერკავკასიის საკითხის“, ასე ვთქვათ, ახალ თვისობრიობას _ მათ გამოკვეთეს რეგიონზე აშშ-ს პოლიტიკური კონტროლის პერსპექტივა და ადრე გეგმაში მყოფი იტალიის სამანდატო პაქტის სანაცვლოდ აქ პროამერიკული ბლოკის შესაძლო ჩამოყალიბება.

„ოთხთა საბჭოს“ 21 მაისის დადგენილების შემდეგ პარიზის კონფერენციაზე მყოფმა აშშ-ს დელეგაციამ მიმართა რიგ აქტიურ დიპლომატიურ აქციებს: 27 მაისს ვილსონი შეხვდა ჩრდილოეთ კავკასიის მთიელთა რესპუბლიკის დელეგაციის მეთაურს კ. ჩერმოევს, 28 მაისს კი _ აზერბაიჯანის დელეგაციის ხელმძღვანელს მ. თოფჩიბაშევს. აღსანიშნავია, რომ აშშ-ს კავკასიური პოლიტიკის აქტივიზაციის ფონზე მოხდა საქართველოს მთავრობისა და პარიზის კონფერენციაზე მივლინებული ქართული დიპლომატიური მისიის საგარეო-პოლიტიკური ორიენტირების შეცვლა, რაც გამოიხატა „იტალიური მანდატის“ ნაცვლად „ამერიკულ მანდატზე“ აქცენტის გაკეთებით. ამ, თუ შეიძლება ასე ითქვას, მეტამორფოზის ყველაზე მეტყველი გამოვლინება იყო კონფერენციაზე მყოფი საქართველოს დელეგაციის 1919 წლის 10 ივნისის მემორანდუმი აშშ-ს მთავრობისადმი17. ამ დოკუმენტში ჩამოყალიბებული იყო საქართველოს მთავრობის თვალსაზრისი აშშ-საქართველოს ურთიერთობების პრიორიტეტულ პოლიტიკურ და ეკონომიკურ მხარეებზე.

ამჯერად ჩვენ გვაინტერესებს მემორანდუმის ის ნაწილი, რომელშიც საქართველო მხარს უჭერდა ამიერკავკასიის ფედერაციის შექმნის ამერიკულ იდეას. ამ იდეისადმი საქართველოს პოზიტიური დამოკიდებულების საილუსტრაციოდ უაღრესად საინტერესოა ოფიციალური თბილისის ინიციატივით მოწვეული საერთო-კავკასიური კონფერენციის18 მასალები. „კონფერენციის მიზანი იყო, _ ნათქვამია მემორანდუმში. _ ფოსტატელეგრაფის, ფინანსების, საბაჟოების, საქონელბრუნვის, საზღაურებისა და სხვა პრობლემების მოწესრიგება მთელი ამიერკავკასიისათვის“.19

მემორანდუმში საქართველო ოფიციალურად ადასტურებდა თავის არა მარტო მხარდაჭერას, არამედ მზადყოფნასაც ამიერკავკასიის ფედერალიზაციის ამერიკული გეგმის განხორციელებისათვის. რა თქმა უნდა, საქართველოს მესვეურები არ იცნობდნენ აშშ-ს სახელმწიფო დეპარტამენტის ზემოხსენებულ სადირექტივო დოკუმენტს, მაგრამ მათ გააჩნდათ სრული ინფორმაცია აზერბაიჯანისა და ჩრდილოეთ კავკასიის მთიელთა რესპუბლიკის დელეგაციებთან ამერიკელთა მოლაპარაკებების შინაარსზე და კარგად იცოდნენ, რომ ამიერკავკასიის ფედერალიზაცია და ამ ფედერალურ გაერთიანებაზე პროტექტორატის დაწესება აშშ-ს კავკასიური პოლიტიკის ცენტრალურ მიმართულებას წარმოადგენდა.

ამდენად, საქართველოს მხრიდან ამიერკავკასიის ფედერალური გაერთიანების ჩამოყალიბების გეგმის მხარდაჭერა აპრიორი გულისხმობდა თანხმობას ამერიკულ მანდატზე. შეიძლება ითქვას, რომ 10 ივნისის მემორანდუმით საქართველომ, პირველად თავისი დამოუკიდებელი არსებობის პერიოდში, გამოთქვა ერთა ლიგის ფარგლებში აშშ-ს მანდატირებულ სახელმწიფოდ ყოფნის (რა თქმა უნდა, გარკვეული დროით) ოფიციალური თანხმობა.

1919 წლის 11 ივნისს პარიზში გაიმართა ქართული დიპლომატიური მისიის მეთაურის ნ. ჩხეიძის მოლაპარაკება პრეზიდენტ ვილსონის მთავარ მრჩეველთან, პოლკოვნიკ ჰაუზთან20. შეხვედრაზე დაწვრილებით იქნა განხილული აშშ-სათვის საქართველოზე მანდატის გადაცემის საკითხთან დაკავშირებული პრობლემები, კერძოდ, მიაღწიეს წინასწარ შეთანხმებას, რომელიც ითვალისწინებდა აშშ-ს სამხედრო ნაწილების სომხეთში შეყვანის შემდეგ მათი დისლოკაციის არეალში საქართველოს ტერიტორიის ზოგიერთი ნაწილის მოქცევას; მიღწეულ იქნა წინასწარი შეთანხმება პოლიტიკურ (ე. ი. მანდატის) საკითხშიც იმ განსხვავებით, რომ ამ აქციის განხორციელების პირობა უნდა ყოფილიყო ერთა ლიგის სტატუტის რატიფიკაცია აშშ-ს კონგრესის მიერ. „იმ შემთხვევაში, თუ ერთა ლიგის დებულებას რატიფიკაცია უყო ჩრდილო ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა, _ ნათქვამია ჩხეიძე-ჰაუზის შეთანხმებაში. _ და თუ ამერიკამ მიიღო მანდატი სომხეთზე, მაშინ არ არის შესაძლებლობა მოსპობილი, რომ შეერთებული შტატები თავის თავზე მიიღებს ზოგიერთ ვალდებულებას საქართველოს მიმართაც“.21 ერთა ლიგის ფარგლებში ინიცირებული ყოველგვარი ვალდებულება კი ავტომატურად გულისხმობდა ამ ორგანიზაციის მიერ სანქცირებულ მანდატს, ასე რომ, ყველაფერი გასაგებია. სწორედ ამ მოვლენას უნდა ასახავდეს ქართული დიპლომატიური მისიის წევრის ზ. ავალიშვილის მოსაზრება, რომ „საქართველოს მთავრობის იტალიაზე ორიენტაციამ სიძლიერით იჩინა თავი, მაგრამ მალე გაჰქრა“.22

საგულისხმოა, რომ 1919 წლის ივნისის ბოლოს იტალიის მთავრობის მიერ მიღებულმა დადგენილებამ საქართველოში საექსპედიციო კორპუსის არგაგზავნის შესახებ, ერთგვარი სტიმული მისცა აშშ-ს დიპლომატიის ზემოხსენებულ ტენდენციებს. 28 ივნისს ახლო აღმოსავლეთში სასურსათო დახმარების ამერიკული კომიტეტის უფროსმა ჰ. ჰუვერმა და მისმა მოადგილემ ა. მორგენტაუმ სპეციალური ბარათით მიმართეს პარიზის კონფერენციის „ოთხთა საბჭოს“, რის საფუძველზეც დაიწყო სომხეთში მოკავშირეთა უმაღლესი კომისრის დანიშვნის საკითხის განხილვა. ამერიკის დიპლომატიამ მიაღწია იმას, რომ აღნიშნულ პოსტზე სწორედ ამერიკელი ოფიცერი დანიშნულიყო. 5 ივლისსმოკავშირეთა უმაღლეს კომისრად სომხეთში დაინიშნა პოლკოვნიკი ჰასკელი. ყურადღებას იქცევს „ოთხთა საბჭოს“ რეზოლუცია ამ საკითხთან დაკავშირებით. მიუხედავად იმისა, რომ ჰასკელის ოფიციალური თანამდებობა იყო „მოკავშირეთა უმაღლესი კომისარი სომხეთში“, რეზოლუციის თანახმად, არა მარტო სომხეთში, არამედ საქართველოსა და აზერბაიჯანში მყოფ სხვადასხვა მისიებს (მათ შორის, იტალიის მისიასაც) უნდა მიეღოთ საკუთარი ინსტრუქციები პოლკოვნიკ ჰასკელთან კონტაქტების, თანამშრომლობისა და მისთვის ყოველგვარი დახმარების გაწევის შესახებ. ამდენად, „ოთხთა საბჭოს“ 5 ივლისის რეზოლუცია, ხაზს უსვამდა რა ჰასკელის მისიის განსაკუთრებულ სტატუსს, ფაქტობრივად მას უქვემდებარებდა იტალიურ, ინგლისურ და ფრანგულ მისიებს, ყოველ შემთხვევაში, აწესებდა ამ უკანასკნელთა მოღვაწეობაზე ჰასკელის მისიის მუდმივი კონტროლის მექანიზმს. როგორც პოლკოვნიკ ჰასკელის, ასევე ცოტა მოგვიანებით გენერალ ჯ. ჰარბორდის მისიების უმთავრესი მიზანდასახულობა იყო რეგიონში აშშ-ს გავლენის განმტკიცება და „ამერიკული მანდატისათვის“ ყოველმხრივ გარანტირებული პირობების შემზადება. ვფიქრობთ, პარიზის კონფერენციის „ოთხთა საბჭოს“ 1919 წლის 14 და 21 მაისის აქტებმა, ასევე კონფერენციაზე აშშ-ს დელეგაციის 11 ივნისის მოლაპარაკებამ ქართულ დიპლომატიურ მისიასთან, რასაც წინ უძღოდა ამ მისიის მემორანდუმი აშშ-ს მთავრობისადმი, რეალურად დაარწმუნეს იტალიის მთავრობა საქართველოსა და აზერბაიჯანზე მანდატის მიღების უპერსპექტივობაში. მთავრობის ახალი პრემიერი ფრანჩესკო ნიტი, რომელიც, ცხადია, კარგად იყო ინფორმირებული პარიზის კონფერენციაზე გამართული დისკუსიებისა და აშშ-ს მიერ გამოჩენილი ანტიიტალიური ობსტრუქციების შესახებ, მიხვდა, რომ საქართველოში იტალიის ინტერესების რეალიზაციის საქმეს ძლიერი, სამხედრო-ეკონომიკური პოტენციალითა და საერთაშორისო-პოლიტიკური წონით იტალიაზე გაცილებით მაღლა მდგომი კონკურენტი გამოუჩნდა. საერთაშორისო პოლიტიკაში ძალთა განლაგების ფონზე ამერიკელთა „ამიერკავკასიური პოლიტიკის“ უკუგდების კურსი არათუ უძნელეს და გაუმართლებელ, არამედ ავანტიურისტულ საქმედ ჩანდა. იტალიისათვის აშშ-სთან დიპლომატიურ თუ სხვა სახის კონფრონტაციასფაქტობრივად აზრიც არ ჰქონდა.

აქვე დავძენთ, რომ ამიერკავკასიაში პროიტალიური ბლოკის შექმნის პროექტის უარყოფის ე.წ. „ვაშინგტონის ფაქტორი“ ერთ-ერთი რგოლი იყო პარიზის სამშვიდობო კონფერენციაზე დიდ სახელმწიფოებს შორის ახალი ომისშემდგომი წესრიგის დამყარების პრობლემის ირგვლივ არსებულ წინააღმდეგობათა საერთო ჯაჭვში. ეს მომენტი, სხვათა შორის, კიდევ ერთხელ ადასტურებს „საქართველოს საკითხის“ აქტუალობას იმდროინდელი საერთაშორისო სისტემის განვითარების პროცესში.

შენიშვნები

1. ერთა ლიგის სტატუტი პარიზის კონფერენციამ მიიღო 1919 წლის 28 აპრილს.

2. დაწვრილებით იხ.: დ. ჯოჯუა. საქართველო-იტალიის ურთიერთობა 1919-1921 წლებში, თბ., 1997, გვ. 46-100.

3. Ф. Нитти. Европа без мира, М.–Л., 1923, გვ. 123-124.

4. იტალიასა და ანტანტას შორის დადებული ამ საიდუმლო შეთანხმებით ომის შემდეგ იტალიას უნდა მიეღო ტრენტინო, მთელი ციზალპური ტიროლი, გორიცისა და გრადისკას საგრაფოები, ისტრიის ნახევარკუნძული, ტრიესტი, ჩრდ. დალმაცია, დოდეკანეზის კუნძულები, ცენტრალური ალბანეთი (პროტექტორატის უფლებით) და ადალიის პროვინცია მცირე აზიაში (Международные отношения в эпоху империализма, сер. 3, т. VI, ч. 2, М.-Л., 1935, გვ. 259-260.).

5. История дипломатии, т. III, М., 1965, გვ. 113.

6. А. Чохели. Политика Франции в отношении Грузии в 1917-1921 годах, Тб., 1980, გვ. 140.

7. История дипломатии, т. III, გვ. 156.

8. Ф. Нотович. Дипломатическая борьба в годы первой мировой войны, т. II, М.-Л., 1948, გვ. 157-158.

9. А. Чохели. Политика Франции.., გვ. 141.

10. იქვე, გვ. 142.

11. იქვე, გვ. 143.

12. საკითხის ამგვარმა გადაწყვეტამ არ უნდა გაგვაკვირვოს, რადგანაც პარიზის კონფერენციაზე სომხეთზე მანდატის დაწესების პრობლემა იდგა თურქეთის იმპერიის რეგიონებზე მანდატის შემოღების კონტექსტში.

13. აღნიშნული ტერიტორიების ეთნიკური სტრუქტურა ძირითადში არაიტალიური _ სლავურ-ბერძნული იყო.

14. დოკუმენტი პირველად გამოქვეყნდა წიგნში: გ. ღამბაშიძე. ინგლისისა და აშშ-ს აგრესიული პოლიტიკა საქართველოსა და ამიერკავკასიის მიმართ, თბ., 1964, გვ. 141.

15. გ. ღამბაშიძე. ინგლისისა და აშშ-ს.., გვ. 149.

16. Б. Штейн. "Русский вопрос" на Парижской мирной конференции (1919-1920гг.), М., 1949. გვ. 149.

17. ზ. ავალიშვილი. საქართველოს დამოუკიდებლობა 1918-1921 წლების საერთაშორისო პოლიტიკაში, თბ., 1929, გვ. 178.

18. კონფერენცია გაიმართა თბილისში, 1919 წლის აპრილ-ივნისში.

19. გ. ღამბაშიძე. ინგლისისა და აშშ-ს.., გვ. 151.

20. ზ. ავალიშვილი. საქართველოს დამოუკიდებლობა.., გვ. 178-179.

21. იქვე.

22. იქვე, გვ. 175.