воскресенье, 30 апреля 2017 г.

დავით აღმაშენებლის ცხოვრება და მოღვაწეობა

დიდი თურქობა
1071 წლის 19 აგვისტოს მანასკერტთან (დღევ. . მალაზგირთი, თურქეთი) ბრძოლაში თურქ-სელჩუკებმა სულთან ალფ-არსლანის (1063–1072) მეთაურობით გაანაგურეს ბიზანტიის არმია, იმპერატორი რომანოზ IV (1067–1071) ტყვედ ჩაიგდეს და სიცოცხლეს გამოასალმეს. მცირე აზიის სარდლებმა და პროვინციათა მმართველებმა ამით ისარგებლეს და საკუთარი სახელმწიფოების შექმნაზე დაიწყეს ზრუნვა. ახალი იმპერატორი მიხეილ VII (1071–1078, გიორგი II-ის დის ქმარი) იძულებული გახდა 1074 წელს სელჩუკებთან ზავი დაედო და აზიური პროვინციები თურქებისათვის დაეთმო. ამით საქართველოს სამხრეთიდან უძლიერესი იმპერია გაუმეზობლდა.
ხოლო გაძლიერებასა თურქთასა დაუტოვეს ბერძენთა ქვეყანანი მათნი, ციხენი და ქალაქნი, რომელნიც აღმოსავლეთს ჰქონდათ და წავიდნენ. ისინი აიღეს თურქთა და დაემკვიდრნენ მას შინა. და ვინაიდან მეზობლობით მოეახლნენ საზღვართა ჩვენთა, გამრავლდა შიში და ჭირი მათგან ჩვენ ზედა. რამეთუ იწყეს ამიერიდან რბევად, ტყვენვად, მოოხრებად, წვად, სრვად და ტყვეობად ჩვენ ქრისტიანეთა“.
1079 . სელჩუკთა სარდალმა აჰმად ამირამ, კაცმა ძლიერმა და მაგრად მოისარმა, ქალაქი კარი (დღევ. ყარსი) აიღო. შემდეგ საქართველოკენ დაიძრა და ყველის ციხესთან მდგომ მეფეს თავს დაესხა. „მოვიდნენ ესენი შინაგანცემითა ქრისტიანეთათა, აოტეს გიორგი მეფე და სპა მისი ურიცხვი. ხოლო საჭურჭლენი დიდნი და სამსახურებელნი სამეფოთა ტაბლათანი, ოქროსა და ვერცხლისანი, ბაგრატეულნი სასმურნი და სამწდეონი პატიოსანნი, კარავნი სამეფონი და ყოველთა დიდებულთანი წაიღეს ალაფად და წავიდნენ. ხოლო გიორგი მეფე წავიდა მეოტი აჭარის გზით აფხაზეთად“.
უკან გაბრუნებულ აჰმად ამირას გზაში შემოხვდნენ ბიზანტიაში სალაშქროდ მიმავალი თურქი ამირები ისა ბორი და აბუ იაყუბი. აჰმადმა მათ მოახსენა საქართველოში მომხდარი გამარჯვების შესახებ და ისიც აუწყა, რომ საქართველოს მეფე გიორგი II დასავლეთ საქართველოში იყო გახიზნული. მემატიანეს თქმით, აჰმად ამირას თანატომელთათვის ურჩევიარად წარხვალთ საბერძნეთად? აჰა ქვეყანა საქართველო, უკაცური და სავსე ესევითარითა სიმდიდრითა“. თურქ-სელჩუკებს მოსწონებიათ აჰმადის აზრი, ლაშქრობისათვის მიმართულება შეუცვლიათ და კურსი საქართველოსკენ აუღიათ. ისინიმოეფინნენ პირსა ყოველისა ქვეყანისასა, როგორცა კალიები.
დღესა ივანობისასა ასისფორი და კლარჯეთი ზღვის-პირამდის, შავშეთი, აჭარა, სამცხე, ქართლი, არგვეთი, სამოქალაქო და ჭყონდიდი აივსო თურქითა. მოისრა და ტყვედ იქმნა ამათ ქვეყანათა მკვიდრი ყოველი. და მას-ვე ერთსა დღესა დაწვეს ქუთათისი, არტანუჯი და უდაბნონი კლარჯეთისანი. დაყვეს ამათ ქვეყანათა შინა თურქებმა ვიდრე მოსვლამდე თოვლისა, მოჭამეს ქვეყანა და ამოწყვიტეს, თუ სადღა ვინ დარჩენილ იყო ტყეთა, კლდეთა, ქვაბთა და ხვრელთა ქვეყანისათა. და ესე იყო პირველი და დიდი თურქობა; რამეთუ ქორონიკონი იყო სამასი (1080 .). ხოლო თუ ვინმე მთიულეთს ანუ სიმაგრეთა სადა-მე ვინ დარჩა კაცი, ზამთრისა სიფიცხითა, უსახლობითა და შიმშილითა ეგრე-ცა მოისრა.
გაგრძელდა ესე-ვითარი ჭირი ქრისტიანთა ზედა; რამეთუ არესა თანა გაზაფხულისასა მოვიდოდნენ თურქნი და მათ-ვე ზემოთ აღწერილ საქმეთა იქმოდნენ, და ზამთრის დადგომისას წავიდოდნენ. და არა იყო მათ ჟამთა შინა თესვა და მკა: მოოხრდა ქვეყანა და ტყედ გადაიქცა, და ნაცვლად კაცთა მხეცნი და ნადირნი ველისანი დაემკვიდრნენ მას შინა. და იყო ჭირი მოუთმენელი ყოველთა ზედა მკვიდრთა ქვეყანისათა, შეუსწორებელი და აღმატებული ოდეს-ვე ყოფილთა სმენილთა და გადასულთა ოხრებათასა. რამეთუ წმიდანი ეკლესიანი შექმნეს სახლად თურქთა თვისთა, ხოლო საკურთხეველნი ღმრთისანი ადგილად არა-წმიდებისა მათისა. მღვდელნი რომელნი-მე თვით შეწირვასა-ვე შინა საღმრთოსა მსხვერპლისასა იქვე მახვილითა შეწირულ იქმნენ და სისხლნი მათნი აირივნენ მეუფისათა თანა და რომელნი-მე მწარესა ტყვეობასა მიცემულ იქმნენ, მოხუცებულნი არა შეწყალებულ იქმნენ, ხოლო ქალწულნი გარყვნილ, ჭაბუკნი დაკვეთებულ, ხოლო ჩვილნი მდატაცებულ. ცეცხლი უცხო და მბრძოლი, რომლითა მოიწვა შენებული ყოველი, მდინარენი სისხლთანი ნაცვლად წყლისა ნაკადულთა, მრწყველნი ქვეყანისანი“.
თურქ-სელჩუკთა შემოსევებით შექმნილი მდგომარეობა კიდევ უფრო დამძიმდა და გართულდა მათი აქ დასახლების გამო. სელჩუკები მოდიოდნენ თავიანთი ოჯახებითა და ჯოგებით, სახლდებოდნენ დაპყრობილ მიწა-წყალზე და სამეურნეოდ ვარგის მთელ ფართობს საძოვრებად აქცევდნენ. ნადგურდებოდა საუკუნოვანი ტრადიციების მქონე ინტენსიური სოფლის მეურნეობა. მემინდვრეობა-მებაღეობა-მევენახეობის ადგილს ექსტენსიური მომთაბარულ-მეჯოგური მესაქონლეობა იჭერდა, ადგილობრივი ფეოდალური კლასის ადგილს კი მოსული მომთაბარული არისტოკრატია. მომთაბარული ელემენტის გაბატონებით ირანში შექმნილი მძიმე მდგომარეობის შესამსუბუქებლად და ირანის ტერიტორიის სელჩუკთაგან გაწმენდის მიზნით, თურქ-სელჩუკთა სახელმწიფოს მესვეურნი, სულთანი მალიქ შაჰი და მისი ვაზირი ნიზამ ალ-მულქი, მომთაბარულ მასებს ბიზანტიისა და საქართველოს საზღვრებისაკენ ერეკებოდნენ.
განსაკუთრებით დამძიმდა თურქ-სელჩუკთა უღელი მალიქ შაჰის (1072–1092) სულთნობის დროს. განსხვავებით თოღრულ ბეგისა და ალფ-არსლანის სულთნობის ხანისაგან, როდესაც ძირითადად მიმდინარეობდა დიდი დაპყრობითი ომები და მიწების გადანაწილება მომთაბარულ არისტოკრატიას შორის, უკვე XI ს. 70-იანი წლებიდან იწყება თურქ-სელჩუკთა ცენტრალური ხელისუფლების განმტკიცება დაპყრობილ ქვეყნებზე, აგრეთვე მნიშვნელოვანი ღონისძიებანი ტარდება დაპყრობილი ქვეყნების ადმინისტრაციული და პოლიტიკური დაქვემდებარებისათვის. ამ მიზნით მალიქ შაჰი დიდი არმიით ლაშქრობდა დაპყრობილ ქვეყნებში და მათი მმართველებისაგან მოითხოვდა მორჩილების ფორმისა და ხასიათის ზუსტ განსაზღვრას, ხარკის ოდენობის მტკიცედ დადგენას და სხვ. ამ რიგის ღონისძიებებს კიდევ უფრო უნდა დაემძიმებინა საქართველოს მდგომარეობა.
„ამათ რა საქმეთა ასე ხედავდა მეფე გიორგი და რამეთუ არა-სადათ იყო ღონე ხსნისა და შეწევნისა, არ-ცა რა დამხსნელი ამათ ძვირთა, რომელსაც მოეცვა პირი ყოვლისა ქვეყანისა, რამეთუ ძალი ბერძენთა-ცა შემცირებულ იყო, და რომელი ქვეყანანი მათ აღმოსავლეთს ჰქონდათ ზღვასა გარეთ, ყოველი თურქთა დაეპყრა.
მაშინ თავისი განზრახვა გაანდო დიდებულთა თვისთა, და დაამტკიცეს წასლვა მაღალსა სულთანსა მალიქ-შას წინაშე, რათა საქართველოს ეკისრა ხარკი და ამით თავიდან აეცილებინა მაოხარი ლაშქრობები.
1082/3 წელს მეფე წავიდა ისპაჰანს, ნახა სულთანი და შეწყნარებულ იქმნა მისგან თითქოს შვილი საყვარელი. რამეთუ იყო კაცი იგი მალიქ-შა როგორც სიდიდითა კიდეთა მპყრობელობისათა შეუსწორებელ, ეგრეთ-ვე სახითა სიტკბოებისათა და სახიერებითა აღმატებულ ყოველთა კაცთასა, რომლისანი მრავალ არიან და სხვანი-ცა ურიცხვნი საცნაურებანი, მართლ-მსაჯულობანი, მოწყალებანი, ქრისტიანეთა სიყვარულნი, და, რათა არა განვაგრძოთ სიტყვა, ყოვლად უბოროტო რა-მე გონება ყოვლით-კერძო ჰქონდა ამისთვის-ცა ყოველი სათხოველი აღუსრულა მეფესა გიორგის, უმეტეს-ცა სასოებისა და სამეფო მისი გაათავისუფლა ზედა-მარბეველთაგან და მოსცა კახეთი და ჰერეთი, (კახეთი და ჰერეთი IX საუკუნიდან იყვნენ გამოყოფილნი დანარჩენ საქართველოს. X საუკუნიდან კი კახეთ-ჰერეთის ერთიანი სამეფო არსებობდა) მხოლოდ ხარაჯა ითხოვა სამეფოსა მისისა, რომელსაც აიღებდნენ ჟამთა მრავალთა“.
ყოველწლიური ხარკი (დაახლ. 2,1 მილიონი ოქროს დინარი შედიოდა სულთანს დაპყრობილი ქვეყნებიდან) სულთანისათვის ძარცვა-გლეჯით შეძენილსა სჯობდა იმიტომ, რომ ჯერ ერთი ნატყვენავის რაოდენობა ცვავლებადი იყო და განუსაზღვრელი, – მეორე ისა, რომ ნადავლითგან სულთანს მარტო 1\5 ერგებოდა, დანარჩენი 4\5 ლაშქრისა იყო; ხარაჯა კი მთლად სულთანის საჭურჭლეში შევიდოდა.
„ასე განდიდებითა და მრავლითა დიდებითა გამოგზავნა თავისად სამეფოდ და წამოაყოლა სპანი დიდნი, რათა წარვლონ გზა მშვიდობისა და რათა დაიპყრან კახეთი. ჟამსა სთულისასა (ოქტომბერში) მოვიდნენ კახეთად და მოადგნენ ციხესა ვეჟინისასა (ამ ციხეს სტრატეგიული მნიშვნელობა ჰქონდა. ვეჟინ-ბაკურციხის მონაკვეთზე ხდებოდა თბილისისაკენ, თელავისაკენ და ჰერეთისაკენ მიმავალი გზების გატოტება) და ვიდრე იბრძოდნენ მოვიდა თოვლი“.
ამ დროს მეფემ გამოაცხადა, რომ აჯამეთში სანადიროდ მიდიოდა. „აღარ დაელოდა აღებასა ვეჟინისასა და კახეთისა, მიატოვა ლაშქართა თურქთასა, რომელიც ახლდა, მისცა ჯილდოდ სუჯეთი და ყოველი ქვეყანა იორის პირი კუხეთი, რომელიც მოაოხრეს სასტიკად. ხოლო თვითონ გადაიარა მთა ლიხი და ჩავიდა აფხაზეთს.
ამით ისარგებლა კახთა და ჰერთა მეფე აღსართანმა, რომელიცწავიდა მალიქ-შას წინაშე, დაუტევა ქრისტიანობა და მიიღო ხელმეორედ ისლამი, და ამით ღონითა აიღო სულთანისაგან კახეთი და ჰერეთი“.
ამრიგად სულთანთან ხლებამ და ხარკის კისრებამ არანაირი დადებითი შედეგი არ მოიტანა. „ამათ ესევითართა ჟამთა არა დამშვიდდა ქვეყანა, არცა რა იქმნა ლხინება კაცთა“. მართალია ამიერიდან სელჩუკთა იმპერიის ოფიციალური ჯარები საქართველოს აღარ არბევდნენ, მაგრამ მათ ნაცვლად ისევ მოდიოდნენ თურქთა მრავალათასიანი ურდოები, რომლებიც საქართველოს ველებზე სახლდებოდნენ და ერთ დროს აყვავებულ ბაღ-ვენახებს სრულიად აპარტახებდნენ. მათზე კი დიდი სულთანი აცხადებდა – „მე არ მემორჩილებიანო“.
1085 წელს არაგვის ერისთავი ძაგან აბულეთის ძე მეფეს განუდგა, ჯერ მეფეს გამოსტყუა მუხნარი და ზედაზნის ციხეები, შემდეგ კი თავი კახეთის მეფის ვასალად ცნო.
თურქ-სელჩუკების შემოსევებმა უღრესად მძიმე მდგომარეობაში ჩააყენა სომეხი ხალხი. სელჩუკებიდან დევნილი სომხები გარბოდნენ კილიკიის ველებისაკენ და იქ სახლდებოდნენ. მანასკერტის ბრძოლაში (1071 წ. აგვისტო) დამარცხების შემდეგ ბიზანტიამ აღმ. ანატოლიაზე კონტროლი დაკარგა, რითაც ისარგებლა სომეხმა მხედართმთავარმა ფილარეტ ვარაჟნუნმა და კილიკიის სომხური სამთავრო დაარსა. 1080-იანი წლებიდან თურქებმა კილიკიის აწიოკებაც იწყეს. ქვეყნის გადარჩენის მიზნით, 1086 წელს ფილარეტი დიდი ძღვენით ეახლა სულთან მალიქ შაჰს და მორჩილება გამოუცხადა. ამ ნაბიჯმა არ გაამართლა სომეხთა სამთავრო სელჩუკთა ხელში გადავიდა. მხოლოდ მთიან კილიკიაში შეინარჩუნა ძალაუფლება რუბენმა (1080–1095). მან დაასრულა კილიკიის სომხური სახელმწიფოს ჩამოყალიბება, რომელიც მოგვიანებით სამეფოდ იქცა, მთელს კილიკიაზე გავრცელდა და 1375 წლამდე იარსება.
ფარიბურზ შირვანშაჰი იძულებული გახდა, მალიქ-შაჰს ხლებოდა – ერთდროულად სამოცდაათი ათასი დინარი ხარკის სახით გადაეხადა, ყოველწლიურად კი ორმოცი ათასი დინარის გადახდა იკისრა.
საქართველოს ისედაც გართულებულ მდგომარეობას ზედ დაერთო 1088 წელს დაწყებული სტიქიური უბედურება – მიწისძვრა: „შეძრა ქვეყანა საფუძველითურთ, ესე-ოდენ სასტიკად, ვიდრემდე მთანი მაღალნი და კლდენი მყარნი სახედ მტვერისა დაიგალნენ, ქალაქნი და სოფელნი დაირღვენ, ეკლესიანი დაეცნენ, სახლნი დაინთქნენ და დაინგრნენ და იქმნენ საფლავ მას შინა მკვიდრთა. რომელთა თანა თმოგვიცა დაიქცა და მოექცა ქვეშე კახაბერი ძე ნიანიასი ცოლითურთ. და გაგრძელდა ესე-ვითარი ძრევა ქვეყანისა საშინელი ვიდრე წელიწადამდის, რომელსა შინა ამოსწყდა სიმრავლე ურიცხვი“.
გიორგის ქვეყნის მართვა აღარ ძალუძდა, ამიტომ „დავითს ამას მარტოდ შობილსა გიორგისგან თვით მამამან დაადგა გვირგვინი მეფობისა. მას ჟამსა დავით იყო ასაკითა თექვსმეტისა წლისა, ხოლო ქორონიკონი სამას და ცხრა (1089 წ.)“. ამიერიდან სიცოცხლის ბოლომდე (1123 წლამდე) გიორგი მეფედ-მეფის ტიტულს ატარებდა, ყველა სამეფო საბუთზე ხელს აწერდა და სამეფო სუფრებსაც თამადობდა, თუმცა სინამდვილეში ქვეყნის მმართვაში აღარ მონაწილეობდა.
დავით აღმაშენებლის პიროვნება
გიორგი II-ისა და ელენეს ერთადერთი ვაჟი დავითი დაიბადა 1073 წელს სატახტო ქალაქ ქუთაისში. მისი უფლისწულობა მოკლე აღმოჩნდა, რადგან ქვეყანაში შექმნილი პოლიტიკური ვითარების გამო 10 წლისა მეფედ აკურთხეს, ხოლო 16 წლისა ქვეყნის მართვა მიანდეს. ეს ფაქტი დავითის კარგ განათლებაზე და სახელმწიფო საქმეში გათვიცნობიერებულობაზე უნდა მეტყველებდეს.
დავით აღმაშენებელს თავისი თავი „უსწავლელ“, და „მხედრობათა შინა აღზრდილ“ კაცად მიაჩნდა, მაგრამ რასაკვირველია ეს თავდაბლობით მოსდიოდა, თორემ ნამდვილად იგი ნასწავლი და განათლებული ადამიანი ყოფილა; მხოლოდ როგორც მას შეჰშვენიდა კიდეც საეკლესიო ღვთისმეტყველების მაგიერ საერო მეცნიერება ჰქონია შეთვისებული. განსაკუთრებული ყურადღების ღირსია, რომ დავით აღმაშენებელი, როგორც მისი საკუთარი სიტყვებიდანაც ნათლად ჩანს, ვარსკვლავთ-მრიცხველობის მცოდნე ყოფილა. ერთს თავის თხზულებაში მეფე ამბობს: „ზენასა მოძრაობისა ასურასტანელი ზმნობა და ცთომილთა ვარსკვლავთა და უცთომელთა კრება და განყრა, სვე და ბედი და შობის დღე“ ვიციო.
იგი ბუნებითაც უხვად ყოფილა დაჯილდოვებული და მთელს თავის თავისუფალს დროს სიკვდილამდე წიგნების კითხვას და გონებრივ მუშაობას ანდომებდა. კითხვა ფიქრი იყო „მისსა საზრდელ... შვება და განცხრომა, საწვრთნელ და სარგებელ“. დიდებულ მეფისათვის წიგნები აუცილებელი სულიერი საზრდო იყო; „შემდგომად სერობისა ნაცვლად ძილისა ანუ სხვასა რასამე საქმისა“ ჩვეულებად ჰქონდა „კითხვა წიგნთა“; ამასთანავე წიგნები ყველგან თან დაჰქონდა ხოლმე „დღე და ღამე მიმოსვლათა შინა მიმდებთა, ლაშქრობათა მოუწყენელთა, შრომათა განუსვენებელთა წიგნები ეტვირთა სიმრავლესა ჯორთა და აქლემთასა და, სადა გარდახდის ჰონესა, პირველ ყოვლისა წიგნი მოჰქონდათ ხელითა“. ნადირობის დროსაც-კი საკითხავი წიგნები თან ჰქონია.
არამცთუ ქართული საერო მწერლობა, არამედ მან „საღმრთონი წერილნი“-ც... „მდიდრად შეკრიბა რაოდენი იპოვა გარდამოღებულად ენასა ქართულსა სხვათა ენათაგან ძველნი და ახალნი როგორც ადრე პტოლემეოსმა“ და სტკბებოდა მათი კითხვით. გასაოცარი ეს არის, რომ დავით აღმაშენებელს საუცხოვოდ შესწავლილი ჰქონია მარტო ქართული მწერლობა კი არა, არამედ მაჰმადიან მეცნიერთა და პოეტების თხზულებებიც. მუჰამედ ალ-ჰამავი ამბობს, რომ მეფე დავითი ისლამის დიდი მცოდნე იყო და განჯის ყადის ხშირად იმაზეც-კი ეკამათებოდა, თუ ყურანი როგორ და საიდან წარმოსდგაო.
დავით აღმაშენებელს ჩვეულებად ჰქონია, წიგნს რომ წასაკითხავად აიღებდა თურმე, „რაჟამს დაასრულის, ნიშანი დასვის ბოლოსა წიგნისასა“ და ამ ნიშნების მიხედვით შეიძლებოდა ადამიანს გამოერკვია ან რომელი წიგნი, ან რამდენჯერ ჰქონდა წაკითხული. ზოგიერთი თხზულება, რომელიც უფრო საგულისხმიეროდ მიაჩნდა, თურმე რამდენჯერმე ჰქონია გადაკითხული და შესწავლილი. დავით აღმაშენებელის თანამედროვე ისტორიკოსი მოგვითხრობს მაგ., რომ სახელოვან გვირგვინოსანს ერთ-ერთ ამგვარ საყვარელ წიგნად „წიგნი სამოციქულო“ ჰქონია და მას, ისტორიკოსს, ამ წიგნის ბოლოში დასმული ნიშნები ერთხელ დაუთვლია და გამორკვეულა, რომ „მოქცევასა წელიწადისა“, ერთს წელიწადში მეფეს ეს თხზულება თურმე „ოცდა-ოთხ-ჯერ წაეკითხა“. როდესაც თითონ დაიღლებოდა და „თვალნი დაშურნიან, სასმენელნი ანაცვალნის“ და სხვას გადასცემდა ხოლმე ხმა-მაღლა წასაკითხავად.
საგულისხმიეროა, დავით აღმაშენებელი წიგნების კითხვას გასართობად - კი არა სთვლიდა, არამედ წანაკითხს უფიქრდებოდა და აკვირდებოდა, ხოლო როდესაც სხვას აკითხებდა ხოლმე, მაშინ „ფრიადცა ფრთხილად ისმენენ წინაშე თვისსა მკითხველისასა, გამოეძიებდენ, ჰკითხავენ და უფროს-ღა თვით განმარტებენ ძალსა და სიღრმესა“ წაკითხულისასა; საუბარი და კამათი, მსჯელობა და განმარტება თან სდევდა მეფის ამ მაღალს გონებრივს სამუშაოს.
ქართველი მეომარნი დავით აღმაშენებელს „ფრიად აბრალებდნენ“ რომ მეფეს ასე თავდავიწყებამდე უყვარდა წიგნების კითხვა და მუდამ კითხვით იყო გართული, მაგრამ მის მაბრალობელთ ვერ გაეგოთ დიდებული მეფის გულის წადიერებანი და მაღალი სულის კრთომანი. ჩვენს გვირგვინოსანს განსაკუთრებით საისტორიო თხზულებების კითხვა ჰყვარებია, რომლებშიაც „გარდასულთა საქმეთა ... და პირველყოფილთა მეფეთა ... შემთხვეულნი“ ამბები იყო მოთხრობილი. ამ საისტორიო თხზულებებში საქართველოს
სახელოვან მეფეს თურმე თანამედროვე ცხოვრებისათვის „წინაგანსა კრძალებელად და სახედ“ გამოსადეგარი მაგალითები ამოუკითხავს იმიტომ, რომ იქ მოთხრობილი და აღწერილი იყო „პირველ ყოფილთა მეფეთა კეთილძღვანებულთა“, და ქვეყნის გამაბედნიერებელთა ცხოვრებაც, და „ვერას წარმართებულთა“, ბედუკუღმართ მმართველთა „შემთხვეული“ თავგადასავალიც, და ეს წარსულის გაკვეთილი ზოგი გასაფრთხილებელად „წინაგანსაკრძალებელად“, ზოგი კიდევ სამაგალითოდ და „სახედ“ გამოუყენებია. მაშასადამე, დავით აღმაშენებელი ცდილობდა წარსულის ცოდნის და მიხედვით ბრძნულად „გარდასულთა შემსგავსნი მომავალნი“ განეჭვრიტა, ისტორიული მაგალითით და გამოცდილებით ესარგებლა და იმისდაგვარად ემოქმედა. დავით აღმაშენებელის ისტორიკოსი სრულებით მართალი იყო, როდესაც ამტკიცებდა, რომ სწორედ ეს გონებრივი მუშაობა და საისტორიო თხზულებების შესწავლა, „წერილთა მეცნიერებანი და გარდასრულთა საქმეთა შემეცნებანი“ შველიდა სახელოვანს მეფეს და იმდენი შეაძლებინა, რომ კვერთხი მეფობისა, საქართველოში ესეოდენ დამდაბლებული, ესეოდენ ძნელი და ნამდვილ-ვე დიდი განსაგებელი, ეპყრა ასე მაღლად და სახელმწიფო უაღრეს ძლიერებასა და აყვავებამდე მიიყვანა. ამ მხრივ დავით აღმაშენებელი მართლაც რომ ბრძენი და განათლებული მმართველი, შეგნებული და შორსგამსჭვრეტავი პოლიტიკოსი იყო.
დავით I-ს მემკვიდრეობად ერგო თურქ-სელჩუკებისაგან დარბეული ქვეყანა, დაცარიელებული ქალაქები და სოფლები, მთებში გახიზნული დამშეული მოსახლეობა. გამეფებისთანავე დაიწყო ყმა-მოლაშქრეთა და ერთგულ აზნაურთაგან მხედართა რაზმების შექმნა. ამ რაზმებით მეფე თავს ესხმოდა თურქ-სელჩუკებს, ავიწროვებდა მათ, სდევნიდა და მთაში გახიზნულ მოსახლეობას ბარად ჩამოსვლის პირობებს უქმნიდა: „რამეთუ მეფე იქმნა რა დავით, მოოხრებულ იყო ქართლი და გარდა ციხეთა, არა სადა იყო კაცი სოფელსა შინა, არ-ცა-რა შენებულობა. და მათ ჟამთა შინა ჰქონდა თრიალეთი და კლდეკარი და მიმდგომი მისი ქვეყანა ლიპარიტს და მეფესა დავითს წინაშე იყო რე-ცა ერთგულად. ეგრეთ-ვე ნიანია კახაბერის ძესა (ნიანია ბაღვაში, რაჭა-თაკვერის ერისთავი 1088–1100 წლ.) და სხვანი-ცა აზნაურნი მცირედ-მცირედ შემოიკრებიან დარჩენილნი სადა-ვე და სოფლებად-ცა იწყეს ჩამოსლვად და დასხდომად.
და იყო მაშინ საზღვარი სამეფოსა მთა მცირე ლიხთა, და სადგომი სამეფო წაღულისთავი (მდებარეობს ხაშურის რაიონში, ლოპანისწყლის /მდ. დასავლეთ ფრონეს მარჯვენა შენაკადი/ ხეობაში, თანამედროვე სოფ. წაღვლის ტერიტორიაზე). და როდეს-ცა ნადირობა უნდოდა ქართლისა ჭალათა, ანუ ნაჭარმაგევს (ერთ-ერთი სამეფო რეზიდენცია ახლანდელი გორის რაიონის სოფ. კარალეთის ადგილზე), რომელიც ყოვლად აღსავსე იყო ირემთა და ნადირთა მიერ, ხოლო ცხენ-კეთილნი კაცნი ჩამოგზავნიან და გაინახიან; ეგრეთ-ღა ჩამოვიდიან ნადირობად ვაკესა“.
არეულობა სელჩუკთა იმპერიაში
1092 წლის 14 ოქტომბერს მოკლეს სელჩუკთა იმპერიის არქიტექტორი ნიზამ ალ მულქი (I ვეზირი 1063–1092 წლ.), ხოლო 19 ნოემბერს მოულოდნელად გარდაიცვალა სელჩუკთა სულთანი მალიქ შაჰი, რის შემდეგაც იმპერიის სწრაფი დაშლა დაიწყო.
მალიქ შაჰის გარდაცვალების შემდეგ სასულთნოში ძალაუფლება ხელთ იგდო მისმა ცოლმა თურქან ხათუნმა (ვეზირ თაჯ ალ მულქის დახმარებით), რომელმაც სულთნად გამოაცხადა თავისი ვაჟი მაჰმუდ I და ჯარით დაიძრა სატახტო ქალაქ ისპაჰანისკენ, სადაც იმყოფებოდა მალიქ შაჰის შვილი სხვა ცოლისგან 12 წლის ბარქიარუკი. ბარქიარუკი გაიქცა ძველ სატახტო ქალაქ რეი -ში, სადაც 1093 წ. დასაწყისში გამოცხადებული იქნა დიდ სულთნად. თურქან ხათუნის ლაშქარი 1093 წელს ბარუჯირდომთან დამარცხდა. მალე ბარქიარუკმა ალყა შემოარტყა ისპაჰანს სადაც თურქან-ხათუნი და მაჰმუდი იმალებოდნენ. მალე მათ შორის ზავი დაიდო. ბარქიარუკმა პატარა ძმას დაუთმო ისპაჰანი და ფარსი. თურქან ხათუნი ამან არ დააკმაყოფილა. მან ცოლობა აღუთქვა ადარბადაგანისა და არანის მელიქს, მალიქ შაჰის ბიძაშვილს კუტბ ად დინ ისმაილ იაკუთის ძეს, (იგი 1090 წ. მალიქ შაჰმა ადარბადაგანის, არანისა და სომხური ტერიტორიების მმართველად. საქართველო სწორედ ამ პოლიტიკური წარმონაქმნის პირდაპირ დაქვემდებარებაში იყო 1099 წლამდე), რომელიც ამავე დროს ბარქიარუკის დედის ძმაც იყო. ისმაილი თავისი ჯარით შეუერთდა თურქან ხათუნს, თუმცა 1093 წლის აგვისტოში ქარჯათან ბრძოლაში ისევ ბარქიარუკმა იმარჯვა, ხელთ იგდო ისმაილი და მოაკვლევინა. ამიერიდან ადარბადაგანისა და სომხური მიწების მელიქად მალიქ შაჰის მესამე ძე მუჰამადი დაინიშნა, რომლის რეგენტი იყო ათაბაგი კუთლუღ-თეგინი.
1094 სექტემბერ-ოქტომბერში ავადმყოფობით გარდაიცვალნენ თურქან-ხათუნი და მისი ვაჟი მაჰმუდი. ბარქიარუკი დიდ სულთნად აღიარეს, თუმცა ცოტა ხანში იმავ 1094 წელს სირიის მმართველმა თუთუშმა (მალიქ შაჰის ძმა) იმპერიის თითქმის მთელი დას. ნაწილი დაიკავა და გამოაცხადა თავი უზენაეს სულთანად, მაგრამ ბარქიარუკის ლაშქართან ბრძოლაში ქ. რეისთან ახლოს 1095 წ. თებერვალში დამარცხდა და დაიღუპა. თუთუშის სიკვდილის შემდეგ მის ძეებსა და ათაბაგებს შორის სირიის ტახტისათვის ომები დაიწყო, რამაც გაუადვილა ჯვაროსნებს საქმე სირიაში გასაბატონებლად.
მალიქ შაჰის გარდაცვალებისთანავე მისი ბიძაშვილი ყილიჩ-არსლანი გაიპარა ტყვეობიდან და რუმის სასულთნოს დამოუკიდებლობა აღადგინა (სახელმწიფო მოიცავდა მც. აზიის ნ.კ-ს. შექმნა ალფ არსლანის ძმისშვილმა სულეიმან ყუთლუმიშის ძემ, რომელიც სულთნობდა 1077–1086 წლებში. მისი სიკვდილისთანავე მალიქ შაჰმა რუმის სასულთნო შემოიერთა და სულეიმანის მემკვიდრე ყილიჩ-არსლანი დაატყვევა). მოგვიანებით დამოუკიდებლობა გამოაცხადა ალეპოს (სირიის), ქერმანისა და ხორეზმის ვასალურმა სასულთნოებმა. ხორასანში ამბოხდა ალფ არსლანის ვაჟი არსლან არღუნი.
1095 წელსვე ბარქიარუკმა ხორასნის (ისტორიული ხორასანი მოიცავდა თანამედროვე ჩრდ-აღმ ირანსა და ავღანეთის უდიდეს ნაწილს) მმართველ არსლან არღუნის დასამორჩილებლად გაგზავნა თავისი ბიძა ბიორი ბარსი, თუმცა არსლან არღუნმა იგი დაამარცხა.
1096 წლიდან ხორასნისთვის ბრძოლაში ჩაება ბარქიარუკის 11 წლის ძმა სანჯარი და მისი ათაბაგი კუმაჩი. 1097 წელს არსლან არღუნი მსახურებმა მოკლეს და სანჯარი ხორასნის სულთნად გამოცხადდა.
1099 წ. აგვისტოში დიდ სულთანის წინააღმდეგ ჯარით დაიძრა ადარბადაგანისა და არანის მელიქი, მისი 17 წლის ძმა მუჰამადი. ბარქიარუკი მოუმზადებელი იყო, ამიტომ გაიქცა ხუზისტანში. მუჰამადი შევიდა ქ. რეი -ში და თავი სულთანად გამოაცხადა. ბარქიარუკმა შეკრიბა ლაშქარი და 1100 წელს ჩავიდა ხორასანში, რადგან მეორე ძმა სანჯარის დახმარების იმედი ჰქონდა. სანჯარი პირიქით მოიქცა, შეკრიბა ლაშქარი და სოფელ ნუშჯანთან დაამარცხა ბარქიარუკის არმია, რის შემდეგაც ჩრდ. ირანი და შუა აზიის დას. ოლქები საბოლოოდ სანჯარის ხელში გადავიდა. ცოტა ხანში ისევ შეკრიბა ლაშქარი ბარქიარუკმა და 15 მაისს ჰამადანთან შეებრძოლა მუჰამადს, თუმცა სასტიკად დამარცხდა და 50 მხედრით ძლივს გაასწრო სიკვდილს.
ბარქიარუკი მარცხს არ ეგუებოდა და 1101 წლის 5 აპრილს ჰამადანთან ახალი ლაშქარი შეკრიბა. ამჯერად მუჰამადი დამარცხდა და მხოლოდ სანჯარის დამხარებით გადაურჩა სრულ განადგურებას. 27 დეკემბერს ქ. რუდრავართან ძმები კვლავ შეხვდნენ ერთმანეთს, ოღონდ ამჯერად ზავი გააფორმეს. ბარქიარუკი სულთნად, მუჰამადი კი ტახტის მემკვიდრედ გამოცხადდა. მუჰამადს დაუმტკიცდა არანი, ადარბადაგანი, ალ ჯაზირა, დიარბაქირი და მოსული.
ზავმა ცოტა ხანს გასძლო. 1102 წლის თებერვალში ბარქიარუკმა რეისთან სასტიკად გაანადგურა მუჰამადი, რომელიც ისპაჰანში გამაგრდა და ხანგრძლივი ალყის შეძლო აქედან მცირე რაზმით გაქცეულიყო. 1103 წლის 19 მარტს ქ. ხოისთან (ადარბადაგანი) ბრძოლაში ბარქიარუკმა ისევ იმარჯვა მუჰამადთან, თუმცა ავადმყოფობამ იგი გამოფიტა და ამ გამარჯვებითაც ვერ ისარგებლა.
1104 წელს ძმებს შორის დადებული ზავით (ბარქიარუკი მძიმედ იყო ავად) ორივემ მიიღო დიდი სულთნის ტიტული. მუჰამადს ადარბადაგანთან ერთად ერგო ჩრდ დას. ირანი, ოლქები ევფრატზე, სირია, ალ ჯაზირა მოსულით და დიარბაქირით. ბარქიარუკს დაექვემდებარა იმპერიის ბირთვი ქ. რეი და ჯიბალი, ტაბარისტანი (დღევ. მაზანდარანი, ანუ კასპიის ტბის სამხრ. ტერიტორია), ფარსი, ხუზისტანი, ბაღდადი (ერაყი), ჰარამაინი (ე.ი. მუსლიმთა ორი წმინდა ქალაქი მექა და მედინა).
დავით აღმაშენებლის რეფორმები ქვეყნის ფეხზე დასაყენებლად
სელჩუკთა იმპერიაში არსებულმა არეულობამ საშუალება მისცა დავითს ქვეყანა მშვიდად ეშენებინა. „ხოლო ამ ვითარებასა შინა გავიდა წელიწადი ოთხი და ლიპარიტ ამირამან იწყო მათივე მამულ-პაპურთა კვალთა სლვა, რამეთუ ზაკვიდა წინაშე მისსა მოპოვნებად უსჯულოებისა. თუმცა ქრისტიანე იყო სახითა, მაგრამ ორგულება და სიძულვილი პატრონთა გვარისაგან მოჰქონდა გონებითა. და ვინაიდან გულის-ხმის-ყოფა არა ინება კეთილისა, დადგა ყოველსა გზასა არა-კეთილსა. ამას რა ესე-ვითარებასა ხედავა დავით, ინება გაწვრთნა მისი. ამისთვის-ცა შეიპყრო იგი ჟამ რაოდენ-მე, რომელიც საკმარისი იყო განსასწავლელად გონიერისა ვის-მე. და ასე მომტკიცებული მრავალთა და მტკიცეთა ფიცთა მიერ და ერთგულობისათვის ღმრთისა შუამდგომელად მომცემი გაუშვა იგი. და მით-ვე დიდებითა ადიდა და არა შეუცვალა. რამეთუ კეთილმან არა თუ მართალსა, არამედ არ-ცა-ღა თუ ბოროტსა ადვილად აბრალის, ვინაიდან სიბოროტედ არა განსწავლულ არს, არ-ცა მეჭველ. ხოლო იგი როგორც ძაღლი მიექცა ნათხევარსა და როგორც ღორი ინწუბა საგორელსა მწვირისასა: განაცხადა მტერობა და უკეთურებასა იწვრთნიდა საწოლსა ზედა თვისსა. იხილა რა მშვიდმან და ღმრთივ-განბრძნობილმან მეფემან დავით, რამეთუ კუდი ძაღლისა არა განემართება, არ-ცა კირჩხიბი ამართულად ივლის, მეორესა წელსა კვლავ შეიპყრა, ორ წელ პყრობილ ყო და საბერძნეთს გაგზავნა, სადაც გარდაიცვალა კიდეც.
ამრიგად 1093 წელს უცნობი მიზეზის გამო მეფემ ლიპარიტ V (1173–1194) ბაღვაში შეიპყრო. თუმცა მონანიების შემდეგ გაათავისუფლა და ძველი ღირსებებიც დაუტოვა, მაგრამ ხელახალი ურჩობის (?) გამო, 1094 წელს კვლავ შეიპყრო და ორი წლის პატიმრობის შემდეგ ბიზანტიაში გააძევა. მის ნაცვლად კლდეკარის ერისთავად დაამტკიცა ლიპარიტის ძე რატი V (1094–1103)
პირველ რიგში ახალგაზრდა მეფემ „გაამრავლნა სპანი, აღჭურვა იარაღითა და ცხენებით და მათ წვრთნას შეუდგა, მართლაც ეს მოხერხდა უწყინართა ლაშქრობითა და მცირედ მცირედ ბრძოლითა და სწავლითა გვარიანად და ღონიერად წინადრონითა და მრავალთა ძლევათა მიერ მოგონებითა“.
დავითი ახალისებდა თავდადებულ ერთგულ მოლაშქრეებს, ამასთან იგი მკაცრი იყო ჯაბანთა მიმართ, „განეკადნიერეს მხედართა მიერ მხნეთა, ქებითა და ნიჭთა მიცემითა, ხოლო ჯაბანთა კაბას ჩააცმევდა და კიცხავდა“. როგორც ჩანს მხდალ მოლაშქრეებს დასამცირებლად ქალის ტანსაცმელს აცმევდა და ასე აჩვენებდა მთელ ლაშქარს.
დავითს მკაცრი სამხედრო დისციპლინა შემოუღია ჯარში: „ხოლო საეშმაკონი სიმღერანი, სახიობანი და განცხრომანი და გინება ღვთისა საძულველი და ყოველი უწესობა მოსპობილ იყო ლაშქართა შინანითა“. ე. ი. იმ ღონისძიების გატარებამდე ადგილი ჰქონდა არეულობას და ყოველგვარ უწესობას.
დავითმა თავისი ღონისძიებებით დასრულებული სახით ჩამოაყალიბა საქართველოს ცენტრალური სამოხელეო აპარატი შესაბამისი უწყებებით, რომელთა სათავეშიც უხუცესები იდგნენ.
საქართველოში მკაცრი რეჟიმი დამყარდა. სამეფო ხელისუფლებამ ძლიერი მსტოვართა (საპოლიციო) აპარატი შექმნა, რომელსაც დავითმა სათავეში მანდატურთუხუცესი (მანდატურთა, შინაგანი პოლიციის მსახურთა უფროსი) ჩაუყენა სათავეში. მსტოვარნი თვალყურს ადევნებდნენ მტრის მოძრაობას და ყველაფერს დროულად ახსენებდნენ მეფეს. მსტოვარი მეთვალთვალის, ჯაშუშის მოვალეობასაც ასრულებდა (მათ ისიც კი იცოდნენ ცოლ-ქმარი საწოლში რასაც საუბრობდნენო – ამბობს მემატიანე). მსტოვართა ძლიერი ჯგუფი მეფემ მის მაბრალობლებს დაუპირისპირა.
დავითს არაფერი დაემალებოდა „არცა შინაურთა არცა ლაშქართა შინა მისსა მყოფთა კაცთა, დიდთაგან მძლეთა საქმე ქმნილი კეთილი გინდა სიტყვა ბოროტი თქმული არარა დაეფარვოდა, რაოდენიცა ვინც ფარულად ექმნათ ანუ თუ ეჭვსაც ყოველივე ცხად იყო წინაშე მისსა“. ბოროტ სიტყვასა და ღალატში შემჩნეულებს ძალზე მკაცრად უსწორდებოდნენ, განპატიჟება, თვალების დათხრა, დასაჭურისება და სხვა. მეფის ასეთმა მოქმედებამ, მკვეთრმა ღონისძიებებმა განაპირობა, რომ ორგულებსა, მზაკვარსა და ღალატსა რამეს ვერავინ დიდთა თუ მცირეთაგანი იკადრებდა.
მანდატურთუხუცესი ერთი უპირველეს ხელოსანთაგანი იყო ჭყონდიდელ-მწიგნობართუხუცესის შემდეგ, იგი ამირსპასალარზე წინ იხსენიებოდა. ამ თანამდებობის საგანგებო ნიშანი იყო ოქროს არგანი, რომელიც მას ხელთ ეჭირა დარბაზობისა და პურობის დროს. მას იმიერ-ამიერი საქართველოს მანდატურნი ექვემდებარებოდნენ. დავითის დროს მანდატურთუხუცესის თანამდებობა დიდგვაროვან ქართველ ფეოდალებს ჯერ ვარდანისძეებს, შემდეგ ორბელებს ეკავათ.
დავითმა თავისი ლაშქარი სწრაფად მანევრირებადი გახადა. ეს უნარი საერთოდ მნიშვნელოვანი თვისებაა ჯარისა. ლაშქრის სწრაფი მოძრაობის უზრუნველსაყოფად მან გაუვალ მდინარეებზე ააგო ხიდები და საწყინოდ სავალნი გზებიც ქვაფენილ ჰყვნა, ყოველივე ამან კი ხელი შეუწყო სიმრავლითა სპათასა და სიმალითა სვლას.
დავითის ისტორიკოსი საქართველოს ჯარის მთელი რიგი თვისებების ჩამოთვლასთან ერთად არ ივიწყებს მის მეთაურს დავით I-ს, რომელიც იყო „უმსგავსო სპასპეტი და წინამბრძოლი, წინაუბრობა რამეთუ არ დაიღლებოდა, არცა მოეწყინებოდა არამედ ჟამიერსა წესიერად ალაშქრებდა მათ, აქებდა და განაგებდა მსგავსად მისსა დიდ ქონებითა და ვინაღამცა იყო წინამდგომი მისი და ანუ მიმმართი ომისა მის წინაშე“.
XII საუკუნემდე საქართველოს ლაშქარს მიღებული ჰქონდა ბიზანტიური, ანუ რომის საომარი დაწყობა ჯარისა ე. წ. მწკრივობრივი ტაქტიკა. ეს ტაქტიკა მოითხოვდა, რომ რამდენიმე რაზმი ორ მწკრივად დაწყობილიყო ჭადრაკის ფიგურების მსგავსად, ორივე მწკრივის რიცხვი თანასწორი უნდა ყოფილიყო. პირველი მწკრივი იერიშით მიდიოდა და თუ სიგრძეზე მტრის მოწინავე ჯარს აღემატებოდა მაშინ ფრთებს შლიდა და ორმხრივ მოეხვეოდა მოწინააღმდეგეს, მეორე მწკრივი პირველს შველოდა და ა შ.
დავითმა შეცვალა ეს წესი, ორის მაგიერ 3 მწკრივი შემოიღო, თითოეულ მათგანს თავისი დანიშნულება ჰქონდა. პირველი წინამძღოლი ჯარი იყო, მეორე ყოლბი (კაცნი გარ შემოვლებულნი) ჯარი, ხოლო მესამე მაშველი ჯარი. მაშველ მწკრივად ითვლებოდა როქის სპა, რომელსაც მეფე მეთაურობდა.
დავითმა სტრატეგიაში მკვეთრად გაზარდა მოულოდნელ დარტყმათა შესაძლებლობანი, ხოლო ტაქტიკაში საბრძოლო მოქმედებების ფორმათა მრავალფეროვნება დაამკვიდრა. ეს სიახლე იქცა ქართული არმიის ხელში საომარი მოქმედების ინიციატივის გადასვლის ერთერთ ძირითად ფაქტორად.
დავითმა დიდი მნიშვნელობა მიანიჭა ლაშქრის ზურგის სამსახურსაც. როგორც ჩანს ზურგის განკარგულებაში იყო ბევრი ცხენი ბარგისა, ჯორი, აქლემი, ხარი და ბორბლიანი ტრანსპორტი, რითაც გადაიზიდებოდა როგორც ლაშქრის საკვები-საზრდელი ისე სხვადასხვა საჭურველი, სალაშქრო ტექნიკა და სხვა. აგრეთვე გამოიყენებოდა ალაფის წამოსაღებად და დაჭრილთა ტრანსპორტირებისათვის.
დავითს ჰქონდა საჭირო საალყო ტექნიკა, სატყორცნი იარაღი, ბუნებრივია ჰყავდა ამ ტექნიკას დაუფლებული პერსონალიც. სწორედ ტექნიკის გონივრულად გამოყენების შედეგი იყო ციხე-სიმაგრეთა ადვილად და უსწრაფესად აღება. შინაგანი საოპერაციო მიმართულების, ზურგისა და საომარი მოქმედების თეატრის გამართულობა დიდად უწყობდა ხელს დავითის ლაშქრის წარმატებებს.
დავითის ისტორიკოსი აღნიშნავს „კვლავ მონანი რომელიც იყვნენ რჩეულნი და განსწავლულნი ღვაწლსა ვითარ 5000 კაცი, ყოველი ქრისტიანი ქმნილნი, მისანდონი და გამოცდილნი სიმხნითა“.
მონა-სპა საგანგებოდ იყო შედგენილი რჩეული და გამოცდილი მოლაშქრეებისაგან, იგი მეფის უშუალო ლაშქარი, გვარდია იყო. 5000 კაცი მეფესთან ერთად იბრძოდა და მათ მეფის დაცვაც ჰქონდათ დავალებული. მეფე ბრძოლის დროს ყოველ მომენტში მონა-სპასთან ერთად იყო, ალბათ იმ რთულ ბრძოლებში, რომლებშიაც საქართველოს ჯარი დავითის მეთაურობით იღებდა მონაწილეობას.
ქართული ლაშქრის სრული რეორგანიზაცია, ჯარის ახალი სახეობის შექმნა აუცილებელს ხდიდა სამხედრო საქმეთა განასაგებლის რეორგანიზაციასაც. ამ ახალმა მოთხოვნებმა განაპირობა საქართველოში საგანგებო სამხედრო უწყების და მისი მეთაურის ამირსპასალარის (მთავარსარდლის) თანამდებობის შექმნა. მისი I თანაშემწე ამირახორი იყო.
ცალკე უწყება განაგებდა სამეფო ფინანსებს. უწყების სათავეში მეჭურჭლეთუხუცესი იდგა, როგორც ირკვევა ეს უწყება და მეჭურჭლეთუხუცესის სახელო XI-XII ს მიჯნაზე ჩნდება დავითის დროს, პირველ მეჭურჭლეთუხუცესად იხსენიება ივანე ვარდანის ძე სვანთა ერისთავი.
ჩამოყალიბდა კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი სამოხელეო თანამდებობა მსახურთუხუცესი, რომლის მოვალეობა სასახლის მართვა იყო.
თურქთა განდევნასთან და სოფლის მეურნეობის აღორძინებასთან ერთად დავითი ხელს უწყობდა როგორც ძველი ციხე-ქალაქების აღდგენას, ისე ახალის დაარსებას.
დავითი უდიდესი ყურადღებით ეპყრობოდა ქალაქების მშენებლობასა და მოქალაქეთათვის ხელსაყრელი პირობების შექმნას.
დავითის დროს გორის ციხე და მასთან მდებარე დაბა ქალაქად იქცა. ეს იმითაც იყო გამოწვეული, რომ ციხე-ქალაქმა უფლისციხემ დაკარგა პირვანდელი მნიშვნელობა და პირველობა გორს დაუთმო. დავითის ბრძანებით გორში სომეხი ვაჭრები ჩაასახლეს და თანაც პრივილეგირებული პირობები შეუქმნეს მათ. დავითისა და სამეფო ხელისუფლების დიდმა მცდელობა-შემწეობამ გორი XII ს. I მეოთხედში მნიშვნელოვან ეკონომიკურ ცენტრად აქცია. აქვე უნდა გავითვალისწინოთ, რომ უფლისციხესთან ერთად ნაჭარმაგევის მნიშვნელობაც შემცირდა.
მ. ურჰაეცის მიხედვით „ქ. გორი დავითმა ქართლის ქვეყანაში საგანგებოდ სომეხთათვის ააშენა, ამიტომაც დიდი სიხარულითა და აღტაცებით ეპყრობოდა მას სომეხთა ნათესავი“.
ჯავახეთში ახალქალაქის გვერდით დავითმა დააარსა ქ. ბარალეთი. ქართლში წარმოიშვა ქალაქები სურამი და ალი, ამავე დროს ჩანს დაარსებული ქ. ზოვრეთი (მძოვრეთი, დღევ ქარელის რაიონის სოფ. ორთუბანი).
დავით აღმაშენებელი საქართველოს ეკონომიურ წარმატებაზეც დიდად ზრუნავდა და ყოველგვარ ღონისძიებას ხმარობდა, რომ აღებმიცემობა გაცხოველებულიყო. იბნ ალ-ჯაუზის ცნობით იგი მფარველობას უწევდა არაბ და სპარსელ ვაჭრებს; მაჰმადიანებს საზოგადოდ ხომ საქართველოში ისეთი ხელშემწყობი პირობები შეუქმნა, რომ თვით მაჰმადიანთა მეფეებს არ გამოუჩენიათ თავიანთი ერთმორწმუნე ქვეშევრდომებისადმი იმოდენი პატივისცემა, რაოდენს მზრუნველობასაც იჩენდა და პატივისცემით ეკიდებოდა საქართველოს ქრისტიანე მეფე. პარასკევობით იგი ზოგჯერ თვით და შვილებითურთ მაჰმადიანთა მთავარ სამლოცველოში ჯამეში შედიოდა. ლოცვას, ყურანის კითხვას და ქადაგებას ისმენდა და მათ სამღვდელობას ბევრს ოქროს უწყალობებდა ხოლმე. მიმოსვლა რომ გაეადვილებინა დავით აღმაშენებელმა ააშენა მრავალი ხიდი მდინარეთა სასტიკთა ზედა და გზანი საწყინოდ სავალნი ქვაფენილ ყვნა და გზის პირას ქარვასლები და თავშესაფარები ააგო, სადაც უცხოელ ვაჭრებს უფასოდ შეეძლოთ ღამის გათევა. ყოველივე ამის გამო ბევრმა მნიშვნელოვანმა სავაჭრო გზებმა საქართველოსკენ გადმოინაცვლა, რაც ქვეყანას კარგ შემოსავალს აძლევდა.
XII ს. I მეოთხედის საქართველოს ეკონომიკურად დაწინაურების საქმეში თავისი როლი შეასრულა ფულის რეფორმამ. X ს. დამლევს საქართველომ მჭიდრო ურთიერთობა დაამყარა ბიზანტიასთან, ამან კი თავისი ასახვა ჰპოვა ქართული მონეტის განვითარებაში. მონეტაზე გაჰქრა მუსლიმანური ნიშნები და მისი ადგილი დაიკავა ქრისტიანულმა ემბლემამ ჯვარმა ან კიდევ ღვთისმშობლის გამოსახულებამ. ძირითადი წარწერები ქართულია და შეიცავს არა მარტო მეფეთა სახელებს, არამედ მათ ბიზანტიურ ტიტულებსაც.
ხაზგასმულია ის გარემოებაც, რომ იმდროინდელი მონეტა მხოლოდ ვერცხლისაა, ასეთებია მაგ, დავით კურაპალატის, ბაგრატ IV-ს, გიორგი II-ს მონეტები.
თავდაპირველად დავითიც იგივე სისტემას მიჰყვება. 1081 წელს ბიზანტიის ტახტზე ადის ალექსი I კომნენოსი, რომელიც უარს ეუბნება ბაგრატ IV-ის ასულ მართას დაქორწინებაზე. მიუხედავად ამისა საქართველო-ბიზანტიის ურთიერთობაში არაფერი იცვლება და იმპერატორი გიორგის ამჯერად კესაროსის უმაღლეს ტიტულს აძლევს, ხოლო უფლისწულ დავითს სევასტოსის. იგივე ტიტულს ატარებდა დავითი გამეფების მომენტში და ამ პერიოდის ბიზანტიური ტიპით მოჭრილ მონეტაზე იწერებოდა „ქრისტე ადიდე დავით აფხაზთა მეფე და სევასტოსი“.
1090-იანი წლების პირველ ნახევარში დავითი ბიზანტიიდან იღებს პანიპერსევასტოსის ტიტულს, თუმცა არცთუ დიდი ხნით. 1090-იანი წლების ბოლოდან მეფე თავიდან იშორებს ბიზანტიურ სამოხელეო ტიტულებს, თავს უტოლებს იმპერატორებს და თავს აღმოსავლეთის ქრისტიანთა ლიდერად აცხადებს. ეს კარგად ჩანს მის მოჭრილ ერთ მონეტაზე, რომელზეც არაბულად სწერია: „მეფე მეფეთა დავითი, ძე გიორგისი, მახვილი მესიისა“.
დავითი ატარებს ფულის სრულყოფილ რეფორმას. ერთის მხრივ ვერცხლის მონეტებს ანაცვლებს სპილენძის მონეტები, მეორეს მხრივ კი ბიზანტიურ მონეტებს შიდა ურთიერთობისთვის ანაცვლებს ქართული ტიპის მონეტები ქართული წარწერით, ხოლო საერთაშორისო ურთიერთობისთვის იქმნება არაბული ტიპის მონეტები არაბული წარწერებით. მუსლიმანური ტიპის მონეტის მოჭრა გარკვეული მიზეზებით იყო განპირობებული. XII ს. I მეოთხედის ქართული მონეტა გამოხატავდა ქვეყნის ეკონომიკურ და პოლიტიკურ მდგომარეობას და თავისი შინაარსის შეცვლისას ღებულობდა იმ ფულის სახეს რომელიც იმ დროს მსოფლიო ბაზარზე ბატონობდა, ეს იმიტომ, რომ ამ პერიოდში საქართველოსათვის მთავარი მნიშვნელობა აღმოსავლეთთან ვაჭრობას მიენიჭა და დავითმაც ქართული მონეტა თავისი ფორმით აღმოსავლურს დაუახლოვა.
დავითის სახელთანაა დაკავშირებული სასამართლო დაწესებულების „სააჯო კარის“ გარდაქმნა. „სააჯო კარის“ არსებობა დამოწმებულია შიომღვიმის მონასტრის 893–918 წლების საბუთში, სადაც განსაზღვრულია შიომღვიმის მონასტრის დამოკიდებულება ხელისუფლებასთან. მანამდე მთავარი მოსამართლე მეფე იყო, ამიერიდან კი მწიგნობართუხუცესი გახდა, რომელსაც საწოლისა და ზარდახანის მწიგნობარნი ეხმარებოდნენ. ამრიგად მწიგნობართუხუცესი იყო მართლმსაჯული და ხელის ამპყრობელი უღონელთა და ქვრივთა. ხელმწიფის კარის გარიგებაში ხაზგასმითაა ნათქვამი: „ჭყონდიდელი ორშაბათს დღეს სააჯო კარსა შიგან დაჯდება, ობოლთა და ქვრივთა და მიმძლავრებულთა მომჩივართას განიკითხავს და ყოველი საწოლის მწიგნობარი გვერდს უზის და ზარდახანის მწიგნობარს გაგზავნის და მისის პირით მოიხსენიებს რაც ვის რა სჭირს და რასაც მისის პირით ვერც დაიურვებს, ადგება და რა ჟამსთა ჟამი იყოს თვით მივა და რაც ვის უსამართლო სჭირს არ მოეშვება, რომ არ დაიურვოს“.
დავითის დროიდან მოკიდებული „სააჯო კარი“ უზენაეს ინსტანციას წარმოადგენდა დაბალი ინსტანციის სასამართლოებისათვის. უდავოა, რომ დავითმა მოაწესრიგა სასამართლო სისტემა. არ არის შემთხვევითი, რომ დავითის ისტორიკოსს იმ საქმეთა შორის, რომელნიც ეთხოვებიან მეფობასა საგანგებოდ აქვს აღნიშნული „შემცოდეთა წყალობით მის წვრთანი და მოჩივართა მათთამი გამოძიებანი“.
„სააჯო კარი“ მუდმივად მოქმედი უმაღლესის სასამართლო დაწესებულება იყო, რომელიც განიხილავდა ქვედა საფეხურის სასამართლო გადაწყვეტილებებით უკმაყოფილო მომჩივნის აჯას (აჯა-თხოვნა ვედრება სამართლის ან რაიმე წყალობის მისაღებად). მის მისიას შეადგენდა როგორც სამოქალაქო ისე სისხლის სამართლებრივი საქმეების გარჩევა.
ორშაბათობით ჭყონდიდელ-მწიგნობართუხუცესი თვითონ სჯიდა საქმეებს თავისი უახლოესი ხელქვეითი მოხელეების მეფის საწოლისა და ზარდახნის მწიგნობრების მონაწილეობით. დანარჩენ დღეებში საქმეებს სხვა მოსამართლეები განიხილავდნენ.
როგორც ჩანს ჭყონდიდელ-მწიგნობართუხუცესისა და სხვა მოსამართლეების კომპეტენცია გამიჯნული იყო. ზოგი მოსაზრებით სააჯო კარის მეშვეობით შედიოდა სასახლის ადმინისტრაციაში ყველა სახის აჯა-მოხსენება. მოაჯეებს შორის განსხვავება იყო სოციალურიც და თხოვნის შინაარსითაც, თუ ზოგი მემძლავრეებისაგან დაცვას ითხოვდა სხვანი მამულის ბოძებასა და პრივილეგიებს იაჯებდნენ.
ჭყონდიდელ-მწიგნობართუხუცესი პირადად განიხილავდა ქვრივ-ობლებისა და მიმძლავრებულების საჩივრებს, იმ საკითხებს რომლებიც სამართალს საჭიროებდნენ.
აჯა-საჩივრების განკითხვა ორშაბათობით ხდებოდა, სხვა დღეებში კი განიხილებოდა აჯა-მოხსენებები მამულისა თუ თანამდებობების ბოძების შესახებ.
ბუნებრივია ჭყონდიდელ-მწიგნობართუხუცესი სააჯო კარში სასამართლო სისტემის საერთო მართვის საკითხებსაც განაგებდა.
არ უნდა გამოვრიცხოთ, რომ სააჯო კარის ფუნქცია არა მხოლოდ უმაღლესი სააპელაციო საქმიანობა იყო, არამედ ყოველგვარი აჯის, წერილობითი თხოვნა მოხსენებებისა და ადმინისტრაციული მიმოწერის თავშესაყარი უწყება.
ქვეყნის გაერთიანების დასაწყისი.
დავითის რეფორმებმა შედეგი მალევე გამოიღო: „შეწევნითა ღმრთისათა მოეშენა ქვეყანა ქართლისა, განძლიერდა დავით და განამრავლა სპანი. ამას ჟამსა გამოვიდნენ ფრანგნი (ე.ი. ჯვაროსნები), აიღეს იერუსალიმი და ანტიოქია. აღარ მისცა სულთანსა ხარაჯა, და თურქნი ვეღარ დაიზამთრებდნენ ქართლს. რამეთუ ვიდრე აქამომდე ზამთრისა მოწევნასა თანა ფალანგებითა მათითა ჩამოდგებოდნენ ავჭალას და დიღომს, ჩაღმართ მტკვრისა და იორის პირთა, რამეთუ მათი იყო სადგური“.
ამდენად როგორც კი ქვეყანა ფეხზე დადგა, დავითმა ხარკი შეუწყვიტა სელჩუკებს. ეს ფაქტი უნდა მომხდარიყო 1099 წლის შემოდგომაზე, რადგან ჯვაროსნების მიერ იერუსალიმის აღების (1099 წლ. 15 ივლისი) შემდეგ მოხდა. როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ 1099 წ. აგვისტოში დიდ სულთანის წინააღმდეგ ჯარით ადარბადაგანისა და არანის მელიქი, მისი 17 წლის ძმა მუჰამადი. ბარქიარუკი მოუმზადებელი იყო, ამიტომ გაიქცა ხუზისტანში. მუჰამადი შევიდა ქ. რეი -ში და თავი სულთანად გამოაცხადა. ასე დაიწყო 5 წლიანი სასტიკი ომი მალიქ შაჰის ძეებს შორის, რითაც ისარგებლა დავითმა და ხარკის შეწყვეტით საქართველოს სამეფოს სრული დამოუკიდებლობა დაუბრუნა. ამის პარალელურად მეფემ ფეხი ამოუკვეთა ქართლში ჩამოსახლებულ თურქმანებს და ამ მხარეთა მოშენებაც იწყო.
„ამ დროს კახეთ-ჰერეთს მეფობდა კვირიკე IV (1084–1104), კაცი მეფობისა-ვე თანა მეფე-ქმნილი ვნებათა ზედა და ჭეშმარიტი ქრისტიანე. მოსცა ჟამი ღმერთმან მეფესა დავითს და წაართვა კვირიკეს ციხე ზედაზადენი, ქორონიკონი იყო სამას ოცდასამი (ე.ი. 1103 წ). და წარემართებოდა დიდებითა და გამარჯვებულობითა. ამ დროსვე მოკვდა რატი, ძე ლიპარიტისი, კაცი ორ-გული და ნამდვილ-ვე ნაშობი იქედნესი. ასე დასრულდა სახლი ბაღვაშთა, სახლი განმამწარებელთა, რამეთუ სვა უკანასკნელი თხლე რისხვისა, სასმელი ცოდვილთა ქვეყანისათა. და აღარავინ დარჩა საყოფელთა მათთა მკვიდრი, რამეთუ აიხსნა უსჯულოება მამათა მათთა წინაშე უფლისა, და მამული მათი აიღო მეფემან“.
1103 წელს რატის გარდაცვალების შემდეგ, დავით I-მა კლდეკარის ერისთავთა მამულების გამგედ დასვა გიორგი ჭყონდიდელის დისწული თევდორე. ამასთან საერისთავოს ჩამოაჭრა არგვეთის მამულები და ჯერ სამეფო საკუთრებად აქცია, შემდგომში კი გელათის მონასტერს გადასცა, რითაც მას შემოსავალი გაუჩინა.
ამავ წელს მეფე გაუსწორდა ურჩ ფეოდალებს ძმებს ძაგან და მოდისტო აბულეთისძეებს. ძაგანმა როგორც აღვნიშნეთ, გიორგი მეფეს ზედაზნისა და მუხრანის ციხეები გამოსტყუა, შემდეგ კი კახეთის მეფის სამსახურში გადავიდა. შემდეგ ესეც არ იკმარა, მცხეთის, წილკნისა და შიომღვიმის საეკლესიო მამულები მიიტაცა და წილკნის ეპისკოპოსად თავისი ძმა მოდისტო დანიშნა. მეფემ დაამარცხა ძაგანი, რომელიც გაიქცა და შიომღვიმის მონასტერს შეაფარა თავი. მონასტერმა იგი ხელთ მისცა მეფეს. აბულეთისძის სახლს ჩამოერთვა საეკლესიო მამულები, მუხნარის ციხე და შიომღვიმის მონასტერს გადასცა. ამასთან შიომღვიმის მონასტრის შუა ადგილას ღვთისმშობლის სახელობის დიდი უგუმბათო ეკლესია დავითს აუშენებია. მოდისტო მღვდელმთავრობიდან გადააყენეს, ხოლო ძაგანს მხოლოდ პირადი მამული დაუტოვეს და ისიც სიცოცხლის მანძილზე. ამდენად აბულეთისძეთა ეს შტო სრულიად დაიმხო.
რუის–ურბნისის საეკლესიო კრება
1103 წელს გარდაიცვალა კათალიკოსი გაბრიელ საფარელი და დაჯდა კათალიკოსად იოანე საფარელი (იოანე VI 1103–1142), რომელსაც უძიმესი მემკვიდრეობა ერგო. ეკლესია გარყვნილების ჭაობში იძირებოდა. ამ პრობლემის მოსაგვარებლად მეფემ და კათალიკოსმა 1104 წელს რუის-ურბნისის მიდამოებში საეკლესიო კრება მოიწვიეს.
საეკლესიო კრებას მსოფლიო საეკლესიო კრებებზე მიღებული წესისამებრ თავმჯდომარეობდა კათალიკოსი „თავს და წინამძღვარს პირწმინდისა მის კრებისა იყო იოვანე ყოვლად ღირსი მთავარეპისკოპოსი, კათალიკოსი და ყოვლისა საქართველოისა დიდი მამამთავარი“.
საეკლესიო კრების აქტიური მონაწილე ჩანს დავითის მწიგნობართუხუცესი გიორგი მონაზონი. იგი ძეგლისწერაში კრების თვალად არის მოხსენიებული „თვისისა მეუფისა ჩვენისა და თვალად წმინდისა ამის კრებისა, ცნობილისა გიორგი მონაზონისა და მწიგნობართა უხუცესისა მრავალთა“. მწიგნობართუხუცესი გიორგი მხარში ედგა დავითს მის სახელმწიფოებრივ და კულტურულ საქმიანობაში, იგი ქვეყანაში მიმდინარე ყველა დიდ გარდაქმნაში მისი თანამზრახველი და თანამდგომი იყო.
კრებას ესწრებოდა გიორგი II-ც. იგი ძეგლისწერაში მეფედ-მეფედ და ყოვლისა აღმოსავლეთის და დასავლეთის კესაროსად არის მოხსენიებული. კრებას რიგითი წევრის სტატუსით ესწრებოდა თვით დავით მეფე.
ქართველი მემატიანე მოგვითხრობს: „რამეთუ წმიდანი ეკლესიანი, სახლნი ღმრთისანი, ქვაბ ავაზაკთა ქმნილ იყვნენ, და უღირსთა და უწესოთა მამულობით უფროს ვიდრე ღირსებით დაეპყრათ უფროსი საეპისკოპოსონი, ვითარცა ავაზაკთა, და მათნი-ვე მსგავსნი ხუცესნი და ქორეპისკოპოსნი დაედგინათ, რომელნიც ნაცვლად სჯულთა საღმრთოთა უსჯულოებასა ასწავლიდნენ მათ ქვეშეთა ყოველთა. და თვით სახლით უფლისათ და მღვდელთაგან გამოვიდოდა ყოველი უსჯულოება და ცოდვა, რომელთა თვალი ღმრთისა ხედავდა ყოველთა და განრისხებულ იყო.
და რამეთუ არა სწორ არს ცოდვა მღვდელისა და მხედრისა, არ-ცა ერისა და მღვდელთ-მთავრისა, არ-ცა მწყემსისა და სამწყსოსა, ვითარცა წერილ არს: მონამან რომელმან იცის ნება უფლისა თვისისა და არა განემზადოს ნებისაებრ მისისა, იგვემოს ფრიად ამათ უკვე ესე-ვითართა და დიდთა წყლულებათა კურნებად შემოიკრიბა ერი მრავალი: რამეთუ სამეფოსა თვისისა კათალიკოსი, მღვდელთ-მთავარნი, მეუდაბნოენი, მოძღვარნი და მეცნიერნი შემოიკრიბა წინაშე მისსა ჟამსა და ადგილსა ჯეროვანსა, და დღეთა მრავალთა ფრიადითა გამოწულილვითა კეთილად გამოიძიეს და ყოველი შეცდომა გამართეს, კეთილი და სათნო ღმრთისა წესი ყოველი დაამტკიცეს, უღირსად გამოჩინებულნი განკვეთეს და შეაჩვენნეს, გარდამოსთხინეს საყდართაგან, დაღათუ ძნელ-ღა იყო ესე, რამეთუ იყვნენ კაცნი მთავართა და წარჩინებულთა შვილნი, რომელთაც უწესოდ დაეპყრათ საყდრები; და მათ ნაცვლად ჭეშმარიტი მწყემსნი და სათნონი ღმრთისანი დაადგინეს, და ძეგლი მშვენიერი ჭეშმარიტისა სარწმუნოებისა აღწერეს, მიმდგომი და მოწამე წმიდათა თორმეტთა კრებათა. და ასე ყოველნი ნიჭითა სამეფოთა წარგზავნეს თვითოეული სახიდ თვისად. და ესე-ცა მიმსგავსებულად დიდისა კოსტანტინესსა აღასრულა მეფემან დავით უწინარეს ყოველთა კეთილთა საქმეთა თვისთა“.
ამრიგად კრება რამდენიმე თვე გაგრძელდა და 1105 წლის შუა ხანებში დასრულდა. მძიმე დაპირისპირების შემდეგ დავითის მომხრეებმა გაიმარჯვეს და უღირსი პირნი ეკლესიიდან განკვეთეს. ამასთან მნიშვნელოვნად შეიზღუდა ეკლესიის ავტონომია და იგი სამეფო ხელისუფლებას დაექვემდებარა. ბოლოს კი კრებამ მიიღო შემდეგი კანონები:
კანონი 1 – პირველ რიგში განვკვეთეთ და მღვდლობის პატივი ჩამოვართვით ისეთ ეპისკოპოსებს, რომლებიც ღირსეულად ვერ ატარებენ მღვდელმთავრობის პატივს და უღირსნი არიან პირველი მწყემსმთავრის ქრისტესი, რადგან სიწმინდის შეხება არაწმინდისგან არ შეიძლება. ღმრთის ახლოს მყოფი – ცეცხლის ახლოს მყოფია, და აუცილებელია, რომ სუფთა ოქრო იყოს. ასეთნი არ შეგვიკრავს, არც შეგვიჩვენებია, ღმერთმა ნუ ქნას! არამედ უბრალოდ ერისკაცებთან ერთად ზიარების უფლება მივეცით, თუ ამიერიდან სიწმინდეს შეინახავენ. მათ ნაცვლად დავადგინეთ სხვები, ასაკითაც და საქმითაც სარწმუნონი, რომლებმაც კეთილად გამოაწრთეს ხორცი და დაუმორჩილეს სულს.
კანონი 2 – ამასთანავე ხელთდასხმის დროს სულმოკლეობა და აჩქარება, როგორც უწესო და უკანონო საქციელი, ავკრძალეთ. ვადგენთ, რომ ამიერიდან აღარავინ გაბედოს არაფრის ქმნა, გარდა იმისა, რასაც კანონი განაწესებს: ეპისკოპოსი ხელთდასხმულ უნდა იქნეს ოცდათხუთმეტი წლისა, მღვდელი – ოცდაათი წლისა, დიაკონი – ოცდახუთი წლისა, წიგნისმკითხველი – რვა წლისა.
კანონი 3 – ამასთან ერთად ვკრძალავთ ხელთდასხმის უწესო წესს, როცა ვინმე ერთსა და იმავე დღეს მიიღებს ხელთდასხმას წიგნისმკითხველად, ჰიპოდიაკვნად, დიაკვნად, მღვდლად და ეპისკოპოსადაც. თუ ასეთი რამ კიდევ იქნეს სადმე, ხელთდასხმულიცა და ხელთდამსხმელიც განიკვეთოს მღვდლობისგან, რადგან პირველად ჯეროვანია წიგნის მკითხველად და ჰიპოდიაკვნად ხელთდასხმა. ორივე ამ ხარისხის ერთ დღეს მინიჭება შეიძლება, შემდეგ – დიაკვნად. როცა დიაკვნობაში დაყოფს რამდენიმე ხანს და ემსახურება მღვდლებს დღეების განმავლობაში, შემდეგ აკურთხონ მღვდლად. თუ ეპისკოპოსი უნდა გახდეს, შვიდი დღის ჟამისწირვის შემდეგ მოიყვანონ ეპისკოპოსად ხელთდასხმისათვის. ეს ეხება იმათ, ვისაც რაიმე საჭირო მიზეზი აჩქარებს, ხოლო ვისაც სათანადო მიზეზი არა აქვს ასაჩქარებლად, მათ წელი და წლები უნდა დაყონ თითოეულ ხარისხში და უფრო მეტად – დიაკვნობაში, რადგან დიაკონთა სიმრავლის გარეშე ვერც ერთი საეკლესიო წესი ვერ იქნება სათანადოდ მშვენიერი. ამიტომ ვამცნებთ ყველა ეპისკოპოსს, რომ დიაკონთა უფრო გამრავლებისათვის იღვწოდნენ თავიანთ ეკლესიებში. მონაზონს, რომელიც მღვდელი ან ეპისკოპოსი უნდა გახდეს, ჯერ მონაზონთა დიდი სქემით სრულყოფას ვუბრძანებთ და შემდეგ შეიძლება მისი მღვდლად კურთხევა.
კანონი 4 – ხელთდასხმის შესრულების წესი ისე უნდა აღსრულდეს, როგორც ნეტარებით მოხსენიებული გიორგი მთაწმიდლის ახალ „კურთხევანშია“ აღწერილი. ეკლესიის კურთხევა, საკურთხევლის დამყარება და ღმერთმყოფელი მირონის განწმენდა ასევე უნდა შესრულდეს, როგორც მასშია მოხსენებული.
კანონი 5 – ქრთამის და საფასურის შესახებ, რომელსაც ხელთდამსხმელნი მიიღებენ ხელთდასხმადთაგან, წმინდა მოციქულთა და მამათა მიერ ადრე დადგენილისამებრ ჩვენც განვსაზღვრავთ, რომ ასეთი უნდა ჩამოშორდეს ეკლესიას და მას უნდა აეკრძალოს მღვდლობა თავის მაკურთხეველთან ერთად. ამიერიდან ასეთი რამის ჩადენა არავინ გაბედოს. ვინც გაბედავს, შეჩვენებულ იქნეს ისე, როგორც სვიმონ მოგვი პეტრე მოციქულისგან. ნუ მიიღებენ ნურაფერს ნურასოდეს, ნურც ხელთდასხმამდე, ნურც ხელთდასხმის დროს, ნურც ხელთდასხმის შემდეგ, ნურც ქრთამს, ნურც ძღვენს, ნურც ევლოგიას; კათალიკოსი – ეპისკოპოსებისა, დიაკვნებისა, ქორეპისკოპოსებისაგან, ეპისკოპოსები – დიაკვნებისა, მღვდლებისა, ქორეპისკოპოსებისა, სამღვდელო დასის სხვა წარმომადგენელთა და ეკლესიის მნეთაგან.
კანონი 6 – სამღვდელო ჭურჭლის და ღმრთისადმი შეწირულ სიწმინდეთა შესახებ, როგორიცაა ბარძიმ-ფეშხუმი, სამწერობელი, ყოველივე ეკლესიისთვის შეწირული და ერთხელ ღმრთისათვის მიცემული ოქრო, ვერცხლი, თვალ-მარგალიტი, მინა, სტავრა, სირმით ნაქსოვი, სპილენძი, რკინა, ხე, თიხა, ქვა, – ვადგენთ წმინდა კანონთა მიხედვით, რომ არავის მიეცეს მათი ხმარების უფლება, ტყვეთა გამოსახსნელადაც კი, გინდ უქმად და უხმარად ეწყოს და ფეხით სათელად ეყაროს ეკლესიის საგანძურში. ხოლო თუ ვინმე გაბედავს მათ ხმარებას ეკლესიის გარეთ, გარდა იმ საჭიროებისა, რისთვისაც ეს ნივთები დაწესებულია და რა სახითაც ეკლესიის სამსახურებლად ან საკურთხევლისთვის შექმნილია, მას მოელოდეს ამქვეყნად ბაბილონელთა მეფის ბალტაზარისა და ანანიას და საფირას სასჯელი, ხოლო იმქვეყნად საუკუნო ცეცხლი, გამზადებული ეშმაკებისა და მათი ანგელოზებისთვის.
კანონი 7 – ამასთან ერთად ისიც გავიხსენოთ, რომ ეკლესიისა და საკურთხევლის გარეშე არც ნათლისცემა შეიძლება, არც გვირგვინთა კურთხევა. არ შეიძლება არც მონაზონის კურთხევა ეპისტოლითა და სქემით. არც მონაზონ-მღვდელს აქვს ნება გვირგვინის კურთხევისა. არც მღვდელს აქვს ნება, მონაზონი აკურთხოს.
კანონი 8 – პირველი ან მეორე გვირგვინის კურთხევის შემდეგ ცოლ-ქმარს წმინდა საიდუმლოს ზიარება მართებთ იმ დღეს, რომელ დღესაც იკურთხნენ, თუ რაიმე ზომასგადასული სიბილწით შეპყრობილნი არ არიან. თუ უზიარებლობით დასჯილნი არიან, შემდეგ შეასრულონ მათთვის დაკისრებული უზიარებლობის კანონი.
კანონი 9 – მეორე გვირგვინის მაკურთხეველი მღვდელი სადილზე ნუ მივა ჯვარდაწერილებთან. მეორედ დაქორწინებულ ცოლ-ქმარს პირველი გვირგვინის მსგავსი კურთხევით ნუ აკურთხებენ. ამ დადგენილების დამრღვევი მღვდელი განიკვეთოს, ხოლო ერისკაცი უზიარებლობით დაისაჯოს.
კანონი 10 – ვადგენთ, რომ ამიერიდან ჩვილი ქალ-ვაჟის გვირგვინი არ ეკურთხოს. თუ მათ მშობლებს საჭიროდ მიაჩნდეთ, დაინიშნონ ისინი ერთმანეთზე და შემდეგ, როცა სრულწლოვანებას მიაღწევენ, იქორწინონ. ქალი 12 წელზე უმცროსი ნუ დაქორწინდება. ამ კანონის დამრღვევი, ზემოხსენებული განჩინების თანამდები იყოს.
კანონი 11 – ქორეპისკოპოსად კათალიკოსმა და ეპისკოპოსმა აირჩიონ სჯულისა და საღმრთო წიგნთა მცოდნე მღვდელი ან დიაკონი და ღმრთის შიშით ემცნოს მას ყველა ქრისტიანული წესის უბიწოდ დაცვა. მან არაფერი არ უნდა გასცეს ქრთამად, არაფრი გაყიდოს ვერცხლზე, როგორც იუდამ უფალი, რათა მისი ჩამოსახრჩობი თოკი არ მიიღოს მემკვიდრეობით.
კანონი 12 – ზემოთქმულის შემდეგ, გვგონია, საჭიროა ამის გახსენებაც: ძალიან ბევრი და აურაცხელია მოძღვრად წოდებული მონაზვნების რიცხვი. ერთ მონასტერში ხუთი, ათი, ხშირად ოცი და ოცდაათიც არის, თუ მონასტერი დიდია. ეს კი მრავალი შფოთისა და განხეთქილების მიზეზი ხდება. ამისთვის ვადგენთ, რომ ამიერიდან შეწყდეს ამგვარი უწესობა. პირველად ამას დავაწესებთ: იმას, ვინც სამღვდელო პირი არ არის, არა აქვს უფლება, იყოს სულის განმკითხველი, რადგან მას ჯერ შეკვრისა და გახსნის უფლება უნდა ჰქონდეს და შემდეგ შეუძლია სულთა განკითხვას მიჰყოს ხელი. ამასთანავე, დიდ მონასტრებში ორ-ორო, ხოლო მცირეში საკმარისია, რომ იყოს თითო მოძღვარი. თუ ვინმე ამ დადგენილებას გადავა, უეჭველად გაიგონოს მან, რომ ჭეშმარიტების გარდამავალთ და ურჩებს, სიცრუის მორჩილებს – რისხვა, სულისწყრომა, ჭირი, გაჭირვება და ა.შ.
კანონი 13 – ის წესი, რომლითაც შეკრებილებს დასასხდომად მოუწოდებენ, ამიერიდან ნუღარ იქნება. მონასტერში ნუ მოაწყობენ ერის სავაჭრო შეკრებას, მონასტერში ნურც სხვა სამოქალაქო და ამქვეყნიური წესი შესრულდება, რათა სალოცველი ადგილის ავაზაკთა გამოქვაბულად გადაქცევით თქვენი სულების „ფარდულები” საღმრთო სიტყვით არ დაიქცეს, როგორც ფულის დამხურდავებელთა ტაბლები. ამის ჩამდენნი წმინდა მამებისა და კრებათამიერი განკანონების ღირსნი გახდებიან.
კანონი 14 – ერთ საკურთხეველთან ერთი და იმავე შესაწირავის შეწირვით მრავალი სულისთვის მრავალი მღვდლის მიერ ჟამისწირვა წესი არ არის და უკუგდებულია, იგი ნუღარსად შესრულდება. კიდევ უფრო დიდი საეპისკოპოსო ეკლესიის ან მონასტრის საკურთხეველზე არ არის წესი ჟამისწირვის შესრულება ვინმე ერთისთვის, არც ცოცხლისთვის, არც მიცვალებულისთვის, აღაპისა და სულის სახსენებლად დაწესებული დღის გარდა. წესია, რომ ჟამისწირვა აღსრულდეს იმ ეკლესიის მაშენებლებისა, შემომწირველებისა და ერთად ცოცხალი და მიცვალებული ყველა ქრისტიანისთვის. ერთი კაცისათვის ან ერთი სულისათვის პატარა სამლოცველოში ან ეკლესიის შტოში ერთმა მღვდელმა უნდა წიროს ჟამი.
კანონი 15 – ვინც ხაჩეცართა, სომეხთა ღმრთისმავნებლობით მწვალებლობიდან მართალ და უზაკველ სარწმუნოებას შეუდგება, წმინდა და კათოლიკე ეკლესიას შეუერთდება და შეაჩვენებს ერთბუნებიანთა ბილწ მწვალებლობას, რომელიც ჩვენი ჭეშმარიტი ღმერთის ქრისტეს შესახებ უვიცად ამბობს, რომ იგი არის ერთი ნებისა და ერთი მოქმედებისა, ღმრთეებისა და კაცობისაგან შეზავებული, არც ღმრთაებრივი და არც კაცობრივი, არამედ რაღაც შერეული და უცხო, მათთვის განვაწესებთ ასე: სრულიად ნათელ-სცენ, როგორც წარმართებს, რადგანაც დიდი ეკლესიები, როგორიცაა ანტიოქიის საპატრიარქო საყდარი და სხვა მისი მიმდევარი აღმოსავლეთის ეკლესიები, ასე მოქმედებენ.
კანონი 16 – აგრეთვე განვაწესებთ, რომ მართლმადიდებელი მამაკაცი მწვალებელ ან წარმართ დედაკაცს ან დედაკაცი მამაკაცს არ უნდა შეეუღლოს, რადგან ყველა მართლმადიდებელი ღმრთის ტაძარია ჩვენში დამკვიდრებული მისი სულისათვის, ხოლო ყველა ბოროტად მადიდებელი და ყველა არა მადიდებელი – ეშმაკის ტაძარია. არაფერი აქვს საერთო ღმრთის ტაძარს კერპებთან, ბნელს – ნათელთან, მოწმობს საღმრთო მოციქული. ვინც ამიერიდან გაბედავს ამის ქმნას, განკანონებულ უნდა იქნეს ის პირველთქმული კანონით.
კანონი 17 – შევიტყვეთ, რომ მრავალი სჩადის ასეთ უწესობას, ეს უფრო ეხება დიდგვაროვან, წარჩინებულ და არა უბრალო კაცებს. ეს უწესობა ხდება კიდით-კიდემდე და არაერთგან: გვირგვინს უკურთხებენ ერთხორცად შესაერთებელ მეუღლეებს და აკურთხევენ დედაკაცის გვირგვინს სხვა უცხო მამაკაცთან და მამაკაცისას – სხვა მამაკაცთანვე. რა უნდა იყოს ამაზე უწესო და უფრო სასაცილო? ეს ხომ სავსებით ჰგავს მარკიონის მოწაფეთა საქციელს, რომლებიც მკვდრის მაგიერ ნათლავენ ცოცხალს. ამგვარად გვირგვინკურთხეულნი, მამაკაციც და დედაკაცის, უნდა ჩაითვალონ მემრუშე ცოლ-ქმრად, რადგან კურთხევისას სხვისი სახელი იხსენიება და სინამდვილეში კი სხვა არის წარმოდგენილი. რაც შეეხება ორ მამაკაცს, რომლებმაც ერთად იკურთხეს გვირგვინი, ვინ და რა სახელი უნდა მოიგონოს მათთვის, გარდა იმისა, რომ დასცინოს მათ და აბუჩად აიგდოს ასეთი, ჩვენი სჯულისა და კეთილწესიერების, კაცობრივი ქცევისა და ჩვეულების-გარეშე უსჯულოება. ამის გამო ვადგენთ: მათ, ვინც აქამდე ასე არიან კურთხეულნი და მოხუცებულობის ასაკს მიღწეულნი, შევუნდოთ არცოდნის მიზეზით, ხოლო თუ მომავალში სადმე აღმოჩნდებიან ასეთნი, ისინი სჯულიერ ცოლ-ქმრად ნუ ჩაითვლებიან. ამიერიდან ნურავინ გაბედავს ამის ქმნას. თუ სადმე მოხდეს ასეთი რამ, ის ოთხი კურთხეული და ორი მათი მაკურთხეველი მღვდელი, – ექვსივე განკანონებულ იქნენ.
კანონი 18 – ღმრთის გამამწარებელი უბილწესი საძაგლობა, სადომელთა ცოდვა, არ ვიცით, როგორ შეეთვისა ამ მოდგმას. მან სულ ჩამოაშორა იგი და გააუცხოვა ღმერთისაგან. ვისთანაც მან განსასვენებელი პოვა, მათთვის ვადგენთ შემდეგს: მრავალგზის, მრავალი მოდგმის მიერ მრავალი და ურიცხვი ცოდვა ყოფილა ჩადენილი, როგორიცაა: მტრობა, შური, სიძულვილი, კაცისკვლა, მრუშობა, ცრუფიცობა, ბოლოს ყოველი ბოროტების საწყისი – კერპთმსახურება და თაყვანისცემის გადატანა დამბადებლიდან დაბადებულთა მიმართ. მაგრამ არც ერთი ამათგანის გამო არ აღელვებულა აუღელვებელი ღმერთი, როგორც თვითონ უთხრა აბრაამს: „სოდომისა და გომორის ღაღადება მოვიდა ჩემამდე და ჩამოვედი სანახავად, არის თუ არა მათი ღაღადებისამებრ მათი საქმეები“. ამის შემდეგ ნახეთ, თუ რა მოხდა! კაცთათვის ღმრთისაგან სამსახურებლად გაჩენილი ნივთები თავისი ბუნების საწინააღმდეგოდ როგორ შეიცვლიან ბუნებრივ ძალას და უცხო ცოდვის აღსაგველად უცხო ქმედების უნარს შეიძენენ: მუდამ აღმა მოძრავი ეთერის ცეცხლის მსუბუქი ბუნება როგორც რაღაც სქელი და მძიმე, დაღმა ჩამოედინება და მძაფრი წვიმის საშინელებით ჩქეფს, გოგირდთან არეული, რათა დაფერფლოს მრავალი ადამიანის უკეთური სიბილწე. ხოლო ჰაერის ნაზი, თხელი და უფერული ბუნება, რომელიც ცოცხალ არსებათა სუნთქვისა და სიცოცხლის მიზეზია, შეიცვლის თავს ხშირი ალმურის სისქედ, ხელით საძიებელი სიბნელის ფერად და დამახრჩობელ კვამლად, ნიშნად რისხვისა. ამასთან ერთად მიწა – მყარი, მტკიცე და მასზე დამყარებულ სხეულთა მტვირთველი, ვეღარ იტვირთავს მათ საძაგელ სიბილწეს, პირველად შესძრავს თავის საფუძველს, სიღრმიდან ამოდუღებული ჰაერით ამოიტანს თავისი სიმტკიცის საფუძველს და მიწაში ჩააქცევს მათი მაღალი კოშკებისა და ტაძრების სიმაგრეს. შემდეგ გააღებს მანამდე გაუღებელ პირს და ჩაყლაპავს არა არსებებს, არამედ უკვე დამწვარ ძვლებსა და ოდესღაც ადამიანად ყოფილ რაღაც საწყალობელ ნეშტებს. წყალიც უცხოდ და შეცვლილად გამოიყურება მათთვის და აღარ არის შვების მომგვრელი და მოსახმარი. იგი მათი ნეშტის აღსახოცად მოედინება მათეული ქვეყნის მიწაზე, უფრო კი მათ საფლავად ქმნილ ჯოჯოხეთზე, ისე შეცვლილი ბუნებით სხვა წყლებისგან, როგორც ისინი აჭარბებენ სხვა ადამიანებს წრეგადასული სიბილწით. ამ ურჯულოებამ უმრავლესი ქვეყნების დამპყრობელი ასურასტანელთა სამეფო სპარსთა და მიდთა ტყვედ აქცია და სრულიად აღმოფხვრა სახსენებელი არა მხოლოდ მეფისა და ძალაუფლების მქონეთა, არამედ საერთოდ მათი კაცობისა. ამ ცოდვამ სომეხთა დიდი და მსოფლიოს ყველა მხარეში ხმაგავარდნილი მოდგმა, მათი სამეფოთი და მთავრებით, არა მარტო დაამხო და დაამდაბლა, არამედ სულ მოსპო კაცთა შორის მათი სახელი. დღეს ვერ იპოვი მათ შორის ვერც მეფესა და ვერც მთავარს, რომელსაც დაუმონებელი თავისუფლება ჰქონდეს, მთელი დედამიწა რომ მოიაროთ. ამ სიბილწემ სპარსელთა მაღალი და რომის სამეფოს მარად მოწინააღმდეგე სამფლობელო მხეცის ბუნების მქონე ავაზაკი კაცების თავდასხმებით მიწამდე დაამდაბლა და აქამდე მათი ძალადობის მორჩილად დატოვა.
არ ვიცით, თუ საიდან შემოაღწია ამ უკეთურებამ ქრისტეს მოღვაწედ სახელდებულ ერში: „რა ზიარება იყო ბელიარისი ქრისტეს თანა?“, რომ უცხო ტომთა ხელში ჩავარდნით და მათი მახვილის მოქმედებით ისრაელის ნეშტიღა დაგვრჩა. თუ დავრჩით იმავე უკეთურებაზე, ვაი ჩემდა, თუ დავდუმდი და აღარ ვთქვი ეს ძნელი სათქმელი, ყველასთვის რომ ცხადია. ჩვენც ხომ უნდა მოვერიდოთ მას. ამისთვის ვამცნებთ ყველას – დიდსა და მცირეს, მდიდარსა და ღარიბს, მეფესა და მთავარს, აზნაურსა და მდაბიოს, მღვდელსა და არამღვდელს, მოწესესა და ერისკაცს, მოხუცს, ახალგაზრდას და შუახნის კაცს, ყველა თანამდებობას, დასს, ჯგუფს, ყველა ასაკს – განუდგეს ამ ყველა ვნებაზე უფრო საძაგელ სიბილწეს და ასე განვამტკიცებთ ჩვენი უფლის იესუ ქრისტეს სახელით: ყველა მართლმადიდებელ ქრისტიან, ამ სიტყვათა მსმენელ სულს, რომელიც ამ ძეგლის წაკითხვის შემდეგ არათუ მარტო არ მიატოვებს სოდომური ცოდვის სიბილწეს და საქმით არ მოიმოქმედებს ამას, არამედ თუნდაც ხუმრობით და სიტყვით იტყვის რაღაც საამისოს, ამის გამომხატველ და მიმსგავსებულ სიტყვას და საქმეს წარმოაჩენს, უთუოდ თავს დაატყდება ამ საწუთროში საშინელება და ცოცხლად ჯოჯოხეთში ჩამგდები რისხვა, გოგირდში არეული სოდომური ცეცხლის მსგავსად. ხოლო იმქვეყნად ამ ცოდვის ჩამდენს მიიღებს იგი, ვინც დადის უფლის წინაშე და სწვავს ირგვლივ ღმერთის მტრებს. ხორცის სიყვარული ღმრთის მტრობაა და ვინც გახრწნის ღმრთის ტაძარს, მას ღმერთი გახრწნის. ამასთან ერთად ჩვენგან, საღმრთო მონობის ღირსქმნილი უღირსი მონებისაგან, ვაი ჩვენდა, ისინი დაიმკვიდრებენ არა კურთხევას, არამედ საუკუნო შერცხვენასა და მხილებას.
კანონი 19 – ერთმანეთის პატივით თაყვანისცემის მიზეზად ჩვენ შორის მყოფი ღმრთის ხატება არის აღსარებული და ქადაგებული ჩვენს დიდ მოძღვართა და მამათა მიერ. ცხადია, ღმრთის ხატის თაყვანისმცემელი ღმერთს სცემს თაყვანს მისი საშუალებით და ღმრთის ხატის მაგინებელიც ღმერთს აგინებს უეჭველად, როგორც წერს ამას წმინდათა შორის დიდი ბასილი.
ამიტომ ვადგენთ, რომ ეს ღმრთის შემაწუხებელი და შეურაცხმყოფელი ცოდვა სრულიად მოისპოს ყველა ენისა და ჩვენი მოდგმისაგან და ვინც ამიერიდან შეაგინოს თავისი სული, გონება და პირი ზემოთქმული უსახური გინებით, ისიც განკანონებულ იქნეს.
ჯვაროსანთა ლაშქრობების დაწყება
1105 წლის იანვარში (ან 1104 წ. დეკემბერში) დიდი სულთანი ბარქიარუკი გარდაიცვალა და დიდ სულთნად მისი მცირეწლოვანი ძე მალიქ შაჰ II გამოცხადდა. იმავ წელსვე მუჰამადმა მოკლა ძმისწული და დიდი სულთნის ტახტი თვითონ დაიკავა მუჰამად I-ის (1105–1118) სახელით. ამის შემდეგ მუჰამადი სანჯართან გასწორებაზე ფიქრობდა, მაგრამ ახალი მტრები გამოუჩნდა ჯვაროსნებისა და საქართველოს სახით.
ბიზანტიის იმპერატორმა ალექსი I-მა რომის პაპს თხოვნით მიმართა. იმპერატორი ამბობდა, რომ თურქ-სელჩუკთა იმპერია ძალიან გაძლიერდა. მუსლიმები უკვე დიდ საფრთხეს წარმოადგენენ ქრისტიანული სამყაროსათვის. მათი ბოლო დაპყრობილი ქალაქი ნიკეა იყო, რომელიც საკმაოდ ახლოს მდებარეობდა კონსტანტინოპოლთან, ბიზანტიის დედაქალაქთან. თურქები ასევე ერთპიროვნულად აკონტროლებდნენ, ანატოლიას. ალექსი I მუსლიმების წინააღმდეგ დახმარებას ითხოვდა. იმპერატორის დესპანი ზემოთ აღნიშნული თხოვნით რომის პაპ ურბან II-სთან 1095 წლის მარტში ჩავიდა. რომის პაპი ხედავდა ევროპაში შექმნილ მდგომარეობას. იმ დროისათვის იქ უმარავი ღარიბი რაინდი იყო. მათმა ნაწილმა თავის გადასარჩენად ძარცვასაც მიჰყო ხელი. არანაკლებ მძიმე მდგომარეობაში იყო ჩავარდნილი გლეხობა. ახალი ლაშქრობა ბიზანტიის დასახმარებლად და მუსლიმების წინააღმდეგ მათთვის იდეალური იქნებოდა, რადგან იმ დროისათვის ომები ძლიერი არმიისათვის და მისი ჯარისკაცებისათვის თითქმის ერთადერთი შანსი იყო ქონების დაგროვებისა. აგრეთვე, პერსპექტივაში ისახებოდა პაპის ძალაუფლების და კათოლიკური ეკლესიის შემოსავლების საგრძნობი ზრდა.
პაპმა ურბან II-ემ ლაშქრობის დასაწყებად დიდებულების მიმხრობა დაიწყო. მის გადამწყვეტ ნაბიჯად 1095 წლის ნოემბერში სამშობლოში – საფრანგეთში ჩასვლა და პატარა ქალაქ კლერმონში საეკლესიო კრების მოწვევა მიიჩნევა. მართლაც, კლერმონში უამრავმა რელიგიურმა პირმა მოიყარა თავი. ამ შეკრებაზე პაპმა ურბან II-მ ისტორიული სიტყვა წარმოთქვა. მან ისაუბრა ევროპის იმ დროინდელ მძიმე მდგომარეობაზე და დაასკვნა, რომ საჭირო იყო დამყარებულიყო ღვთაებრივი მშვიდობა, თუმცა არა ისეთი, როგორიც უკვე ჰქონდათ. პაპი შეეხო ბერძენთა საკითხს, რომლებიც დახმარებას ითხოვნდნენ მუსლიმების წინააღმდეგ, აგრეთვე შეეხო აღმოსავლელი ქრისტიანების დაჩაგვრის ფაქტებს და მთავარზე გადავიდა: საჭირო იყო სრულიად ახალი ომის დაწყება, სადაც ჯარისკაცი იქნებოდა პილიგრიმი (მომლოცველი), ბრძოლის მიზანი – ქრისტეს საფლავი, შედეგი – გარდაცვლილთათვის ზეციური სამოთხე, ცოცხლად გადარჩენილთათვის კი მიწიერი იერუსალიმი. ასევე აღნიშნა, რომ ქრისტეს საფლავის გათავისუფლება არ იქნებოდა ერთადერთი შედეგი ჯვაროსნული ლაშქრობისა. ამ ომის შემდგომ მთლიანად ანატოლიას, ანუ შავი ზღვის სამხრეთ ნაწილს არა მუსლიმები, არამედ ერთმორწმუნე ქრისტიანები გააკონტროლებდნენ. კლერმონის კრების ერთ-ერთი გადმოცემის თანახმად პაპის გამოსვლის დასასრულს, დარბაზში შეძახილები გაისმა: „ღმერთი არს ჩვენთან!“.
პაპმა მალე აიყოლია საფრანგეთის სახელმწიფო ლიდერები. რაც შეეხება მეომრებს, ხალხს, რომელსაც უნდა ებრძოლა თურქ-სელჩუკების წინააღმდეგ, მათი რიცხვი თავიდან ძალიან მცირე იყო. რაინდები თითქოს თავს იკავებდნენ ჯვაროსნულ ლაშქრობაში მონაწილეობისგან, თუმცა მას შემდეგ, რაც რამდენიმე სახელოვანი რაინდი შეუერთდა ჯვაროსნებს, მათმა რიცხვმა გეომეტრიული პროგრესიით დაიწყო ზრდა. საბოლოოდ ექვსი დიდი არმია შეიკრიბა. ორი არმია განლაგებული იყო საფრანგეთის ჩრდილოეთში. ერთს მეთაურობდა ნორმანდიის ჰერცოგი, ინგლისის მეფის უილიამ II-ის ძმა, ხოლო მეორეს გოტფრიდ ბულონელი. იტალიაში კი ერთი არმია – ტარანტელის მეთაურობით. ბიზანტიის დედაქალაქში უნდა მომხდარიყო ჯვაროსანთა შეკრება და შემდეგ უნდა განხორციელებულიყო შეტევა თურქთა ქალაქებზე. ლაშქრობის მეთაური, ანუ მთავარსარდალი კი ბიზანტიის იმპერატორი ალექსი I კომნენოსი უნდა ყოფილიყო. პაპმა ლაშქრობის დაწყების დღედ 15 აგვისტო გამოაცხადა, თუმცა ამ თარიღამდე ერთი თვით ადრე მცირე რაოდენობის „წარჩინებულთა“ არმიამ თავისი გზით დაიწყო სვლა. მათი ლიდერი ქარიზმატული რაინდი პიტერი იყო. ის იმ დროისათვის ერთ-ერთ ყველაზე იმედისმომცემ ჯვაროსნად ითვლებოდა. თავის არმიაში მან უდიდესი ენთუზიაზმი ჩანერგა და იერუსალიმისკენ დაიძრა მიუხედავად იმისა, რომ ზუსტად არ იცოდა სად მდებარეობდა ეს ქალაქი. თურქეთის ტერიტორიაზე გადასვლამდე მან ადგილობრივ ქრისტიანებთანაც მოასწრო დაპირისპირება. კონფლიქტის ძირითადი მიზეზი საკვები იყო, თუმცა საქმე არ გართულებულა. რამდენიმე დღის შემდეგ „წარჩინებულთა“ არმია თურქ-სელჩუკთა უზარმაზარი და გამოცდილი ჯარის პირისპირ დადგა. აგვისტოს ბოლოსთვის პიტერის არმიის უდიდესი ნაწილი უკვე განადგურებული იყო. თავად პიტერი და 50 რჩეული რაინდი თურქულ ქალაქ ცივეტოტთან დამარცხდნენ მუსლიმი მშვილდოსნების მიერ.
ოთხი მთავარი არმია ჯვაროსნების გეგმის მიხედვით დაიძრა კონსტანტინოპოლისკენ აგვისტოს შუა რიცხვებში. პირველი, ვინც ბიზანტიის დედაქალაქის კედლებს მიადგა გოტფრიდის ჯარისკაცები იყვნენ, შემდეგ გამოჩნდნენ რაიმონდ ტულუზელისა და ბოემუნდ ტარანტელის არმიელები. იმპერატორი ალექსი იდეალური მზადყოფნით შეხვდა ევროპელებს, ამიტომაც ინციდენტების რიცხვი მინიმალური იყო. 1097 წლის აპრილისათვის უკლებლივ ყველა ჯვაროსნის ადგილსამყოფელი ბიზანტიის დედაქალაქი იყო. მათ საერთო რაოდენობაზე სხვადასხვა ინფორმაცია არსებობს. ყველაზე სარწმუნო წყაროს მიხედვით ჯვაროსანთა რიცხვი 35000 მეომარს შეადგენდა. მათგან 5000 კავალერისტი იყო. ყველაზე მეტი ჯარისკაცი რაიმონდ ტულუზელმა ჩაიყვანა – 8500 კაცი, აქედან 1200 კავალერისტი. ჯვაროსნები დარწმუნებულები იყვნენ, რომ მათ სათავეში ალექსი I ჩაუდგებოდა, თუმცა იმპერატორმა ფორმალური ლიდერობა ითავა, ისიც მანამ, სანამ ჯვაროსნები ბიზანტიის საზღვრებს გასცდებოდნენ. ის შეხვდა სარდლებს და გაუზიარა თურქებთან ბრძოლის გამოცდილება. აგრეთვე დახმარება აღუთქვა საკვების მიწოდების საკითხში. მან სრულად გაუხსნა საზღვრები ჯვაროსნებს და დაჰპირდა, რომ უკან დაბრუნებისას მათ არანაირი პრობლემა არ შეექმნებოდათ.
1097 წლის პირველ ნახევარში ჯვაროსნები სალაშქროდ დაიძრნენ. პირველი სამიზნე ნიკეა იყო, ძველად ბიზანტიელთა ქალაქი, იმ დროისათვის კი რუმის სასულთნოს დედაქალაქი, რომელსაც ყილიჩ არსლან I მართავდა. არსლანი იმ დროისათვის არ იმყოფებოდა ნიკეაში, იგი ოჯახთან ერთად ცენტრალური ანატოლიის ერთ-ერთ ქალაქში იყო. ჯვაროსნებმა ნიკეას ალყა შემოარტყეს. როგორც კი ეს ამბავი არსლან I-მა გაიგო, მაშინვე დაბრუნდა ნიკეაში და თავისი ჯარით შეუტია ევროპელებს. მუსლიმები დამარცხდნენ, ისინი გაოცებულნი იყვნენ მტრის სიმრავლით. არსლან I ნიკეის ციხესიმაგრეში ჩაიკეტა. ზუსტად ერთ თვეში ჯვაროსნებმა იმპერატორის გეგმის დახმარებით შეძლეს ქალაქში შესვლა. ნიკეა ბიზანტიას დაუბრუნდა, ჯვარონსებმა კი სვლა განაგრძეს.
რამდენიმე მცირე მუსულმანური ჯარის განადგურების შემდეგ ევროპელები ანტიოქიის ციხესიმაგრეს მიადგნენ. ეს იყო ბოლო დიდი ქალაქი იერუსალიმის გზაზე. 1097 წლის 10 ოქტომბერს ჯვაროსნებმა ალყა შემოარტყეს ანტიოქიას. ასეთი სიტუაცია კიდევ რამდენიმე თვეს გაგრძელდა. ამ დროის განმავლობაში ორი დიდი ბრძოლა შედგა. ორივე შეტაკება „პილიგრიმმა მეომრებმა“ მოიგეს. ამ გამარჯვებებმა უდიდესი როლი ითამაშა ანტიოქიის აღების საქმეში. 1098 წლის 3 ივნისს ქალაქი ჯვაროსნებმა აიღეს და ანტიოქიის სამთავრო დააარსეს, რომლის პირველი მთავარი ბოემუნდ ტარენტელი გახდა.
ჯერ კიდევ 1097 წლის ბოლოს ჯვაროსანთა ერთი ნაწილი ბალდუინ ბულონელის მეთაურობით კილიკიაში დაშორდა დანარჩენებს, გაემართა აღმოსავლეთით და 1098 წლის მარტში ქ. ედესა აიღო. შემდეგ დაიკავეს მიმდებარე ქალაქები და დააარსეს ედესას საგრაფო, რომლის პირველი გრაფი ბალდუინ I გახდა.
1099 წლის 7 ივნისს ჯვაროსნებმა იერუსალიმს ალყა შემოარტყეს (იგი უკვე 1 წელია ფატიმიდების ეგვიპტეს ჰქონდა დაკავებული). წმინდა ქალაქამდე მხოლოდ 12000-მა კაცმა მიაღწია, დანარჩენი ან ბრძოლაში დაიღუპა ან აღებულ ქალაქებში დარჩა. 1099 წლის 15 ივლისს ხის კოშკების და სხვა ხერხების დახმარებით აღთქმული მიწა ქრისტიანების ხელში გადავიდა. ჯვაროსანთა მორწმუნე ნაწილი იერუსალიმში პილიგრიმის ტანისამოსით შევიდა. თუმცა ასეთები ძალიან ცოტანი იყვნენ. ქრისტიანმა მეომრებმა ქალაქში ნამდვილი სასაკლაო მოაწყვეს, დახოცეს 10000 ადამიანი. მიწა სისხლით იყო გაჟღენთილი. ერთ-ერთი თვითმხილველი წერს: „იმ შემთხვევაში თუ შენ იქ იქნებოდი ნახავდი, რომ ჩვენ, ჯარისკაცებს ფეხები მუხლამდე შეღებილი ჰქონდა წითლად, დახოცილთა სისხლით. მე ეს ძალიან არ მინდოდა, მაგრამ არაფრის გაკეთება არ შემეძლო“.
რამდენიმე დღეში ხოცვა-ჟლეტა შეწყდა, რადგან უბრალოდ აღარავინ იყო მოსაკლავი. დაიწყო ახალი სახელმწიფოს ჩამოყალიბება. ასე დაარსდა იერუსალიმის სამეფო, რომლის პირველ მეფედ გოტფრიდ ბულონელი (1099–1100) აირჩიეს, რომელიც სიკვდილის შემდეგ მისმა ძმამ ედესას გრაფმა ბალდუინ I -მა (1100–1118) შეცვალა.
1104 წლის ბოლოს სულთან მუჰამადის მოწოდებით მოსულის სულთანმა ჯეკერმიშმა და მარდინის ამირა სუქმან ინბ ართუკმა ედესაზე გაილაშქრეს. გრაფმა ბალდუენ II დე ბურგმა (ედესის გრაფი 1100–1104, 1109–1118; იერუსალიმის მეფე 1118–1131; ანტიოქიის სამთავროს რეგენტი 1119–1131) დასახმარებლად ანტიოქიისა და გალილეის რეგენტი ტანკრედ ტარენტელი მოიწვია. ჰარანთან ბრძოლაში ჯვაროსნები დამარცხდნენ და ბოლდუინი ტყვედ ჩავარდა (იგი 4 წლიანი პატიმრობის შემდეგ გამოისყიდა დედამისის ძმის შვილმა ჟოსლენ დე კურტენემ 60000 დინარად), თუმცა ტანკრედმა მოახერხა მუსლიმანთა მოგერიება და ქალაქის გადარჩენა, რის შემდეგაც 5 წელი მართავდა ედესასაც.
1105 წელს დაარსდა ჯვაროსანთა მორიგი სახელმწიფო ტრიპოლის საგრაფო, რომელსაც თვით ქ. ტრიპოლი მხოლოდ 4 წლის შემდეგ (ამ პერიოდში იყო ალყაში) შეუერთდა.
კახეთ-ჰერეთის შემოერთება
ზედაზნის ციხის აღების შემდგომად წელიწადისა ერთისა (1104 წ.) მიიცვალა მეფე კვირიკე, და დასვეს კახთა მეფედ ძმის-წული კვირიკესი აღსართან II, რომელსაც არა რა ჰქონდა ნიჭნი მეფობისანი, რამეთუ იყო ცუნდრუკი რა-მე, უსჯულო და უმეცრად უსამართლო, და ყოვლად წინა-უკმო მამის ძმისა მისისა.
11045 წლის მიჯნაზე კახთა მეფე აღსართან შეიპყრეს ჰერთა დიდებულთა, არიშიანმან და ბარამ და დედის ძმამან მათმან ქავთარ ბარამის ძემან, და მოსცეს მეფესა. და დაიპყრა მეფემან ჰერეთი და კახეთი. ამ ფაქტმა განარისხა ერთის მხრივ კახეთ-ჰერეთის დიდაზნაურები და მეორეს მხრივ სულთანი მუჰამადი, რომლის მოხარკეც იყო კახეთ-ჰერეთის სამეფო. სულთანმა გამოგზავნა 30000-იანი ლაშქარი თავისი ათაბაგის მეთაურობით, რომელსაც შეუერთდნენ უმრავლესი კახთა და ქვეყანისა ერი, მტერთა-ვე თანა გარე-მოდგომილი ჩვენდა. დავითი მტერს შეხვდა ჰერეთში, ერწუხის ველზე: „მეფემ ერწუხს ქმნა წყობანი დიდნი და ხმა-გასმენილი იგი დიდი ძლევა, რომელ მცირედითა ლაშქრითა და განწირულითა ერითა დახოცა მტრის ლაშქარნი. ესე-ოდენ ადვილად და მოსწრაფედ ხელთ-უსხნა ღმერთმან საკვირველებათამან, რომელ ერთი ათასთა არა თუ სდევდა, არამედ ხელითა იპყრობდა, და ორთა არა თუ წაექცივნეს ბევრნი არამედ სანთლითა თვით მათ-ვე ტყეთათ და მთხრებლთათ ტყვედ მოჰყვანდეს ყოველნი ქრისტიანენი.
ხოლო თვით მეფე არა თუ როგორც სხვა ვინმე ზურგით უდგა მხოლოდ სპათა თვისთა, ანუ შორით უძახებდა, როგორც ერთი მთავართაგანი ვინ-მე, არამედ უპირატეს ყოველთასა თვით წინა ეძღვებოდა, და ვითარცა ლომი შემოძახებდა ხმითა მაღლითა, და ვითა გრიგალი მი-და-მო იქცეოდა; და თვით გოლიათებრ მიმართებდა და მკლავითა მტკიცითა დაამხობდა ახოვანთა, სრვიდა და დასცემდა წინა დამთხვეულთა ყოველთა, ვიდრემდე ფრიადისა ცემისაგან არა თუ ვითარცა ძველსა დავითს ელია ზარის ხელი ხმლისა ვადასა ოდენ დაეწება, არამედ ხმლით მისით უკ-მომდინარითა სისხლითა წელნი აღსავსე ესხნა, რომელიც შემდგომად ომისა გარდახდისა და სარტყლისა განხსნისა საცნაურ იქმნა, ქვეყნად რა დაითხია ესე-ოდენისა მტკნარისა სისხლისა შეყინებულისა, რომელიც პირველად დანახვისას თვით მისგან გამოსული გვეგონა. და მას დღესა სამი ცხენი მოუკლეს და მეოთხესა-ღა ზედა მჯდომმან სრულ ყო მის დღისა ომი.
ასე რა თვით-მპყრობელობით დაიპყრა ჰერეთი და კახეთი, და ნებიერად აიღო ციხენი და სიმაგრენი მათნი, მზეებრ მიჰფინა წყალობა ყოველთა ზედა მკვიდრთა ქვეყანისათა“.
ამრიგად ერწუხის დიდი ბრძოლის მოგების შემდეგ დავითმა ერთის მხრივ შემოიმტკიცა კახეთ-ჰერეთი, მეორეს მხრივ კი დიდი ხნით დაუკარგა სურვილი სელჩუკებს საქართველოსკენ გამოლაშქრებისა. კახეთ-ჰერეთის მყარად შემოსაერთებლად კი მისი საეკლესიო ცენტრი – ალავერდის საეპიკოპოსო ბედიის საეპიკოპოსოს შეუერთა და ბედიელ-ალავერდელად მეფის სანდო პირები ინიშნებოდნენ.
ამ მწარე მარცხის შემდეგ მუჰამადმა „ისმაილიტების სახელმწიფოსთან“ (იგივე ასასინები – რელიგიური-ფანატიურ-ისლამისტური სახელმწიფო 1090–1258 წლებში, ცენტრი ალამუთის ციხე-სიმაგრე. ისმაილიტები ფლობდნენ ციხე-სიმაგრეებს ირანში, ერაყსა და სირიაში. ისინი აწარმოებდნენ ტერორისტულ ომს ახლო აღმოსავლეთის მმართველების წინააღმდეგ და წარმოადგენდნენ „ალ ქაიდასა“ და ე.წ. „ისლამური სახელმწიფოს“ იდეურ წინაპარს.) ომი წამოიწყო. 1106 წ. მუჰამედმა ისმაილიტთა ციხე-სიმაგრე შაჰდიზი აიღო. შემდეგ კი გადამწყვეტი ბრრძოლის წამოწყებას აპირებდა და ტაბარისტანის მმართველ შაჰრიარ IV ბავანდის (1074–1114) მოუწოდა დამხმარე ჯარი გამოეგზავნა. შაჰრიარმა უარით უპასუხა. მაშინ მუჰამადმა მის წინააღმდეგ ჯარი გაგზავნა ემირ ჩავლის მეთაურობით, რომელიც ტაბარისტანელებმა დაამარცხეს. მოლაპარაკების შემდეგ მუჰამადი ფაქტიურად შეეგუა ტაბარისტანის დამოუკიდებლობას და ზავიც დაიდო, რომლის შემდეგ შაჰრიარის მემკვიდრე ქარიმმა (მომავალი ქარიმ III 1114–1117) სულთან მუჰამადის ასული შეირთო.
გელათის აღშენება; კულტურულ საგანმანათლებლო რეფორმა
კახეთ-ჰერეთის შემომტკიცებისა და ეკლესიის მოწესრიგების შემდეგ დავითი ქვეყნის მმართველობითი სისტემის რეფორმირებას შეუდგა. პირველ რიგში გაძლიერებულ იქნა მწიგნობართუხუცესის თანამდებობა. ეს თანამდებობა მეფის კარზე დიდ მოხელეს წარმოადგენდა და ერთი დადებითი ნიშანიც ჰქონდა – მასზე მხოლოდ ბერად შემდგარი პირი შეიძლებოდა დანიშნულიყო და შესაბამისად თანამდებობას მემკვიდრეობით ვეღარ გადასცემდა.
ამჯერად ამ პოსტზე დავითის აღმზრდელი გიორგი მონაზონი იყო. მეფემ პირველ რიგში მწიგნობართუხუცესის თანამდებობა ფაქტობრივად მეფის მოადგილეობას გაუტოლა, შემდეგ კი მას საქართველოს ყველაზე დიდი ეპარქიის – ჭყონდიდის ეპისკოპოსობაც მიუმატა. ჭყონდიდის ეპისკოპოსი კი საქართველოს ეკლესიაში რანგით კათალიკოს-პატრიარქის შემდეგ იდგა. ამდენად მწიგნობართუხუცესი-ჭყონდიდელი მეფის დიდი საყრდენი თანამდებობა იყო და თან ეკლესიასაც აკონტროლებდა. „ამიერიდან მონასტერნი და საეპისკოპოსნი და ყოველნი ეკლესიანი წესსა და რიგსა ლოცვისასა და ყოვლისა საეკლესიოსა განგებისათა დარბაზის კარით მიიღებდიან ვითარცა კანონსა უცთომელსა, ყოვლად შვენიერსა და დაწყობილსა, კეთილწესიერებასა ლოცვისა და მარხვისასა“.
„1106 წელს დავითმა იწყო აღშენება მონასტრისა და დაამტკიცა რომელი-ცა გამოირჩია მადლმან საღმრთომან ადგილსა ყოვლად მშვენიერსა და ყოვლითურთ უნაკლულოსა, რომელსა შინა ვითარცა მეორე ცა გარდაართხა ტაძარი ყოვლად წმიდისა და უფროსად კურთხეულისა დედისა ღმრთისა, რაბამ რა-მე აღმატებული ყოველთა წინანდელთა ქმნულთა, რომელი ზეშთა ჰმატს მშვენიერებასა ყოველთასა, სივრცითა და ნივთთა სიკეთითა და სიმრავლითა, და მოქმნულობისა შეუსწორებლობითა, რომელსა აწ თანა-მოწმობით ხედავენ თვალნი ყოველთანი. და აღავსო სიწმიდეთა მიერ პატიოსანთა ნაწილთა წმიდათასა, და წმიდათა ხატთა მიერ და სიწმიდისა სამსახურებელთა ყოვლად დიდებულთა და სხვათა ნივთთა ძნელად საპოვნელთა.
მაშინვე შემოიკრიბა კაცნი პატიოსანნი ცხოვრებითა და შემკულნი ყოვლითა სათნოებითა, არა თვისთა მხოლოდ სამეფოთა შინა პოვნილნი, არამედ ქვეყანისა კიდეთათ სადათ-ცა ესმა ვიეთ-მე სიწმიდე, სიკეთე, სისრულე, სულიერითა და ხორციელითა სათნოებითა აღსავსეობა, იძია და კეთილად გამოიძია, მოიყვანა და დაამკვდრნა მას შინა. უზრუნველი ტრაპეზი გაუჩინა. რომელი-ცა აწ წინა-მდებარე არს ყოვლისა აღმოსავლეთისა მეორე იერუსალემად, სასწავლოდ ყოვლისა კეთილისად, მოძღვრად სწავლულებისად, სხვად ათენად, ფრიად უაღრეს მისსა საღმრთოთა შინა წესთა, დიაკონად ყოვლისა საეკლესიოსა მშვენიერებისად. ხოლო სახელი მისი გელათი.
იქვე აღაშენა ქსენონი (საავადმყოფო), რომელსა შინა შეკრიბა ძმანი, თვითო-სახითა სენითა განცდილნი, და მოუმზადა ყოველი სახმარი მათი, უნაკლულოდ და უხვებით, და გაუჩინნა შემოსავალი და საღვაწნი მათნი ყოვლად-ვე. თვით მივიდოდა და მოიხილავდა, მოიკითხავდა და ამბორს-უყვიდა თვითოეულსა, აფუფუნებდა მამებრ, სწყალობდა და ნატრიდა, განამხნევებდა. მოთმინებისა მიმართ, მონახა თვსითა ხელითა ცხედრები, სამოსლები და საგებელი მათი, პინაკი და ყოველი სახმარი მათი, მისცის თვითოეულსა ოქრო საყოფინი, და განაკრძალა ზედა-მდგომელნი მათნი, და განაგო ყოველი საქმე მათი დიდად მშვენიერად და ღმრთის-მსახურებით“.
ამრიგად დავითი დიდ ყურადღებას უთმობდა განათლებისა და კულტურა-ხელოვნების წინსვლის საქმეს.
დავითი ფრიად განსწავლული ადამიანი იყო და ერის განათლებაზეც რეალურად ფიქრობდა. ეს შეუმჩნეველი არ დარჩენია სომეხ მემატიანეს ვარდან ბაზბერდეცს, რომელიც აღნიშნავს, რომ „დავითი ძლიერ ზრუნავდა ცოდნის მოყვარე ივერიის ხალხზე“. ცოდნის მიღების მიზნით საქართველოს მეფეს 40 ბავშვი აურჩევია და საბერძნეთში (ბიზანტიაში) გაუგზავნია რათა ესწავლათ ენები, შეესრულებინათ თარგმანები და ჩამოეტანათ, რაც მათ გააკეთეს, კიდევაც 3 ამათგანი შემდეგში ცნობილი გახდა თავისი მოღვაწეობით.
სწავლა-აღზრდის საქმე თვით საქართველოშიც დაწინაურებული ჩანს ჩვენთვის საინტერესო პერიოდში. სკოლები ძირითადად ეკლესია-მონასტრებთან არსებობდა. სწავლა-აღზრდის სისტემას საქართველოში ძველი საფუძვლები ჰქონდა და არ არის შემთხვევითი, რომ მაგ. ოპიზის, ოშკის, შატბერდის, ბერთას, ხანთძის და სხვა მონასტრებთან ხშირად გვხვდება შენობები, რომლებიც ალბათ ადრე არსებული სკოლებისთვის იყო განკუთვნილი.
XI–XII საუკუნეების საქართველოში ეკლესია-მონასტრებთან არსებული სკოლები ოფიციალური სახისა იყო სადაც ასწავლიდნენ თეოლოგიას, ჰიმნოგრაფიას, ლიტურგიკასა და ქართულ მწიგნობრობას, რომელთან ერთად გავრცელებული იყო კერძო, საშინაო სწავლება სამეფო კარის და დიდგვაროვანი ფეოდალების ოჯახის შვილებისათვის.
დავითის დროინდელ საქართველოში როგორც ჩანს არაერთი უმაღლესი სკოლა და აკადემია იყო, რომელთა შორის გამორჩეული ადგილი გელათს უკავია.
სატახტო ქალაქ ქუთაისთან ახლოს, გელათში 1106 წელს მეფემ წამოიწყო სამონასტრო კომპლექსის მშენებლობა, რომელიც უნდა გამხდარიყო ქვეყნის მთავარი სასულიერო და საგანმანათლებლო ცენტრი. გელათის აკადემიაში მოძღვრად (მასწავლებლად) საზღვარაგრეთიდან მოწვეულ იქნენ იოანე პეტრიწი და არსენ ვაჩეს ძე იყალთოელი. არსენი თეოფილე ხუცესმონაზონთან და იოანე ტარიჭისძესთან ერთად ჩამოსულა საქართველოში და გელათის აკადემიაში დაუწყია მოღვაწეობა. აქვვე უთარგმნია მას დიდი სჯულის კანონი. (უკანასკნელი 10 წლის შემდეგ დავითმა კახეთში გადაიყვანა და იქ მისი მეთაურობით იყალთოს აკადემია დააარსა).
გელათის აკადემიას მოძღვართ-მოძღვარი ხელმძღვანელობდა, რომელიც ბუნებრივია მეტად განათლებული და ამასთან პატივდებული პირი იყო. ხელმწიფის კარის გარიგების XXIII მუხლი გვამცნობს: მოძღვართ-მოძღვარი დარბაზს აწვიონ და შინაური დარბაზის ერი უნდა და 1 ჯორი და 3 ცხენი, მოძღვართ-მოძღვარისათვის და ორნი მისთა მოწაფისათვის. მოძღვართ-მოძღვარისა, კათალიკოსთა, ჭყონდიდელისა რა დარბაზს მოვიდნენ წვევა სამთა საპატიოთა დარბაისელთა მართებით ნიშანდობლივია გარიგების XXIV მუხლით, მოძღვართ-მოძღვარი შევიდეს და ეთაყვანოს მეფესა და მერმე მეფეცა ეთაყვანოს, ხელნი სრულად დასხნეს ნატაკსა ზედა და მოკრძალებით ეთაყვანოს გინა ჰგამრუდებით, მეფე ნოხთა პირსა მოეგებრის და მოესალმოს.
როგორც ჩანს მოძღვართ-მოძღვარი ვითარცა ხელმძღვანელი გელათის აკადემიისა ძალზედ მაღალ პატივშია აყვანილი, ეს პატივი თვით აკადემიის დიდმნიშვნელობითაა განპირობებული.
აკადემიაში ისე როგორც იმდროინდელი ბიზანტიის სქოლასტიკურ უმაღლეს სკოლებში ისწავლებოდა მეცნიერების 7 ძირითადი დარგი: გრამატიკა, ფილოსოფია, რიტორიკა, არითმეტიკა, გეომეტრია, მუსიკა და ასტრონომია.
დავითი დიდ ყურადღებას აქცევდა კულტურული ცენტრების გამრავლებას საზღვარგარეთაც. მრავალმხრივ განათლებულ საქართველოს მეფეს თავისი დამხმარე ხელი შორს გაუწვდენია საზღვარგარეთული სავანეებისათვის, „აღავსო ზღვა და ხმელი ქველის საქმემან მისმან, რამეთუ ლავრანი და საკრებულონი და მონასტერნი არა თვისთა მხოლოდ სამეფოსა არამედ საბერძნეთისნიცა მთაწმინდისა და ბოლღარეთისანი, მერმეცა ასურეთისა და უპრისა, შავისა მთისა პალესტინისანი აღავსნა კეთილითა უფროსღა საფლავი უფლისა ჩვენისა იესო ქრისტესი და მყოფნი იერუსალიმისანი თვით მიერ შეწირავთა გაამდიდრა. კვლავ უშორესცა ამათსა რამეთუ მთასა სინასა აღაშენა მონასტერი და წარსცა ოქრო მრავალათასეული და მოსაკიდელნი ოქსინონი და წიგნები საეკლესიო სრულებით და სამსახურებანი სიწმინდეთა ოქროსა რჩეულისა“.
მეფე პრაქტიკულ ნაბიჯებს დგამდა სხვადასხვა ქვეყნებთან კულტურულ-საგანმანათლებლო კონტაქტების დამყარებისათვის. არაბ ისტორიკოსის იბნ ალ-ჯაუზის მოწმობით მას სუფიებისა და პოეტებისათვისაც თავშესაფარი აუგია, ხშირად ქონებრივადაც დახმარება გაუწევია და სადღესასწაულო მეჯლისებსაც უმართავდა.
საქართველოს მეფე ნივთიერადაც ეხმარებოდა მათ და დროდადრო საზეიმო დარბაზობასაც უმართავდა. თვალნათელია, რომ დავითის დროინდელ საქართველოში განათლება და კულტურა ქვეყნის პოლიტიკური და ეკონომიკური მდგომარეობის შესაბამის სიმაღლეზე იდგა.
დავით მეფე კერძო ქველმოქმედებასაც ძალიან მისდევდა და ამისათვის განსაკუთრებული ქისა, „კისაკი მცირე“ ჰქონდა და მას „აღავსებდა დრაჰკნითა დღე სარწმუნოთა ხელითა თვისითა“, გავიდოდა და საღამოთი „სამწუხროდ ცარიელი მოჰქონდა იგი მხიარულსა სულითა და პირითა“. თუ ოდესმე მთელს ქისას ვერ დაურიგებდა და ან „ნახევარი წარაგის მისი“, ან „როდესაც ვერავის იპოვნიდა“, შეწუხდებოდა ხოლმე და იტყოდა: „დღეს ვერ მივეც ქრისტესა მარცხებითა ჩემთა ცოდვათა“-ო და დაურიგებელს ფულს მეორე დღისათვის დასარიგებლად შეანახვინებდა. საყურადღებო და საგულისხმიერო ის არის, რომ დავით აღმაშენებელი ქველმოქმედებას თურმე სახელმწიფო საჭურჭლითგან აღებულ ფულითგან-კი არ ეწეოდა, „არამედ ხელთა თვისითა ნადირებულითა“, ანუ საკუთარის შრომით შეძენილ ქონებითგან.
სამშვილდის გათავისუფლება. ბრძოლა თრიალეთში და ლაშქრობა არანში
1107 წელს რუმის სულთანმა ყილიჩ-არსლანმა ქ. მოსული დაიპყრო და აღმ. სირიაში შეიჭრა. დიდი სულთანმა მუჰამადმა სასწრაფოდ გაგზავნა ლაშქარი ჩავლი-საკაოს სარდლობით მისი ვასალის ალეპოს სულთნის რადვან თუთუშის ძის (1095–1113) დასახმარებლად. ივნისში მდინარე ხაბურთან ბრძოლაში რუმის სულთანი დამარცხდა და გაქცევისას მდინარეში დაიხრჩო.
მოსული ჯვაროსანთა მიერ დაპყრობილი ქ. ედესისა და ამბოხებული ერაყისაკენ მიმავალ სტრატეგიულად მნიშვნელოვან გზაზე მდებარეობდა, ამიტომ მუჰამადმა მისი აღების შემდეგ მიზანში ედესა ამოიღო და ეს საქმე მოსულის ახალ ამირას მავდუდს დაავალა.
1108 წელს მუჰამადი გაემართა ერაყის მმართველ ფაიფ ალ დავლა სუდაკა I-ის (1086–1108) წინააღმდეგ, რომელსაც თავი „არაბთა მეფედ“ გამოეცხადებინა და მორჩილებაზე უარს აცხადებდა. სუდაკა დამარცხდა და დაიღუპა, რის შემდეგაც მისმა მემკვიდრე დუბაის II-მ (1108–1135, დიდგორის ბრძოლის მონაწილე) სულთნის უზენაესობა აღიარა.
1109 წლიდან სულთანმა მუჰამად I-მა ისმაილიტთა მთავარი ციხე-სიმაგრეების ალამუთისა და ოსტავანდის ასაღებად ბრძოლა წამოიწყო, თუმცა შედეგს ვერ მიაღწია.
1109 წლის მიწურულს მუჰამადმა საღვთო ომი გამოუცხადა ჯვაროსნებს და ხლათის, სირიის, ქურთისტანისა და ერაყის ამირებს მოუწოდა შეეკრიბათ ჯარები.
1110 წლის გაზაფხულზე, როდესაც მუჰამადი ჯვაროსნებზე გასალაშქრებლად ემზადებოდა დავითმა ქვემო ქართლის შემოსაერთებლად კამპანია წამოიწყო: „რამეთუ ვიდრე აქამომდე შემოდგომაზე ჩამოივლიდნენ თურქები სომხეთს, ყოვლითა ფალანგითა მათითა, ჩამოდგებოდნენ გაჩიანს, პირსა მტკვარისასა, ტფილისითგან ვიდრე ბარდავადმდე, და იორის პირს, და ყოველთა ამათ მშვენიერთა ადგილთა საზამთროთა, რომელთა შინა ზამთრდებოდნენ, რადგან არესა გაზაფხულისასა, ითიბებოდა თივა, და ჰქონდათ შეშა და წყალი უხვად, და იქ არის სიმრავლე ნადირთა თვითო-ფერი და საშვებელი ყოველი. ამათ ადგილთა შინა დადგებოდნენ ხარგებითა. ცხენისა, ჯორისა, ცხვარისა და აქლემისა მათისა არა იყო რიცხვი, და ჰქონდათ ცხოვრება სანატრელი; ნადირობდნენ, განისვენებდნენ და იხარებდნენ, და არა იყო ნაკლულევანება მათ თანა. თვისთა ქალაქთა ვაჭრობდნენ, ხოლო ჩვენთა ნაპირთა არბევდნენ ტყვითა და ალაფითა სავსეთა გაზაფხულსა თანა იწყებდნენ სლვას აღმართ მთათა სომხეთისა და არარატისათა. ეგრეთ-ვე ზაფხულის-ცა ჰქონდათ შვება და განსვენება, თივათა და ველთა მშვენიერთა, წყაროთა და ადგილთა ყვავილოვანთა, და ესე-ოდენ დიდი იყო ძალი მათი და სიმრავლე, რომელ სთქვა-მცა თუ „ყოველი თურქობა ყოვლისა ქვეყანისა იქი არს-ო“. და არავისგან მოსაგონებელ იყო როდეს-ცა მათი გასხმა ანუ ვნება, არ-ცა თუ თვით სულთანისაგან“.
პირველ რიგში ქართველებმა სტრატეგიული ციხე-სიმაგრე სამშვილდე ამოიღეს მიზანში. მტრის მეციხოვნეთა ყურადღება, რომ მოედუნებინა მეფე გადავიდა ლიხთ-იმერეთს; და შეკრიბეს ლაშქარი გიორგი ჭყონდიდელისა და მწიგნობართ-უხუცესისა წინაშე თევდორე კლდეკარის ერისთავმა, დიდაზნაურებმა აბულეთმა და ივანე ორბელმა და სიმარჯვით მოიპარეს სამშვილდე. ცოტა ხანში კი აიღეს ძერნას ციხე-სიმაგრეც (ძერნას ლოკალიზაცია ვერ ხერხდება. ისტორიკოსთა აზრით ის შეიძლება იყოს ელისენის ზეგანზე, კახსა და ზაქათალას შორის მდებარე ზერნა).
მაშინ იქმნა დიდი სიხარული, რამეთუ დღითი-დღე შეემატებოდა საზღვართა სამეფოსათა. ცნეს რა თურქთა აღება სამშვილდისა, უმრავლესი ციხენი ქვემო ქართლისანი დატოვეს და ღამით გაიპარნენ. ქართველებმა უბრძოლველად დაიკავეს ისინი.
განრისხებულმა მუჰამადმა დავითის დასასჯელად დიდი ლაშქარი გამოგზავნა: „მას წელსა მოვიდა ძალი სულთანისა და ყოველი თურქობა, კაცი ვითარ ასი ათასი (?), უგრძნეულად სიმარჯვითა, ხოლო მეფე იდგა ნაჭარმაგევს ტაძრეულითა (ე.ი. მსახურებთან ერთად). ცნა რა საღამოს მოსლვა მათი თრიალეთს, ღამე წავიდა კაცითა ათას ხუთასითა (?), რამეთუ ესე-ოდენნი დახვდნენ მას წინაშე. ცისკარს მოვიდნენ თურქნი და იქმნა ბრძოლა ფიცხელი მას დღესა და შეწევნითა ღმრთისათა იძლია ბანაკი მათი. და მიდრეკასა დღისასა მიდრკეს სივლტოლად ესე-ოდენ ზარ-განხდილნი და მოსწრაფნი, ვიდრემდე არ-ცა თუ კარავთა მათთა და ჭურჭელთა მიხედეს ყოვლად, არამედ მოსწრაფებასა პატივ-სცეს ფეხთა მათთა უფროს საქონლისა მათისა, და ასე გაიბნივნენ თვისთა ქვეყანათა.
მტრის ასე სასწრაფოდ გაქცევა მოულოდნელი იყო დავითისა და მისი ლაშქრისათვის. მათ დიდხანს სდიეს სელჩუკებს ვიდრე არ დარწმუნდნენ, რომ მტერი შემობრუნებას ვეღარ გაბედავდა.
ამდენად გაიწმინდა მტრის ურდოებისაგან გაჩიანი, მტკვრისა და იორის სანაპიროები, ტერიტორია თბილისიდან ბარდავამდე, ეს საქართველოს უმდიდრესი ტერიტორია იყო და ფაქტობრივად სელჩუკთა მკვებავი ბაზის როლს ასრულებდა.
ამ წარმატებით გათამამებულმა დავით მეფემ სულთნის მთავარ სამფლობელოში, არანში ილაშქრა (1110 წლის მაის-ივნისი). არაბი ისტორიკოსი იბნ ალ-კალანისი მოგვითხრობს: „მოვიდა ამბავი განჯის ქვეყანაზე და მის მეზობელ მხარეებზე უღელტეხილებიდან ქართველთა გამოსვლისა. მათ ჩაიდინიეს მრავალი სისასტიკე და უკეთურება განჯის სანახებში. ამბავმა ამის შესახებ მიაღწია მალიქ შაჰის ძესთან, „ქვეყნისა და სარწმუნოების ხსნასთან“, სულთან მუჰამადთან. მან გაგზავნა ქართველთა წინააღმდეგ მრავალრიცხოვანი ლაშქარი, დაეცა მათ, აიძულა გაქცეულიყვნენ, აიცილა მათი უხამსობა და ბიწიერება, განდევნა ხოცვა-ჟლეტით, მისდია, მოაოხრა მათი ქვეყანა, გააპარტახა მათი მხარეები, უშიშარჰყო განჯის ქვეყნის მოსახლეობა მათი ბოროტებისგან და აღდგა მათი მოკრძალება სულთნისადმი ქართველთა მოსპობით. შემდეგ კი უკან მოიქცა სულთნის ლაშქარი გამარჯვებული და ნაალაფარი“.
იგივე ამბავის მოთხრობისას უფრო თავშეკავებულია სელჩუკთა მემატიანე სადრ ად-დინ ალ ჰუსაინი: „503 წელს (ე.ი. 1110 წ.) როცა ქართველებმა დალაშქრეს განჯის ქვეყანა, სულთანმა მათ წინააღმდეგ დაძრა ლაშქარი და აღკვეთა მათი ძალმომრეობა“.
არცერთი წყარო მუჰამადის ლაშქრის მიერ საქართველოს აოხრებას არ ადასტურებს. როგორც ჩანს ალ-კალანისს გაზვიადებული და აღრეული ცნობები აქვს, თუმცა ერთი ფაქტია, დავითის პირველი ლაშქრობა საზღვრებსგარეთ მოუმზადებელი აღმოჩნდა და მარცხით დასრულდა.
ამასობაში სანამ მუჰამადი და დავითი ქვემო ქართლსა და არანში ურთიერთობას არკვევდნენ მუჰამადის ადრე გამოცხადებული საღვთო ომის პირობით მუსლიმთა კოალიციური ლაშქარი 1110 წლის 3 მაისს ედესაზე სალაშქროდ დაიძრა. კოალიციაში შედიოდნენ: სირიის ამირა მავდუდი, ხლთისა და მაიაფარიკინის ამირა სუქმან ალ კუტბი, დამასკოს ათაბაგი ტუღ-თეგინი, მარდინის ამირა ნაჯმ ად დინ ილ ღაზ ართუკი. ჯვაროსნებმა ბალდუენ II-ის მეთაურობის ენერგიულად შესძლეს მოწინააღმდეგის მოგერიება და ედესას საგრაფოს საზღვრებიც მნიშვნელოვნად გააფართოვეს.
უცნობია იყო თუ არა რაიმე კავშირი ბალდუენ II-სა და დავით აღმაშენებელს შორის, მაგრამ ფაქტია მათი მოქმედება ხელს უწყობდა სელჩუკთა ძალების დაქსაქსვას და რაც ორივე ქრისტიანი მეფისთვის წარმატების მომტანი იყო.
1111 (ან 1112) წ. დავითმა კავშირი გააბა შირვან შაჰ აფრიდუნ I-თან (1106–1120). კავშირი ქორწინებით გაფორმდა. დავითის უფროსი ასული თამარი ცოლად გაჰყვა აფრიდუნის უფროს ვაჟს მანუჩეჰრს (მომავალი შირვანშაჰი მანუჩეჰრ III 1130–1160).
ჯვაროსნების ომები სელჩუკებთან 1113–1119 წლებში
3 წლიანი სიმშვიდის შემდეგ 1113 წლის გაზაფხულზე სულთნის ათაბაგად აღზევებული მავდუდი გავიდა მოსულიდან, გაანადგურა ტივერიადთან მეფე ბალდუენ II-ს ლაშქარი და დაიძრა ჩრდილოეთით. მაშინ როჟერ სალერნოელმა (ანტიოქიის რეგენტი 1112–1119) შეკრიბა ლაშქარი, მოიწვია დამხმარედ პონს ტულუზელი (ტრიპოლის გრაფი 1112–1137) და სწრაფად მივიდა მეფე ბალდუინთან. მაშინ მავდუდმა ვეღარ გაბედა მათთან შებრძოლება და უკან გაბრუნდა.
1114 წელს მუჰამადმა მოსულის გამგებლად აყ-სონყურ ილ-ბარსუკი დანიშნა, თან თავისი ძე მასუდი გააყოლა დიდი ჯარით და მოუწოდა ჩრდ. მესოპოტამიის ყველა ამირას აყ-სონყურს დამორჩილებოდნენ. მაისში აყ-სონყური 15000-იანი ლაშქრით ედესაზე დაიძრა და ალყა შემოარტყა, თუმცა ორთვიანი ბრძოლების მიუხედავად ვერ აიღო. მაშინ დაარბია ედესას, სარუჯისა და სუმაისატას სანახები, მაგრამ შემდეგ უთანხმოება მოუვიდა მარდინის ამირა ილ ღაზის ვაჟთან და დაატყვევა ის. შეურაცყოფილმა ილ ღაზიმ შემოიკრიბა ერთგული თურქმენები, მოულოდნელად თავს დაესხმა აყ-სონყურს, სასტიკად დაამარცხა და გამოიხსნა შვილი. განრისხებულმა სულთანმა მუქარით სავსე წერილი გაუგზავნა ილ-ღაზის. უკანასკნელი შეშინებული დამასკოში თავის სიმამრთან – ტუღ-თეგინთან გაიქცა. მის შემდეგ რაც ხანგრძლივი მიმოწერით ვერაფერს გახდა 1115 წლის დასაწყისში სულთანმა ჰამადანიდან ილ-ღაზის დასასჯელად სირიაში დიდი ლაშქარი გაგზავნა ამირა ბურზუკ ბურზუკის ძის მეთაურობით, რომელსაც პარალელურად სირიის ჯვაროსანთა სამფლობელოებიც უნდა დაეპყრო. ბურზუკს შეუერთდნენ მოსულისა და მთელი ალ-ჯაზირს ჯარები. ამ სიტუაციით ისარგებლა როჯერმა, რომელიც დაუკავშირდა ილღაზისა და მის მომხრეებს (დამასკოელი ტუღ თეგინი და ალეპოს ამირა ბადრ ალ დინ ლულუ) და ყოფილ მტრებთან მოკავშირეობის ხელშუკრულება გააფორმა. ტრიპოლის საგრაფოს ქ. აპამეასთან შეიკრიბა ოთხეულის ლაშქარი. მათვე შეუერთდა ბოლდუენ II-ისა და პონს ტრიპოლელის გამოგზავნილი რაზმები. მოკავშირეები გადავიდნენ შეტევაზე და აიძულეს ბურზუკი აღმოსავლეთით წასულიყო. ამ წარმატების შემდეგ მუსლიმი მოკავშირეები შინ წავიდნენ და როჯერი იძულებული გახდა, მხოლოდ ჯვაროსნების არმიით განეგრძო ბრძოლა.
ბურზუკი გეგმავდა ანტიოქიაზე მოულოდნელად თავდასხმას აპირებდა, მაგრამ როჯერმა შეიტყო, ჩუმათ შემოიერთა ედესის გრაფი ბალდუინ II და თვითონ დაიძრა მტრის წინააღმდეგ. ბურზუკმა სათანადო მომზადება ვერ მოასწრო და 1115 წლის 14 სექტემბერს ტელ-დანიფთან (დღევ. სარმინი, სირიაში) სასტიკად დამარცხდა. ბურზუკმა სირიის დაპრყობის იმედი დაკარგა, ხოლო გათამამებულმა როჯერმა თავისი სამფლობელოს საზღვრები მნიშვნელოვნამდ გააფართოვა.
მომდევნო წელს როჯერმა ყოფილ მოკავშირეს ალეპოს საემიროს შეუტია, წაართვა რამდენიმე ციხე-სიმაგრე და თვით ქალაქის გარეუბნები გაძარცვა. ამის ამასთან ანტიოქიის მმართველმა ალეპოელებს შემდეგი პირობები წაუყენა: ალეპოელ მომლოცველებისა და ვაჭრების ქარავანებს ამიერიდან მისი რაინდები გააცილებდნენ, მუსლიმანები გადაიხდიდნენ ხარკს როჯერის სამფლობელოებზე გავლისას, ალეპოს ემირი დადებდა ვასალურ ფიცს ანტიოქიის მთავრის წინაშე, ალეპოს ჯარები იომებდნენ როჯერის მხარეს მუსლიმანთა წინააღმდეგ.
ჯვაროსანთა პირობები იმდენად დამაცირებელი იყო ალეპოელებისთვის, რომ ქალაქის მმართველმა ევნუხმა იარუკტაშმა ალეპო მარდინის ამირა ილ ღაზს გადასცა 1117 წლის მაისი). უკანასკნელმა ჯვაროსანთა წინააღმდეგ ჯიჰადი გამოაცხადა და ანტიოქიაზე სალაშქროდ მზადება იწყო.
1119 წლის 28 ივნისს სარმადთან გამართული გადამწყვეტ ბრძოლაში ქრისტიანებმა სასტიკი მარცხი განიცადეს. როჯერი დაიღუპა, რის შემდეგაც ანტიოქიის რეგენტი ბაალდუინ II გახდა (1118 წელს იერუსალიმის მეფის სიკვდილის შემდეგ ედესის გრაფი ბალდუინი იერუსალიმის მეფედ ეკურთხა. ამას გარდა 1119–1126 და 1130–1131 წლებში მთავრის მცირეწლოვანების გამო ანტიოქიიის რეგენტი იყო), რომელმაც ტრიპოლის გრაფ პონსის დახმარებით მოახერხა ილ ღაზის მოგერიება.
1120 წელს ილ ღაზიმ ალ ჯაზირას თურქმანები შეყარა და დიდი ლაშქრით ანტიოქიისაკენ დაიძრა. გზად თურქმანებმა ტრადიციულ ძარცვა-გლეჯას მიჰყვეს ხელი. მაშინ ილ ღაზმა ამის გაკეთება აუკრძალა, რადგან ამ მიწებს თავის სამფლობელოებად თვლიდა. მაშინ თურქმენებმა იგი მიატოვეს კრიტიკულ ვითარებაში ჩავარდნილი ართუკიანი სიმამრმა ტუღ-თეგინმა იხსნა, თუმცა ანტიოქიის დაპყრობის იმედი დაიკარგა.
მუჰამად I 1118 წლის აპრილში გარდაიცვალა და ირან-ერაყის სულთანი გახდა მუჰამად I-ის მცირეწლოვანი ძე მაჰმუდ II (1118–1131), რომელსაც დაუპირისპირდნენ ბიძა აჰმედ სანჯარი, ძმები თოღრული, მასუდი და სელჩუკ შაჰი, რასაც იმპერიაში შფოთი და უთანხმოება მოჰყვა.
1119 წელს დაპირისპირება სულთან მაჰმუდსა და სანჯარს შორის სისხლისმღვრელ ომში გადაიზარდა. სანჯარი ხორასნიდან დიდი ჯარით შეიჭრა მაჰმუდის სამფლობელოში – ჯიბალში და 11 აგვისტოს სავასთან სასტიკად დაამარცხა ძმისშვილი. ნოემბრის ბოლოს მაჰმუდმა ცნო სანჯარის უზენაესობა; სანჯარი დიდი სულთნად, მაჰმუდი კი მის მემკვიდრედ გამოცხადდა. 1119 წელს ტერიტორიულად ისედაც შემცირებული დიდ სელჩუკთა სახელმწიფო საბოლოოდ დაიშალა. სანჯარის კონტროლს დაექვემდებარა აღმოსავლეთ ირანი, მაზანდერანი, კუმისი, დამავანდი და ქ. რეი ჯიბალში, რომელიც იყო „სადარაჯო კოშკი მთელ დასავლეღთ ირანზე“. მაჰმუდს კი დარჩა დას. ირანი და ერაყი. ამასთან მისი გაძლიერება რომ არ დაეშვა, მაჰმუდის უმცროსი ძმებიც დაასაჩუქრა საუფლისწულო მამულებით. სელჩუკ შაჰს უბოძა ფარსი და ისპაჰანის ოლქის ნაწილი; მასუდს ადარბადაგანი, თოღრულს კი არანი. 1119 წლის მიწურულს სანჯარი ხორასანს დაბრუნდა.
რუსთავისა და ლორეს შემოერთება
„დაიპყრო გიორგი ჭყონდიდელმან რუსთავი-ცა, მეფისა მუხნარს ყოფასა, ქორონიკონი იყო სამას ოცდა თხუთმეტი (1115 წელი) რომლისათვის-ცა დიდად რწმენა შეექმნა თურქთა და ერიდებოდნენ საზამთროთა ადგილთა დგომასა. რამეთუ მოიმსტვარნის მეფემან რომელთა მოსრვა ეგებოდის, და უგრძნეულად დაესხის და ამოსწყვიდნის და ესე არა ერთ-გზის ანუ ორ-გზის, გინა სამ, არამედ მრავალ-გზის, ვითარცა აწ ერთი ითქვას“.
ქ. რუსთავის აღებას მრავალმხრივი მნიშვნელობა ჰქონდა. იგი თბილის-ბარდავის გზას უკავშირდებოდა. მასზე გადიოდა მეორე მაგისტრალი, რომელიც ე. წ. ტრაპიზონის გზის ერთგვარი გაგრძელება იყო. სამშვილდე-ლომთაგორის შემდეგ რუსთავი არის გზაჯვარედინი საიდანაც გზა გრძელდება კახეთ-ჰერეთისაკენ. რუსთავის ხელიდან გამოცლამ ახალი პრობლემები შეუქმნა სელჩუკებს, ისინი ვეღარ ბედავენ საზამთრო ადგილებზე დგომას, მითუმეტეს, რომ დავითი მიღწეულით არ კმაყოფილდებოდა, სათანადო დაზვერვის შემდეგ უგრძნეულად ესხმოდა თავს სელჩუკებს და მუსრს ავლებდა.
„ზამთარში ტაოს ჩამოდგნენ დიდძალი თურქნი ხარგებითა, ვინაიდან ზამთრისა სიფიცხესა და მთათა სიმაგრეთა მიენდვნენ. ხოლო მეფემან მოიხელოვნა ასე, რამეთუ სპათა ქართლისათა მზადყოფნა უბრძანა და თვით ქუთათისს გადავიდა, რომლითაც დააბნია მტერი. და თვესა თებერვალსა აცნობა ქართველთა და მესხთა, რათა კლარჯეთს დახვდნენ პაემანსა, და თვით შიდა სპითა ხუფათდან ჭოროხის პირი განვლო. და შეიკრიბნენ ერთად, და უგრძნეულად დაესხნენ მათ ზედა, უშიშად გულ-დებითა მსხდომარეთა ბასიანამდე და მთად კარნიფორისად. ქორონიკონი იყო სამას ოცდათექვსმეტი (1116 წ).
მოსრეს სიმრავლე მათი ურიცხვი და აიღეს დედა-წული მათი, ცხენები, ცხვარი, აქლემები და ყოველი ნაქონები მათი, რომლითაც აივსო ყოველი სამეფო მისი ყოვლითა კეთილითა.
მას-ვე წელსა ასული თვისი კატა გაგზავნა საბერძნეთს რძლად ბერძენთა მეფისად“. იგი უნდა დაქორწინებულიყო იმპერატორ ალექსი კომნენოსის უმცროს ძე ისააკზე, საიდანაც წარმოიშვა ქართველთა მონათესავე კომნენოსების შტო, რომელიც ტრაპიზონის ტახტზე დაჯდა 1204 წლიდან.
„მეორესა წელსა (1117 წ.) დაიპყრა გრიგოლის ძენი, ასამ და შოთა, და აიღო ციხე გიში“. გიში წუქეთის საერისთავოს ცენტრი და ამასთან ფეოდალური საგვარეულოს გიშელების, იგივე გრიგოლისძეთა რეზიდენცია იყო.
„იმავ წელს გაგზავნა ძე თვისი დემეტრე შარვანს სპითა ძლიერითა ლაშქრად. ხოლო მან ქმნა ომნი საკვირველნი, რომლითაც განაკვირვა მხილველნი და მსმენელნი; აიღო ციხე ქალაძორი და ძლევა-შემოსილი მოვიდა წინაშე მამისა თვისისა, სავსე ალაფითა და ტყვითა ურიცხვითა.
ხოლო მეორესა წელსა ბზობას (1118 წლის 7 აპრილი) წარმოემართა მეფე ღანუხიდან წასლვად არაქსის პირსა და 14 აპრილს ზატიკი (აღდგომა) გადაიხადა ნახიდურს“.
ღანუხი ვახუშტის რუკაზე აღნიშნულია ალაზნის მარცხენა მხარეს, ბელაქანსა ვარდიანს შორის. ის ჩანს იყო დავითის ერთ-ერთი სამხედრო ბანაკი იმ რაიონების უშუალო სიახლოვეს, სადაც მეფე აწარმოებდა აქტიურ სამხედრო მოქმედებებს. საფიქრებელია, რომ სწორედ ღანუხიდან განახორციელა დავითმა თავისი ლაშქრობები გიშსა და შირვანზე.
არაქსის ნაპირი ღანუხიდან შორს არ არის. ეს მდინარე მტკვარს ერთვის ბარდავთან. მაგრამ მეფე ამჯერად, როგორც ჩანს, არ აპირებდა არანის სიღრმეში შეჭრას. ის მოულოდნელად ნახიდურთან აღმოჩნდა.
ნახიდური ლოკალიზდება გარდაბნის დასავლეთით, მდ. ხრამის მარჯვენა ნაპირზე, დღევანდელი არუხლოს ადგილზე. იგი გზასაყარი იყო. გარდა დმანის-მარნეულისა, აქედან მოდიოდა გზები სამშვილდეზე, წინწყაროზე, მარაბდაზე. აქედან შორი არ იყო ლორემდეც.
„იქ მოართვეს ამბავი ბეშქენ ჯაყელისა ჯავახეთს თურქთაგან მოკლვისა. და ამისთვის უშლიდნენ დიდებულნი მას ჟამსა წარსლვად. განრისხებულმა მეფემ არა მოისმინა ყოვლად. არამედ დაესხა თურქთა, არაქსის პირსა მდგომთა, მოსრა სიმრავლე მათი და წამოიღო ტყვე და ალაფი ურიცხვი.
ამავე წელსა აიღო სომხითისა ციხე ლორე“. ეს ქალაქი 1065 წლიდან კვირიკიანების დინასტიის მიერ შექმნილი ტაშირ-ძორაკერტის სამეფოს ცენტრი გახლდათ. ლორე მდებარეობდა მაღალ სამკუთხა პლატოზე, რომელსაც 2 მხრით ხეობები იცავდა, მესამე მხრით ციხე-სიმაგრეთა კედლების სისტემა. 1104 წლიდან იგი მუსლიმ ამირათა ხელთ იყო.
ლორე თავისი მიმდებარე ტერიტორიით (ტაშირის მხარე) საქართველოს შემოუერთა და განსაკუთრებული სამხედრო მნიშვნელობის გამო ამირსპასალართა რეზიდენციად იქცა. ლორეს აღების შემდეგ დავითმა მიიღო ტაშირ-ძორაკერტის მეფეთა ტიტული: „მეფე სომეხთა“.
„და მას-ვე წელსა ივლისსა დაიპყრა აგარანი (გვიანდელი კოჟრის ციხე), მეორესა დღესა, ცისკარს. რამეთუ პირველ-ცა ესე ციხე აეღო ბაგრატს, პაპასა მისსა, გარნა სამ თვე ბრძოლითა“. ამით ქვემო ქართლის შემოერთება დასრულდა და თბილისი ქართველთა ალყაში აღმოჩნდა.
ყივჩაღების ჩამოსახლება
პოლიტიკურად, ეკონომიკურად და კულტურულად ზეაღმავალი საქართველოსათვის, რომლის საშინაო და საგარეო გეგმები სულ უფრო მზარდი და მრავლისმომცველი იყო, აუცილებელს ხდიდა ლაშქრის გამრავლებისათვის ქმედით, გონივრულ ზრუნვას. სახელმწიფოსა და მისი მეფის მიერ დასახული დიდი ამოცანების გადასაწყვეტად საკმარისი არ იყო ის ღონისძიებები, რაც დავითმა თავისი მეფობის პირველ ეტაპზე სამხედრო საქმის ორგანიზაციის მიზნით გაატარა.
ლაშქრის სიმრავლე განსაკუთრებით საჭირო გახდა მას შემდეგ, რაც დავითმა ზედიზედ აიღო მრავალი ციხე-ქალაქი. რა თქმა უნდა გამუდმებულმა ბრძოლებმა ქართული ლაშქარი დაღალა და რიცხობრივადაც შეამცირა. ამასთან მოპოვებული გამარჯვების განმტკიცების მიზნით ლაშქრის ერთი ნაწილი ქალაქთა და ციხეთა შინა მდგომად და დამჭირველად იქნა გამწესებული.
დავითის ისტორიკოსი საგანგებოდ აღნიშნავს, რომ საქართველოს გაზრდილი მოთხოვნების დასაკმაყოფილებლად არ იყო საკმარისი ქართული ლაშქარი. „ხედავდა რა მეფე დავით ესე-ოდენთა ზეგარდამოთა ღმრთისა მიერ წყალობათა, შეწევნათა, ძლევათა და გამარჯვებათა თვისთა, და რომელთა ღმერთი მოსცემდა სამეფოთა ქვეყანათა, ქალაქთა და ციხეთა, რამეთუ არა იყო ესოდენი სიმრავლე ლაშქართა სამეფოსა შინა მისსა, რათა-მცა ქალაქთა და ციხეთა შინა მდგომად და დამჭირველად და კვლავ თვით მის თანა მყოფად და მოლაშქრედ-მცა კმა ეყვნენ დაუცხრომელად მიმოსლვასა ლაშქრობასა მისსა ზამთარ და ზაფხულ ამისთვის-ცა მოიკრიბა გონება, კეთილად და გონიერად გამგონე, ვითარცა დავით, სულისა მიერ წმიდისა, აიღო მაღლად თავი თვისი და მიმოავლო თვალი გონებისა თვისისა და განიცადა კეთილად, განიზრახა სამეფოთა ცნობითა, რომელიც არა კმა იყვნენ სამეფოსა მისისანი თანა-მიყოლად კრთომათა და წადიერებათა სულისა მისისათა“.
რა მოთხოვნებია დასმული ლაშქრის წინაშე? დავითს ლაშქრის ერთი ნაწილი მის თანამყოფად ესაჭიროებოდა, მეორე დიდი ნაწილი დაუცხრომელად მიმოსვლასა ლაშქრობასა მისცა ზამთარ და ზაფხულ. ე. ი. ეს ლაშქარი ფაქტობრივად მუდმივი იყო, რადგან წლის ყოველ დროს დაუცხრომელ ლაშქრობა ისახავდა მიზნად. მესამე ნაწილი ლაშქრისა როგორც ზემოდაც აღინიშნა აღებული ციხე-ქალაქების დასაკავებლად და შემდგომ შინა მდგომად იყო საჭირო.
ამოცანა დიდი და მნიშვნელოვანი იყო. ლაშქარი რიცხობრივად ისე უნდა გამრავლებულიყო, რომ ქვეყნის ზეაღმავალი ეკონომიკის განვითარება არ უნდა შეწყვეტილიყო. ე. ი. მატერიალური დოვლათის მწარმოებელი მასა არ უნდა მოწყვეტილიყო თავისი ძირითადი სამუშაოდან.
დავითმა და საქართველოს სამეფო კარმა ქვეყნის ფეოდალური ლაშქრის გამრავლება არაქართული წარმოშობის მოლაშქრეთა გადმოსახლების გზით გადაწყვიტა.
საქართველოში უცხოელთა ჯარის მოწვევა არ ყოფილა უჩვეულო მოვლენა. კავკასიის მთიანეთში ან იმიერკავკასიაში ხდებოდა ასეთი ლაშქრის დაქირავება, თანაც გარკვეული პირობით, დათქმულ დროს მტრის წინააღმდეგ ალაშქრებდნენ ხოლმე და მერე ისევ შინ გაისტუმრებდნენ.
XII ს. I მეოთხედში როცა საქართველო ესოდენ გაძლიერების გზას ადგა ბუნებრივია დროებითი დაქირავება ჯარისა ვერ დააკმაყოფილებდა ქვეყნის მოთხოვნებს. დღის წესრიგში დგებოდა საჭირო რესურსების გამონახვა და მუდმივი ჯარის შექმნის საკითხი. საქართველოს სახელმწიფოს მესვეურებმა ყივჩაყთა გადმოსახლებისაკენ აიღეს გეზი.
დავითი როცა რეფორმებს ატარებდა, მათ შორის როცა მუდმივი ლაშქრის შექმნაზე ზრუნავდა დაინტერესებული იყო იმითაც, რომ რაც შეიძლება მეტად შეეზღუდა დიდგვაროვან ფეოდალთა პოლიტიკური უფლებები და გაეძლიერებინა მეფის ხელისუფლება.
უცხოელთა გადმოყვანითა და მუდმივი ჯარის შექმნით მეფე ფეოდალებისაგან სრულიად დამოუკიდებელი ხდებოდა, ამდენად უცხოელთა გადმოსახლების ძირითად მიზეზად უნდა ჩაითვალოს 2 ფაქტორი: ფეოდალური საქართველოს მთავრობის ზრუნვა ეკონომიკური ძლიერების შენარჩუნებისა და შემდგომი აღმავლობისათვის და სამეფო კარის ბრძოლა ძლიერი ფეოდალური მონარქიის შექმნისათვის.
რაც შეეხება დავითის ისტორიკოსის იმ თქმას, რომ „არა იყო ესოდენი სიმრავლე ლაშქართა სამეფოსა“, ეს მხოლოდ რეალური სურათის წარმოდგენისათვის არ არის განცხადებული, არ არის გამორიცხული, რომ ვინმე წინ აღუდგა იმ ღონისძიებებს, რომლებიც მიზნად ისახავდნენ უცხო ეროვნების ხალხის სამუდამო ჩამოსახლებას საქართველოში და სამეფო კარმაც თავისი მოქმედების დასასაბუთებლად მკვეთრად წარმოაჩინა ეს მხარე. დავითის ისტორიკოსმაც რა თქმა უნდა შეიტანა იგი თავის თხზულებაში. ამ თხზულებიდან ჩანს, რომ მაბრალობელნი ყივჩაღთა გადმოყვანაში სამეფო კარის ხარვეზს ხედავდნენ, არასწორად მიაჩნიათ ეს ნაბიჯი.
საკითხი ისმება ასე, რატომ მაინცდამაინც ყივჩაღების გადმოყვანა და მათგან მუდმივი ლაშქრის შექმნა გადაწყდა? ამ კითხვის ახსნა დავითის ყივჩაღებთან მოყვრობით ვერ იქნება მთლად დამაკმაყოფილებელი მეცნიერული თვალსაზრისით. ყივჩაღების ყოფა-ცხოვრებაში საქართველოს მეფემ და სამეფო კარმა შენიშნა ის ფაქტორები, რომლებმაც განაპირობეს სწორედ ყივჩაღებისაკენ გეზის აღება.
ყივჩაღები კავკასიონის ჩრდილოეთით მდ. დონიდან მოკიდებული კასპიის ზღვის ნაპირებამდე ცხოვრობდნენ. ისინი განვითარების დაბალ საფეხურზე იდგნე. მათში XII საუკუნეში ჯერ კიდევ გვაროვნული წყობილება იყო და ტომებად ცხოვრობდნენ. ისინი ცნობილი იყვნენ კარგი საბრძოლო თვისებებით, ამასთან ნების დამყოლნი და უპრეტენზიონი იყვნენ. დავითმაც კარგად უწყოდა კეთილად ყივჩაღთა ნათესავისა სიმრავლე, წყობათა შინა სიმხნე, სისუბუქე და მიმოსვლა, სიფიცხე მიმართებისა, ადვილად დასამჭირველობა და ყოვლითურთ მომზავებლობა ნებისა თვისისა.
ყივჩაღებთან მსოფლიოს არაერთი ხალხისა და სახელმწიფოს (ბიზანტია, კიევის რუსეთი, ბულგარეთი, უნგრეთი, პოლონეთი და სხვა) წარსულია დაკავშირებული. ცენტრალური და შუა აზიის ველებიდან მოსულ ამ მომთაბარე ტომებს წილად ხვდათ ტერიტორიულად მოცილებულ სხვადასხვა ხალხებთან ურთიერთობა; ზოგთან მტრული, ზოგთან კეთილმეზობლური. ყივჩაღები თურქული მოდგმისანი იყვნენ. XI ს. მათ ეკავათ დიდი ტერიტორია დნეპრიდან თურანის მთიანეთამდე. ისინი ჩრდ. კავკასიაშიც მრავლად იყვნენ. მათ ორგანიზაციაც შესაბამისი ჰქონდათ, ისინი ურდოებად ცხოვრობდნენ ზამთრობით სადგომებში მდინარეთა პირას.
XI ს. ისინი პირველყოფილი თემური წყობილების რღვევისა და კლასობრივი საზის შექმნის სტადიაზე იყვნენ. ყივჩაღები სწრაფი და მარჯვე მეომრები იყვნენ, არაერთხელ დასცეს შიშის ზარი აღმ ევროპის ქვეყნებს. მათი ერთი ნაწილი, რომელსაც სივჩანი მეთაურობდა დონს გაღმა გადავიდა, მეორე ნაწილი კი რომელსაც მისი ძმა ოტროკი (ქართული წყაროებით ათრაქა) ედგა სათავეში ჩრდ. კავკასიაში მოვიდა ოსების მეზობლად.
ყივჩაღებსა და ოსებს შორის იმთავითვე იჩინა თავი უთანხმოებამ. ყივჩაღების მეჯოგურმა მეურნეობა შეუთავსებელი იყო ოსთა დაწინაურებულ მიწათმოქმედებასთან. მათ ურთიერთქიშპს თავიდან ალბათ საქართველოს სამეფო კარიც შეუწყობდა ხელს, რადგან ჩრდ. კავკასიაში ახალი მეომარი ტომის გამოჩენა მთელს ამიერკავკასიას შეუქმნიდა საფრთხეს, ოსებს კი მათი შეჩერება კავკასიის ცენტრალური გადასასვლელებისაკენ უფრო ადვილად შეეძლოთ.
სამხრეთ რუსეთის სტეპებში ყივჩაღები პირველად XI ს. შუახანებში გამოჩნდნენ. მათი თავდასხმები რუსებზე ამ საუკუნის 50-80-ან წლებში არც ისე ხშირი იყო და დიდი ზარალიც არ მოჰქონდა.
1091 წელს კი ყივჩაღებმა ბიზანტიის იმპერიასთან, ალექსი კომნინოსთან ერთად შეკავშირებულებმა გაანადგურეს პაჭანიგები და აქედან მოკიდებული მოსვენებას არ აძლევდნენ კიევის რუსეთს.
ყივჩაღთა წინააღმდეგ ძალზედ ქმედითი ზომები ჩაატარა პერეიასლავის, შემდგომში კიევის მთავარმა ვლადიმერ ვსევოლოდის ძე მონომახმა, რომელმაც შეძლო მომთაბარეთა ფაქტობრივი განადგურება, რუსეთის საზღვრების გარეთ განდევნა. ვლადიმერმა ყივჩაღთა წინააღმდეგ რამდენიმე დიდი ლაშქრობა მოაწყო 1103, 1107, 1109, 1111 და 1116 წლებში, რომელთა შემდეგ ოტროკი (ათრაქა) და მასთან ერთად ყივჩაღთა 40000 ოჯახი გადასახლებულან საქართველოში.
როგორც ვხედავთ ყივჩაღთა გადმოსახლებას საქართველოში ხელი შეუწყო იმ გარემოებამაც, რომ ისინი ძალზედ შევიწროებულნი იყვნენ კიევის მთავრის ვლადიმერ მონომახისაგან და მათ ქმედით წინააღმდეგობას ვეღარ უწევდნენ.
ყივჩაღთა დაბალი განვითარების საფეხურზე ყოფნა სასარგებლო იყო საქართველოსთვის; აი რატომ, როგორც ზემოთ ავღნიშნეთ საქართველოს სამეფო კარს გადაწყვეტილი ჰქონდა არა დროებითი დაქირავება ჯარისა (ამ შემთხვევაში მნიშვნელობა არა აქვს დასაქირავებელი ხალხის განვითარების დონეს), არამედ მუდმივი ჯარის შექმნა გადმოსახლებული ხალხის ბაზაზე უნდა მომხდარიყო, ასეთ შემთხვევაში დაბალი განვითარების ხალხის მითუმეტეს ისეთის, რომელიც თითქმის მომთაბარულ ცხოვრებას ეწეოდა, იმიტომ იყო ხელსაყრელი, რომ ეს უკანასკნელი ადვილად შეეგუებოდა ახალ გარემოს, გარდა ამისა, როგორც წესი მოექცეოდნენ მათზე გაცილებით უფრო მაღალი კულტურის მქონე ხალხის – ქართველების გავლენის ქვეშ და თვითონაც გაქართველდებოდნენ. ე. ი. საქართველო მათთვის სამშობლო გახდებოდა და მათი ერთგულებაც ამ ქვეყნისათვის ბრძოლისათვის დიდი იქნებოდა.
საქართველოს სამეფო კარს კარგად უნდა ჰქონოდა გათვალისწინებული ყველა ზემოდ ჩამოთვლილი დეტალი, როცა გეზს ყივჩაღთა გადმოსახლებისაკენ იღებდა, გათვალისწინებული უნდა ჰქონოდა ისიც, რომ ყივჩაღების ერთგულება მხოლოდ 1 ნებისადმი დავითისადმი საკმარისი არ იყო და ამიტომ თავიდანვე იფიქრებდნენ მათ გაქართველებაზე რათა ეს უკანასკნელნი საერთოდ ქვეყნის ერთგულნი ყოფილიყვნენ და არა მხოლოდ მეფისა. ამდენად საქართველოს სამეფო კარის მიერ სწორედ ყივჩაღების გადმოსახლებაზე გეზის აღების მიზეზი მათ კარგ საბრძოლო თვისებებთან, ადვილად დასამჭირვებელსა და ყოვლითურთ მომზავებლებელთან ერთად განვითარების დაბალი დონე იყო, რაც ყივჩაღების უმტკივნეულოდ ჩამოსახლებისა და მათზე ზეგავლენის მოხდენის საშუალებას იძლეოდა.
საქართველოს სამეფო კარს ყივჩაღთა თანხმობა გარანტირებული ჰქონდა იმითაც, რომ რუსეთის მთავრობისაგან შევიწროებული და დარბეული თავიანთი საცხოვრებლიდან გამოდევნილი ყივჩაღებისათვის საქართველოში გადმოსახლება შველას უდრიდა.
როგორც დავინახეთ ყივჩაღთა ჩამოსახლება მათგან მუდმივი ლაშქრის შექმნის მიზნით საქართველოს სამეფო კარს ღრმად ჰქონდა აწონ-დაწონილი, რადგან მის გატარება-შესრულებას დიდი წინდახედულება და დაკვირვება სჭირდებოდა.
დავითის ისტორიკოსი მოგვითხრობს: „და უწყოდა კეთილად ყივჩაყთა ნათესავისა სიმრავლე, და წყობათა შინა სიმხნე, სიმსუბუქე და მიმოსლვა, სიფიცხე მიმართებისა, ადვილად დასამჭირვლობა და ყოვლითურთ მომზავებლობა ნებისა თვისისა. და ამათ თანა უადვილეს იყვნენ მოსლვად მახლობელობითა-ცა და უპოვარებითა, და რამეთუ პირველ მრავალთა წელთასა მიერ მოეყვანა სანატრელი და ყოვლად განთქმული სიკეთითა გუარანდუხტ დედოფალი, შვილი ყივჩაყთა უმთავრესისა ათრაქა შარაღანის ძისა, სჯულიერად მეუღლედ თვისად და დედოფლად ყოვლისა საქართველოსა. ამისთვის-ცა წარავლინა კაცნი სარწმუნონი და მოუწოდა ყივჩაყთა და სიმამრსა თვისსა.
ხოლო მათ სიხარულით მიითვალეს, ოღონდ ითხოვეს გზა მშვიდობისა ოვსთაგან. ამისთვის-ცა ბრძანა მეფემან წასლვა ოვსეთს, და სიტყვასა-ვე თანა წარემართა და თან წაიყვანა გიორგი ჭყონდიდელი და მწიგნობართუხუცესი თვისი, კაცი სრული ყოვლითა სიკეთითა სულისა და ხორცთასა, სავსე სიბრძნითა და გონიერებითა, განმზრახი, სვიანი და ფრთხილი, თანა-აღზრდილი აღმზრდელი პატრონისა და თანა-განმკაფელი ყოველთა გზათა, საქმეთა და ღვაწლთა მისთა. შევიდნენ ოვსეთს და მოეგებნენ მეფენი ოვსეთისანი და ყოველნი მთავარნი მათნი, და როგორც მონანი დადგნენ წინაშე მისსა. და აიღეს მძევალნი ორთაგან-ვე, ოვსთა და ყივჩაყთა, და ასე ადვილად შეაერთა ორნი-ვე ნათესავნი. და ჰყო შორის მათსა სიყვარული და მშვიდობა როგორც ძმათა. და დაიკავა ციხენი დარიალსა და ყოველთა კართა ოვსეთისათა და კავკასიისა მთისათანი და შექმნა გზა მშვიდობისა ყივჩაყთათვის, და გამოიყვანა სიმრავლე ფრიად დიდი; და სიმამრი და ცოლის ძმანი თავისი არა ცუდად დაიღალდნენ; არა ცუდ იქმნა გამოყვანა მათი, არამედ მათითა ხელითა მოსრა სრულიად სპარსეთისა ძალნი, და დასცა შიში და ზარი ყოველთა მეფეთა ქვეყანისათა, და მათითა თანადგომითა ქმნნა საქმენი დაურწმუნებელნი, ვითარცა ითქვას წაღმართ.
ხოლო მაშინ ოვსეთს ყოფასა მიიცვალა გიორგი ჭყონდიდელი; თავ-ადგა სიყრმითგანთა პატრონისა მსახურებათათვის; და პატივითა დიდითა წარმოგზავნა მონასტერსა ახალსა და იქ დაემარხა. რომელიც იგლოვა ყოველმან სამეფომან და თვით მეფემან, ვითა მამა და უმეტეს-ცა მამისა, შემოსითა შავისათა ორმოც დღე, ვიდრემდე იშვა ვახტანგ, რომლისა ხარებითა დაიხსნა გლოვა“.
გიორგი ჭყონდიდელის გარდაცვალების შემდეგ (1118 წ.) მწიგნობართუხუცესად მეფემ გიორგი ძმისწული სვიმონ ბედიელ-ალავერდელი დანიშნა, რომელსაც 1124 წ. ჭყონდიდლობაც მიუმატეს.
„ხოლო ყივჩაყი დააყენა ადგილთა მათ მარჯვეთა დედა-წულითა მათითა, რომელთა თანა იყო წყობად განმავალი რჩეული ორმოცი ათასი. ესენი განასრულა ცხენებითა და საჭურველითა“. ყივჩაყების ნაწილი დავით აღმაშენებელმა დაასახლა ძირითადად აღმოსავლეთ საქართველოში, თურქ-სელჩუკთა შედეგად დაცარიელებულ შიდა ქართლში, ჩრდილო სომხეთში, ჰერეთში, საქართველოს სასაზღვრო-სანაპირო ზოლში, სადაც მათ მოვალეობას სახელმწიფო საზღვრის გამაგრება შეადგენდა.
„თვით ყივჩაყთა უმრავლესნი ქრისტიანე იქმნებოდნენ დღითი-დღე, და სიმრავლე ურიცხვი შეეძინებოდა ქრისტესა. ესენი რა ასე შემოიკრიბა, და დააწყვნა გვარად-გვარად და დაუდგინა სპასალარნი და მმართებელნი; და ეგრეთ-ვე თვისისა სამეფოსა სპანი, რჩეულნი და მოკაზმულნი, ცხენ-კეთილნი და პირ-შეუქცეველნი; და საშუალ მათსა თვით იგი უმსგავსო სპასპეტი და წინა-მბრძოლი, მიმსგავსებული ძველისა ქაიხოსროსთვის მოთხრობილთა, წინა-უძღოდა, და იწყო რბევად სპარსეთისა, შარვანისა და სომხითისა დიდისა. რამეთუ არა დაღლებოდა, არ-ცა მოეწყინებოდა, არამედ ჟამიერად და წესიერად ალაშქრებდა მათ, მართებდა და განაგებდა მსგავსად მისსა დიდ-გონეობითა, და ვინ-ღა-მცა იყო წინა-მდგომი მისი, და ანუ მიმმართი ომისა მის წინაშე“.
ამდენად საქართველოს სამეფო XII საუკუნის 20-ანი წლებისათვის სამხედრო თვალსაზრისით საკმაოდ ძლიერი სახელმწიფო იყო.
როგორც ზემოთ ვნახეთ ყივჩაღები თავიანთი ოჯახებითურთ იქნენ გადმოსახლებული. ამასთან თითოეული ოჯახის ფეოდალური ვალდებულება იყო თითო მოლაშქრე მუდმივად მიეცა ქვეყნისათვის. ყივჩაღებს მეომრისათვის ყველა საჭირო ატრიბუტთან ერთად მიეცათ მიწა, ბუნებრივია, რომ ამ გზით შექმნილი ჯარი ჩვეულებრივი დაქირავებული გვარდია არ იყო, იგი არსებითად განსხვავდებოდა ისეთი დაქირავებული ჯარისგან როგორიც როქის სპა იყო.
ყივჩაღები უშუალოდ ჩაებნენ ფეოდალური საქართველოს ცხოვრებაში. მათი განსხვავება ქართველი გლეხებისაგან სახელმწიფოსადმი ვალდებულება-დამოკიდებულებაში უნდა გამოხატულიყო, კერძოდ ყივჩაღთა ვალდებულება მხოლოდ სამხედრო სამსახურში უნდა ყოფილიყო, სხვა მხრივ კი ყივჩაღი მოსახლეობა ალბათ თავისუფალი იყო. არ არის გამორიცხული ისიც, რომ სამხედრო სამსახური ბეგარის სახით დაწესებულიყო.
ყივჩაღთა გადმოყვანისათვის ქმედითი ღონისძიებების გატარება დავითმა 1118 წლის II ნახევარში დაიწყო ლორისა და აგარანის აღების შემდეგ და უნდა ვიფიქროთ, რომ 1119 წელს მთლიანად მოაგვარა ეს საქმე დაასრულა ყივჩაღთა ჩამოსახლება.
ამგვარად 1118–19 წლებში ძირითადად გადაწყდა მუდმივი ლაშქრის შექმნის პრობლემა, ამ ლაშქრის მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენდნენ ყივჩაღები. დავითის ისტორიკოსის მიხედვით ისინი 40000 იყვნენ, მათ გარდა მუდმივ ლაშქარში როგორც დასტურდება ქართველებიც იყვნენ.
~ვახუშტის და იოანე ბატონიშვილის მტკიცებით დავითს ჰყავდა 60000-ანი მუდმივი ლაშქარი, აქედან თუკი 40000 ყივჩაყი იყო ბუნებრივია დანარჩენი 20000 ქართველი იქნებოდა. ვახუშტი ამ ლაშქარს მარადის მცველს უწოდებს, იოანე ბატონიშვილი კი აღნიშნავს, რომ დავითს ყოველთვის მზად ჰყვა როჭიკით 60000 მხედარი კაცი.
ნიშანდობლივია, რომ დავითმა მუდმივი ლაშქრის წევრებს წინანდელთან შედარებით განსხვავებული პატივი მიაგო. როგორც ჩანს დავითი ლაშქარს როჭიკით-კვებდა ანუ ჯამაგირით ინახავდა. მან აკრძალა ომების დროს წამოღებული ნადავლის მოლაშქრეთა შორის განაწილება.
როგორც ირკვევა დავითმა საგანგებო გადასახადიც შემოიღო – „საყივჩაღო“, რომელსაც შესაბამისი მოხელეები მესაყივჩაღეები კრეფდნენ. ეს სრულიად კანონზომიერი მოვლენა იქნებოდა. ახლადგადმოსახლებულ ყივჩაყებს ესაჭიროებოდათ გასრულება ცხენებითა და საჭურვლით. ამასთან ყივჩაყთა ლაშქრის შენახვა-გამოკვებაც მნიშვნელოვანი ტვირთი, დამატებითი ეკონომიკური პრობლემა იყო საქართველოსათვის.
საქართველოსა და ყივჩაღებს შორის გარკვეულ დროს კეთილი დამოკიდებულება სუფევდა. ფაქტია, რომ დავითს ყივჩაღთა ერთერთი ტომის ათრაქა შარაღანის ძის ქალი გურანდუხტი ჰყავდა ცოლად და ისიც ფაქტია, რომ ჩამოსახლებული ყივჩაღები კარგად შეეგუენ საქართველოს მოსახლეობას, სწრაფად გაქრისტიანდნენ და გაითქვიფნენ ქართულ მოსახლეობაში, მოხდა ასიმილაცია.
საგულისხმოა, რომ ყივჩაღთა ჩამოსახლებიდან სულ რაღაც ნახევარი საუკუნის შემდეგ ტერმინი ყივჩაღი შეცვალა ტერმინმა ნაყივჩაღარმა. ესეც ასიმილაციის გარკვეული მაუწყებელია.
როგორც ზემოთაც გაირკვა საქართველოს ფეოდალურ სახელმწიფოში გატარებული ქმედითი ღონისძიებების შედეგად 1120 წლისათვის შეიქმნა სამოცათასიანი მუდმივი ლაშქარი, რაც უპრეცენდენტო მოვლენა იყო საქართველოს მთელს ისტორიაში. ამას გარდა დავითს ჰყავდა 5000-ანი პირადი „მცველად მისად“ გვარდია, მონა-სპა. ქვეყნის ლაშქრის ერთ ნაწილს შეადგენდნენ სამეფოსა სპანი, რომელნიც მუდმივი ლაშქრისაგან განსხვავებით იყო ქვეყნისგან გამოყვანილი და ერისთავთა თვეში დაწესებული. ამ ლაშქარს შეყრიდნენ დროდადრო, საჭიროების შემთხვევაში, ლაშქრის ეს ნაწილი ავტორიტეტითა და სიმპათიით სარგებლობდა. შემთხვევითი არ არის, რომ ისინი დავითის ისტორიკოსის თხზულებაში წარმოდგენილნი არიან როგორც რჩეულნი და მოკაზმულნი, ცხენკეთილნი და პირშეუქცეველნი. განსაკუთრებული საჭიროების შემთხვევაში საქართველოს ლაშქარს ემატებოდა „როქის-სპა“ – უცხოელთა დაქირავებული ჯარი.
დიდგორის ბრძოლა
1120 წლისათვის საქართველოს ძლიერი ლაშქარი სრულ საომარ მზადყოფნაში იყო. მუდმივი ლაშქრის შექმნამ, საგანგებოდ გაწვრთნამ და მკაცრი დისციპლინის შემოღებამ დიდი სარგებლობა მოუტანა საქართველოს. ქვეყანა გაამაგრა, გააძლიერა, გარეშე მტრებს კი თავზარი დასცა.
მუდმივი ჯარის შემოღებასთან დაკავშირებულ ღონისძიებებს დავითს ბევრი დიდგვაროვანი ფეოდალი უწუნებდა, მაგრამ დიდმნიშვნელოვანმა ნაბიჯმა თავისი ნაყოფი გამოიღო.
ამ ლაშქრის მეტად დიდ მნიშვნელობას ხაზს უსვამს საქართველოს წარმატებები. „განიცადე ცხა ოთხთა წელთა ქმნილნი მისნი რომელთა მრავალგზის ქმნულთა მცირედი მეგულვოდის თქმად“, დავითის ისტორიკოსის ეს სიტყვები ეხება იმ 4 წლის ღვაწლსა და ძლევამოსილებას რომელიც მუდმივი ლაშქრის შექმნიდან საერთოდ დავითის მიერ სამხედრო რეფორმების წარმატებით გატარების შემდეგ 1120–25 წლებში მოიხვეჭა საქართველომ.
სელჩუკები როგორც კი მეფეს შორს დაიგულებდნენ მათი მსტოვრების მონაცემების მიხედვით დასაზამთრებლად ჩამოდგებოდნენ ხოლმე. „ხოლო ჰქონდა ჩვეულებად ესე მეფესა, რამეთუ განზრახვით გადავიდოდა აფხაზეთს და ჩამოიტყუებდა თურქმანთ საზამთროთა ადგილთა მტკვრის პირისათა. რამეთუ მათნი-ცა მსტოვარნი ზედა ადგიან მეფესა და ეძებდნენ გზათა მისთა გადავიდა მეფე გუგეთს და იქიდან ხუფათს, და ამით გულ-პყრობილ ყვნა იგინი. ქორონიკონი იყო სამას ორმოცი (1120 წ.). ხოლო მათ ცნეს რა სიშორე მისი, ჩამოდგნენ ბოტორას, დიდნი ფრიად, და დაიზამთრეს. და მეფე თითქოს გადმოფრინდა, თებერვალსა თოთხმეტსა და უცნაურად დაესხა ზედა, და ძლით ვინ-მე შეესწრა ცხენსა და გადაიხვეწა. აიღეს ტყვე და ალაფი ურიცხვი, და მოვიდა ღანუხს.
და მას-ვე შვიდეულსა პირ-მარხვასა დღესა აიღო შარვანს ქალაქი ყაბალა (კავკასიის ალბანეთის სახელმწიფოს დედაქალაქი, დააგრიეს სეფევიდებმა ახ. წ. XVI საუკუნეში), და აავსო სამეფო თავისი ოქროთა და ვეცხლითა და ყოვლითა სიმდიდრითა. წამოვიდა ქართლს და მსწრაფლ შეკრიბა სპა, და ჩავიდა შარვანს, მაისსა შვიდსა, არბია ლიჟათათ ვიდრე ქურდევანამდე და შიშტალანთამდე, და სავსენი ალაფითა მოვიდნენ ქართლს.
მათვე დღეთა შეიბნენ შარვანელი და დარუბანდელი, მოკლეს შარვანაშა აფრიდონ, და ამოსწყვიდეს შარვანელნი.
თვესა ნოემბერსა წავიდა მეფე აშორნიას, დაესხა თურქმანთა, მოსრნა და იავარ-ყვნა, და წამოიღო ნატყვენავი მათი ურიცხვი. ჩამოვლო მგზავრ, დაესხა სევგელმეჯს თურქმანთა-ვე და არა დაუტევა მოტირალი კარავთა მათთა“.
ამ ამბებით შეშფოთებულმა არანის მმართველმა უფლისწულმა თოღრულმა თბილისელ მუსლიმთა თხოვნით ქალაქში თავისი შიჰნა გააგზავნა და ამით ქალაქზე ხელი დაადო, თუმცა დავითს ამისთვის ყურადღება არ მიუქცევია და თბილისელ მუსლიმთა შევიწროვებას განაგრძობდა, რის გამოც ისინი იძულებული გახდნენ ყოველწლიურად დავითისთვის ხარკად 10000 დინარი ეძლიათ. ამიერიდან თბილისში უნდა ყოფილიყო მეფის ნაცვალი 10 მხედრით.
ამდენად, მოყოლებული 1118 წლიდან დავითი გამუდმებით ლაშქრობს შირვანში იქ ჩამომდგარი თურქმანების გასაწმენდად და ამით ეხმარება მის ნათესავ შირვანშაჰს. ამით გათამამებული აფრიდუნი დარუბანდის წინააღმდეგ ლაშქრობას აწყობს, თუმცა მარცხდება და იღუპება, რის შემდეგაც შირვანშაჯად დავითის სიძე მანუჩეჰრი ჯდება.
„მას-ვე ზამთარსა ჩავიდა აფხაზეთს ბიჭვინთამდე და განაგნა საქმენი მანდაურნი: ღირსნი წყალობისანი შეიწყალა, შემცოდენი დაიპყრა და წვართნა; რამეთუ იყო ზამთარი ძნელი და თოვლი დიდი. ხოლო ცნეს რა თურქთა, რომ შორს არის მეფე, გულ-დებით ჩამოდგნენ პირსა მტკვრისასა. მეფე წამოვიდა მსწრაფლ აფხაზეთით თოვლთა საშინელთა, გადაათხრევინა მთა ლიხისა, სადაც გადანაკვეთსა თოვლისასა ჰქონდა სიმაღლე მხარი სამი. და დახვდა მზად სპა მისი, და პირველ ამბავისა ქართლისა ცნობამდე დაესხა ხუნანს და აავსო ლაშქარმან მთით მტკვრამდე და გაგიდან ბერდუჯამდე. და მოსრეს პირითა მახვილისათა, რომელთაც არა დაურჩათ მთხრობი ამბავისა. ქორონიკონი იყო სამას ორმოცდაერთი (1121 წ.), თვე მარტი.
გაზაფხულზე ადიდდა მტკვარი, რომლის ნადინებსა ვერ დაეტია. ამისითა მინდობითა ჩადგნენ თურქმანნი ბარდავს გულ-დებითა. მაშინ მონახნა მეფემან იგინი-ცა და ალონს მტკვარსა გაცურდა ყივჩაყითა და უზრავხა მას წყალსა, მოსრა თურქნი, არბია ბარდავი. და დაჰყო ორი დღე, და ნებიერად მოვიდა შინა სავსე ალაფითა. თვე იყო ივნისი“. ეს რეიდი დავითმა განახორციელა კახეთის გზით, რომელიც გადიოდა მცხეთა-მარტყოფ-ხაშმ-საგარეჯოზე ან საგურამო-ერწოზე.
ამ ამბავს უფრო დაწვრილებით მოგვითხრობს მათეო ურჰაეცი: „1121 წელს ვინმე ამირა განძაკის ქვეყნიდან სახელად ხაზი (უნდა იყოს არანის მმართველის გამოგზავნილი), რომელიც ადრე კეთილგანწყობით მორჩილებაში იმყოფებოდა საქართველოს მეფე დავითთან, 30000 მეომრით შეიჭრა საქართველოში, მისი მოსახლეობის ერთი ნაწილი დაატყვევა და გააძევა ქართველთა ქვეყნიდან, ხოლო თვითონ წავიდა და დაბანაკდა ერთ ადგილას. როდესაც შეიტყო ეს ამბავი ქართველთა მეფე დავითმა, ჯარები გაგზავნა, თვითონაც მოვიდა და მოულოდნელად თავს დაესხა თურქთა ჯარებს, გაჟლიტა მათგან 30000 კაცი, ყველა მათი ცოლი და შვილი, ხოლო უთვალავი ცხვრის ფარა გამორეკა მრავალ ურიცხვ ალაფთან ერთად და წამოიყვანა ქართველთა ქვეყანაში“.
როგორც აშკარად ჩანს დავითი სელჩუკებს უსპობდა საარსებო წყაროებს და მიერეკებოდა საქართველოდან, რასაც სელჩუკთა კოალიციის საპასუხო ლაშქრობა და დიდგორის ბრძოლა მოჰყვა. ამ ამბებს ასე აღგვიწერს დავითის ისტორიკოსი: „ამათ ესე-ვითართა ჭირთაგან შევიწროებული თურქმანნი და ვაჭარნი განძელ-ტფილელ-დმანელნი წავიდნენ სულთანსა (უნდა იყოს დიდი სულთანი აჰემდ სანჯარი) წინაშე, და ყოველსა სპარსეთსა შეიღებნენ შავად, ზოგმა პირი, და ზოგმა ხელები, და ზოგმა სრულიად; და ასე მოუთხრეს ყოველნი ჭირნი, მოწევნული მათ ზედა, რომლითა აღძრეს წყალობად თვისა, და იქმნა გლოვა ფრიადი შორის მათსა.
მაშინ სულთანმა მოუწოდა არაბეთისა მეფესა დურბეზს, სადაყას ძესა (დუბაის სადაყას ძე, ერაყის ქ. ჰილლას მფლობელი და ილ ღაზის სიძე. ჰილლა ბაღდადის სამხრეთით 60 კმ-ზე მდებარეობს), და მოსცა ძე თვისი მალიქი (იგულისხმება სანჯარის ძმისწული და მემკვიდრე თოღრულ არანელი) და ყოველი ძალი მისი; და აჩინა სპასალარად ილ ღაზი, ძე ართუკისი, კაცი დაჰმანი და მრავალ-ღონე. და უბრძანა თურქმანობასა სადა-ღა-ცა ვინ იყო, დამასკოთ და ჰალაბითგან (ალეპო) ამოღმართ, ყოველსა მხედრობად შემძლებელსა, ამათ თანა ათაბაგსა განძისასა მისითა ძალითა და ყოველთა სომხითისა ამირათა. ქორონიკონი იყო სამას ორმოცდაერთი (1121).
შეიკრიბნენ ესე ყოველნი, შეითქვნენ, შეიმტკიცნენ სიმრავლითა ვითარცა ქვიშა ზღვისა, რომლითა აივსო ქვეყანა, და აგვისტოსსა თორმეტსა მოვიდნენ თრიალეთს, მანგლისს და დიდგორთა, რომელნიც თვით ფეხთა ზედა ვერ ეტეოდნენ ამათ ადგილთა. ხოლო მეფემან დავით, უშიშმან და ყოვლად უძრავმან გულითა, თუ ვითარ წინა განაწყო სპა მისი, და თუ ვითარ ყოველი საქმე მშვენიერად და ღონიერად ყო, რაბამ რა-მე წყნარად, უშფოთველად და გამოცდილებით და ყოვლად ბრძენად განაგო, და თუ ვითარ თვისნი სპანი დაიცვა უვნებელად, – ამათ ყოველთათვის არა ჩვენი, არამედ ვგონებ, რომელ ყოველთა ბრძენთა სოფლისათა ენა ვერ შემძლებელ არს მითხრობად ზედა-მიწევნით ყოველსა-ვე.
ბრძოლა სამ საათს გასტანა, რამეთუ პირველსა-ვე ომსა იოტა ბანაკი მათი და ივლტოდა, რამეთუ ხელი მაღლისა შეეწეოდა, და ძალი ზეგარდამო ფარავდა მას, და წმიდა მოწამე გიორგი განცხადებულად და ყოველთა სახილველად წინაუძღოდა მას და მკლავითა თვისითა მოსრვიდა ზედა-მოწევნულთა უსჯულოთა მათ წარმართთა, რომელ თვით იგი უსჯულონი და უმეცარნი მოღმართ აღიარებდნენ და მოგვითხრობდენ სასწაულსა ამას მთავარ-მოწამისა გიორგისსა, და ვითარითა ღონითა მოსრა სახელოვანნი იგი მებრძოლნი არაბეთისანი, და ანუ მეოტთა ვითარ სიმარჯვით და განკრძალულად სდევნნა და მოსრნა, რომლითა აივსნენ ველნი, მთანი და ღელენი მძორებითა.
ხოლო სპანი ჩვენნი და უმეტეს ყოველი სამეფო აივსო ოქროთა და ვეცხლითა, არაბულითა ცხენებითა, ასურულითა ჯორებითა, კარვებითა, სრა-ფარდაგებითა, სხვითა უცხოთა ჭურჭლებითა საბრძოლელთა თვითო-სახეთათა, ქოსთა და ფილაკავანთათა, სასმურთა ტურფათა და სანადიმოთათა, საბანელთა და სამზარეულოთათა, – რაოდენმან ქარტამან და მელანმან დაიტიოს აღწერად! და რამეთუ გლეხთა იხილე-მცა, ოდეს არაბთა მეფენი მოჰყვანდეს ტყვედ. და სხვათა გოლიათთათვის რად-ღა რა-მცა გვინდოდა თქმად“.
ალ ფარიკის მიხედვით თბილისის მმართველობის წარმომადგენლებმა 1121 წელს თხოვნით მიმართეს ნეჯიმისა და მაიაფარიკინის (მარდინის) პატრონს ნეჯმ ად დინ ილღაზის რათა მოსულიყო და ქალაქს დაპატრონებოდა, ილღაზს დიდძალი ლაშქარი შეუკრებია და თბილისისაკენ წამოსულა. ე. ი. ალ ფარიკი მიიჩნევს, რომ დიდგორის ბრძოლის მიზეზი იყო დავითის წარმატებული ღონისძიებები თბილისის შემოსაერთებლად.
როგორც ჩანს თბილისელმა და საქართველოს სამხრეთით მცხოვრები მუსლიმთა ერთმა ნაწილმა დასახმარებლად ილ ღაზს მიმართეს, ხოლო მეორე ნაწილმა დიდ სულთან სანჯარს. სანჯარისთვის უნდა მიემართა აგრეთვე დავითისგან შევიწროვებულ არანის მმართველ თოღრულს, რომელსაც სანჯარი მფარველობდა და უფროსი ძმის ირან-ერაყის სულთან მაჰმუდისგან იცავდა.
სანჯარი დაუყოვნებლივ გამოეხმაურა თხოვნას, მან მიმართა მუსლიმანებს, ვინც კი სადმე იყო ყველას მონაწილეობა მიეღოთ საქართველოს წინააღმდეგ საღვთო ომში, ხოლო ჯარის სარდლად ილ ღაზი დანიშნა.
დავითის ისტორიკოსის, მათე ურჰაეცის, იბნ ალ ჯაუზისა და იბნ ალ ასირის ცნობათა შეჯერების შედეგად დგინდება კოალიციური ლაშქრის მეთაურები:
ქურთი ამირა ილ ღაზი ართუკის ძე თავდაპირველად იერუსალიმს მართავდა, ვიდრე ფატიმიდებმა არ გამოაძევეს (1098 წ.). შემდეგ სულთან მუჰამადის სამსახურში ჩადგა და ბაღდადის შიჰნას წოდებას მიიღო, თუმცა მალევე შერისხეს და დიარბაქირის მხარეში დაფუძნდა, ძმასთან სუქმანთან ერთად. 1108 წელს ძმის სუქმანის გარდაცვალების შემდეგ ილ ღაზიმ მარდინის ამირობა ხელთ იგდო. 1117 წელს ალეპოს საამირო შემოიერთა. 1118 წელს დაიკავა მაიაფარიკინი და ალ ჯაზირას სხვა ქალაქები: ჰარანი, ნისიბინი და რას ალ აინი. ილ ღაზის უზენაესობას აღიარებდნენ, როგორც მისი ძმისშვილები დაუდ სუქმანის ძე და ბალაქ ბაჰრამის ძე, რომლებიც ფლობდნენ ჰის-ქაიფას და ხარპუტს, ისე სხვა მცირე ამირები (მაგ. არზანის და ბითლისის აჰდაბიანები და სხვ). ილ ღაზის ერთ-ერთ მთავარ დასაყრდენ ძალას დიარბაქირში მომთაბარე თურქმენები წარმოადგენდნენ, რომლებიც ძნელად საკონტროლო ხალხი იყვნენ, თუმცა სერიოზულ სამხედრო ძალას წარმოადგენდნენ. ისინი ძლიერი და სასტიკი მეომრები იყვნენ. სწორედ მათი წყალობით ჩამოაყალიბეს სელჩუკთა სახელმწიფოს დამაარსებლებმა უზარმაზარი იმპერია.
1119 წ. მდ. ორონტის ნაპირას ე. წ. სისხლიან ველზე, ჯვაროსნებთან გამარჯვებამ იგი უკვდავად შერაცხა და აქედან მოკიდებული ეწოდება „ნეჯმ ად დინ“ – „სარწმუნოების ვარსკვლავი“.
ასე რომ ილ ღაზი ბრძოლებში გამოწრთობილი სახელოვანი პიროვნება იყო და ამიტომაც დაინიშნა მუსლიმანთა კოალიციური ლაშქრის სარდლად.
რატომ ილაშქრა ილ ღაზმა საქართველოში, როდესაც მისი სამფლობელოები ერთი შეხედვით დავითის სამხედრო ასპარეზიდან შორს იყო? განა მართლა მხოლოდ დავითისგან შევიწროვებული თურქმანთა ვედრებამ გაჭრა?
როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ 1120 წლის ნოემბერში დავითმა ქ. აშორნია დაარბია. აშორნია (იგივე აშორნიქი, არშარუნიქი, ერასხაძორი) მდ. ახურიანის ქვემო დინების დასავლეთით მდებარეობდა. აქედან გზა იხსნებოდა ვანის ტბის სანაპიროებისაკენ, საიდანაც დიარბაქირამდე შორი არ იყო. ამას ემატებოდა იმავ 1120 წელს ანტიოქიაზე ილ ღაზის ლაშქრობის წარუმატებლობა, რამაც მისი ავტორიტეტი შეარყია და მის აღსადგენად ახალი წარმატება ესაჭიროებოდა. ასეთ ვითარებაში ურჯულოთა წინააღმდეგ წმინდა ომი საუკეთესო ვარიანტად ჩანდა.
დულბეიზ, დუბაის სადაყას ძე მაზაიადი დავითის ისტორიკოსისა და მ. ურჰაეცის ცნობით არაბეთის მეფე, ეს იყო კაცი მხნე და მეომარი. დულბეიზი ილ ღაზის მოწოდებისთანავე შეუერთდა მის ლაშქარს. რეალურად იგი მხოლოდ ქ. ჰილლასა და ბაღდადის მისადგომების მფლობელი იყო, თუმცა მამამისივით დიდი ამბიციები ჰქონდა და თავისი სამფლობელოების გაფართოებას სელჩუკი უფლისწულების გადაკიდებით ცდილობდა. ამასთან პოზიციების გასამყარებლად მან ცოლად შეირთო ილ ღაზის ასული გოუჰარზე. 1120 წელს დულბეიზმა წააქეზა უფლისწული მასუდი და მისი ათაბაგი ჯუიუშ-ბეგი სულთან სულთან მაჰმუდის წინააღმდეგ და ტახტისთვის ბრძოლაში დახმარება აღუთქვა. ივნისში სულთანმა დაამარცხდა ძმა და შემოირიგა, რის შემდეგაც დულბეიზის წინააღმდეგ დაიძრა. დულბეიზმა მოაოხრა ბაღდადის მხარე, რის შემდეგაც მთელი თავისი ქონება აკრიფა და ილ ღაზთან გაიქცა. ილ ღაზმა სცადა სულთანთან მოლაპარაკება, რათა მისი სიძისთვის სამფლობელოები დაებრუნებინათ, მაგრამ მაჰმუდ II-მ შიიტს ასეთ პატივს ვერ ვცემო. მეტიც ბაღდადის ხალიფა ალ მუსთარშიდმა (1118–1135) ილ ღაზს დუბაისის ქვეყნიდან გაძევება მოსთხოვა, თუმცა თავაზიანი უარი მიიღო.
ილ ღაზს აგრეთვე შეუერთდნენ მისი სიმამრის, დამასკოს ემირის ტუღ-თეგინისა და მისი ძმის შვილის, მალათიას ათაბაგის ბალაქ ბაჰრამის ძის გამოგზავნილი თურქმენები.
უფლისწული თოღრულ მუჰამედის ძე (და მისი ათაბაგი ქენ-ღონდი) ყაზვინის ზენჯანის, გილანის, ახანისა და განძის (არრანის) გამგებელი, 1132–1134 წლებში ირან-ერაყის სულთანი.
თუღარ ასლან კუზიანი, თურქი ამირა, ბითლისისა და აზანის პატრონი, განძის ათაბაგი, რომელიც სულთნის ბრძანებით მისითა ძალითა გამოსულა. როგორც მიიჩნევენ იგი განძის იმ დროის მფლობელის თოღრულ მეჰმედის ძის ათაბაგი ქემ თოღდი უნდა იყოს, რომელიც ფაქტობრივად მეთაურობდა თოღრულის ლაშქარს. თოღრული დიდგორის ბრძოლის დროს 12 წლის იყო და მისი ხელმძღვანელობა ფორმალური იქნებოდა.
კოალიციური ლაშქრის შემადგენლობაში დავითის ისტორიკოსი ასახელებს ყოველთა სომხეთისა ამირათა: ესენი არიან სომხეთის ტერიტორიის ცალკეული გამგებლები ამირები, რომლებიც სულთნის ბრძანებით ლაშქრობენ საქართველოს ტერიტორიაზე.
როგორც ჩანს კოალიციური ლაშქრობის მონაწილეთა შორის ერთგვარი წინააღმდეგობაც ყოფილა, რის გამოც ალ ფარიკის ცნობით მოლაშქრეთა პაემანის ადგილზე ქ. არზრუმში მოლაშქრეებს ჩამოსცილებიან ქ. ნაზინის ყადი აბულ ფათხი და ვეზირი აბულ თამამ იბნ აბდულა.
ამ დიდი ლაშქრის მთავარსარდალი ილ ღაზი იმ დროისათვის განუზომელი ავტორიტეტით სარგებლობდა და მის სარდლად დანიშვნას სულთნის ბრძანება ფორმალურად სჭირდებოდა, თორემ იყო შემთხვევები როცა იგი თვით სულთანსაც არ უდებდა ტოლს. ილ ღაზს ემორჩილებოდა ყველა ზემოდჩამოთვლილი სარდალი თავისი ლაშქრითურთ.
მუსლიმანთა ლაშქარი მრავალრიცხოვანი იყო, რასაც უცხოელი ისტორიკოსებიც ადასტურებენ.
კოალიციური ლაშქრის რაოდენობის შესახებ დაწვრილებით ცნობებს იძლევა მ. ურჰაეცი. მისი სიტყვებით ილ ღაზს 150000 მოლაშქრე ჰყავდა, არაბთა მეფე დუბეიზ სადაყას ძეს 10000, ხოლო განძაკის სულთან მელიქს 400000 ცხენოსანი, რომელიც გაეშურა უდიდესი ლაშქრით და შევიდა ქართველთა ქვეყანაში. როგორც ვხედავთ კოალიციური ლაშქარი ურჰაეცის მიხედვით შეადგენდა 560000 კაცს. რა თქმა უნდა ეს ცნობა გაზვიადებულია, წარმოუდგენელია, რომ ასე დიდი რაოდენობის ჯარი გამოეყვანა სამ მუსლიმან მფლობელს, ასევე გადაჭარბებულია ანტიოქიის სამთავროს კანცლერის ფრანგი გოტიეს ცნობა, რომელიც მიიჩნევს, რომ კოალიციურ მოლაშქრეთა რიცხვი 600000 იყო.
არაბულ წყაროებზე დაკვირვებით ი. ჯავახიშვილი მიიჩნევდა, რომ მტრის ლაშქარი დიდგორის ბრძოლისას 300000 მეომრისაგან უნდა ყოფილიყო შედგენილი. ამას იზიარებს ქართველი ისტორიკოსთა უმეტესობა, მხოლოდ გ. ჯაფარიძე მიიჩნევს რომ კოალიცია 30000 კაციანი იყო, თუმცა გაწვრთნლი და პროფესიონალური არმიას შეადგენდაო. თანამედროვე მკლევრები მუსლიმური კოალიციის რაოდენობას 150-200000 კაცით საზღვრავენ.
რამდენი მოლაშქრე გამოიყვანა დავითმა?
გოტიეს ცნობით დავითი 80000 მხედრით გავიდა საბრძოლველად. ეს მონაცემიც გაზვიადებული ჩანს. უფრო დასაჯერებელია ურჰაელის ცნობა საქართველოს ლაშქრის რაოდენობის შესახებ. მისი მიხედვით დავითმა ბრძოლაში გაიყვანა 55600 მოლაშქრე, აქედან 40000 ქართველი, 15000 ყივჩაღი, 500 ალანი და 100 ჯვაროსანი მეომარი. გოტიეს ცნობით კი 200 ჯვაროსანი იყო და გადამწყვეტი როლი თითქოს მათ შეასრულეს: „ორასი ფრანგის მეომარი რომ ჰყავდა, მოწინავეში დააყენა, პირველ დაკვრათა მისაცემად (...) პირველ შეტაკებისთანავე ბრმავდებიან [დავითის მტრები] და ფრანგთა მიერ გაქცეულნი იფანტებიან“.
ჯვაროსანთა მონაწილეობა გამოწვეული იყო როგორც ჩანს დავითისა და იერუსალიმის მეფის ბალდუინის მეგობრული ურთიერთობით, რადგან მათ საერთო მტერს სელჩუკები და ართუკიანების მეთაური ილ ღაზი წარმოადგენდნენ. იოანე ბატონიშვილმა შემოგვინახა ცნობა თითქოს ბალდუინი საქართველოშიც კი იმყოფობოდაო, თუმცა ამას არც სხვა რამე მყარი წყარო და არც რეალური ვითარება არ ადასტურებს. იმდროინდელი პოლიტიკური ვითარება მეფე ბალდუინს ვერ მისცემდა უფლებას მიეტოვებინა მტრებისგან ალყაში მყოფი თავისი პატარა სამეფო და თურქ-სელჩუქებით დასახლებულ მიწებზე ევლო. სამაგიეროდ არსებობს ლათინური დოკუმენტი - პანეგირიკი ბალდუინ პირველისადმი, რომელშიც პანეგირისტი მეფე დავითის მიერ ბალდუინისადმი გაგზავნილი საჩუქრების (ინსიგნიები?) შესახებ მოწმობს. მასში ნათქვამია შემდეგი ფრაზა: „რომელსაც დავით სომეხი, აფხაზეთის მეფე (David Armenus, rex Aveziae) ხშირად უგზავნიდა ინსიგნიებს“ (სამკაულები?) რ. რერიხტი, როგორც ჩანს, სწორად განმარტავს - დავითი „(მო)იკითხავდა მას (ბალდუინს) ძღვენით [Geschenke, ძღვენი, საჩუქარი]“. Gesta Francorum-ის ლათინ ავტორს აქ ნახსენები დავით მეფე სომეხად მიაჩნია, მაგრამ იმავდროულად უწოდებს აფხაზთა მეფეს. საქართველოს ამ ნაწილის მეფე კი ის ნამდვილად იყო.
დავითის მიერ დიდგორის ველზე გამოყვანილი ლაშქრის უდიდესი უმრავლესობა ქართველებისაგან შედგებოდა. შემთხვევითი არ უნდა იყოს, რომ გადამწყვეტ მომენტში ძირითად ძალას ქართულ ლაშქარში სწორედ სამეფო სპა, ქართველები შეადგენდნენ. ყივჩაღთა 40000 მუდმივი მოლაშქრიდან მხოლოდ 15000 იქნა გამოყვანილი.
ალანები რომლებიც საქართველოს ლაშქარში იბრძვიან უნდა შეადგენდნენ დაქირავებულ ლაშქარს, ე. წ. როქის სპას. შემთხვევითი არ იყო 500 ოსი მოლაშქრის დაქირავება და საამისოდ თანხის გაღება მაშინ, როცა მეფეს რეზერვში საკმაო რაოდენობის მუდმივი მოლაშქრეები ჰყავდა. ეს ალბათ დავითის სათანადო ტაქტიკური გეგმის მიხედვით იყო გაკეთებული და გარკვეულ მიზანს ემსახურებოდა.
ასევე გარკვეული მიზნით იყვნენ ქართველთა ჯარში ფრანგნი. ისინი როგორც ჩანს ჯვაროსნული ომების შედეგად სხვადასხვა გზით საქართველოში მოხვედრილი ევროპელები იყვნენ.
სელჩუკების კოალიციურ ჯარსა და დავითის ლაშქარს შორის გენერალური ბრძოლა როგორც ყველა წყარო მიუთითებს დიდგორთან გაიმართა. დიდგორის მთა თრიალეთის ქედის სამხ-აღმ ნაწილში, დაბა მანგლისის ჩრდ-აღმოსავლეთით, მდ. მტკვრის მარჯვენა შენაკადების ვერესა და ნიჩბისწყლის სათავეებში მდებარეობს. მის სიმაღლეა 1647 მეტრი. კალთები დამრეცია, დანაწევრებულია ეროზიული ხეობებით, შემოსილია წიფლის ტყით, მწვერვალზე სუბალპური მდელოა. ამ მიდამოებში 1121 წელს მოხდა დიდგორის ბრძოლა.
ალ ფარიკი დაწვრილებით გადმოგვცემს იმ გზას რომელიც გაიარეს მუსლიმანთა ჯარებმა. დიარბაქირიდან წამოსულმა ილ ღაზიმ არზრუმი და ყარსი გაიარა, შემოვიდა მანგლისის მიდამოებში და თრიალეთის გზას დაადგა. მეორე სარდალი თოღრული დმანის-ზორაკერტის გზით მოვიდა და 10 აგვისტოს თრიალეთში შეუერთდა ილ ღაზის.
თრიალეთისა და დიდგორის შერჩევა შეკრების ადგილად არ იყო შემთხვევითი, აქედან მტერი ადვილად წამოვიდოდა თბილისისაკენ. დიდგორი თბილისის ერთ-ერთი კარი იყო საიდანაც შეიძლებოდა მცხეთის შემოვლით შიდა ქართლში შესვლა. ცხადია მუსლიმანური კოალიციის წევრებმა თრიალეთის ბუნებრივი პირობებიც გაითვალისწინეს.
ვახუშტის მიხედვით „თრიალეთი არის ზაფხულს ძალიან მშვენიერი, ბალახოვანი, ყვავილოვანი, წყაროიანი“, ე. ი. თრიალეთი მრავალრიცხოვანი ლაშქრის განსალაგებლად სრულიად ხელსაყრელი ადგილი იყო.
საქართველოს ჯარი დავითმა დიდგორის მთასთან განალაგა. დიდგორსა და მანგლისისკენ მიმავალი გზა ნიჩბისის ხევს მიჰყვება. ურჰაეცი და გოტიე მიუთითებენ, რომ დავითის ლაშქარმა ორ მთას შუა დაიბანაკა, „ესე მეფე დავით წმინდა ჯვარის ნიშნით აღჭურვილი ერთ ხეობაში დადგა ორ მთათა შუა დაბურულ ტყეში, საიდანაც ხმები იყო, რომ მტრები შემოსევას უპირებდნენ“.
ალ ფარიკი გვაწვდის მეტად საინტერესო ცნობას რომლის მიხედვითაც საქართველოს ლაშქრის ნაწილი ერთ-ერთ მთაზე იყო დაბანაკებული და საჭირო შემთხვევაში იქიდან მზადდებოდა მტერზე მოულოდნელი სწრაფი თავდასხმა.
პირველი ბრძოლა უნდა მიეღო ძირითად ნაწილს სადაც თვით დავითი იდგა. დიდგორის მდებარეობის სტრატეგიულმა მნიშვნელობამ განაპირობა დავითის მიერ მისი ბრძოლის ადგილად შერჩევა.
საბოლოოდ ბრძოლა მოხდა არა მტრის მიერ შერჩეულ გაშლილ ველზე, არამედ დავითის მიერ არჩეულ ვიწრო და მოუხერხებელ ადგილზე, სადაც მტერმა ვერ მოახერხა გაშლა და მრავალრიცხოვნობით მინიჭებული უპირატესობის გამოყენება. რამ გამოიწვია ის ფაქტი, რომ გამოცდილმა სარდალმა ილ ღაზიმ ასეთი შეცდომა დაუშვა? – არაბი ისტორიკოსების ალ კალანისისა და ალ ადიმის ცნობით ქართველთა ჯარის ერთი ნაწილი მოულოდნელად მიეჭრა გაშლილ ველზე დაბანაკებულ მტერს, მალევე დამარცხდა და უკუიქცა. გახარებული მუსლიმები მათ დაედევნენ და დევნაში გართულებმა მოშალეს მწყობრი და დიდგორის ვიწრობებში შევიდნენ, სადაც ხაფანგი ელოდათ.
დიდგორი ბაგრატ IV-ს დროიდან მაინც მეფეთა საზაფხულო სადგომი იყო და მისი დიდმნიშვნელობა სტრატეგიული თვალსაზრისით არაერთხელ დამტკიცდა.
სელჩუკთა ლაშქრის მნიშვნელოვანი ნაწილი თადაპირველად როგორც შაიშმელაშვილი ვარაუდობს მანგლისშიც უნდა ჩამდგარიყო. მას უნდა შეესრულებინა სელჩუკთა ფრონტის შუა წელის შემაკავშირებელი რგოლის ფუნქცია და თვალი ფხიზლად სჭეროდა მთელი დაჯგუფების ზურგზეც.
ფრანგი გოტიე გადმოგვცემს, რომ დავითმა ბრძოლის დაწყების წინ მგზნებარე მოწოდებით მიმართა თავის ლაშქარს: „მეომარნო ქრისტესანო, თუ ქვეყნისა და ღვთის სჯულის დასაცავად თავდადებით ვიბრძოლებთ არამც თუ ეშმაკის ურიცხვ მიმდევართა არამედ თვით ეშმაკებსაც ადვილად დავამარცხებთ და ერთ რასმე გირჩევთ რაც ჩვენი პატიოსნებისა და სარგებლობისათვის კარგი იქნება, ჩვენ ყველამ ხელების ცისკენ აპყრობით ძლიერ ღმერთს აღთქმა მივცეთ, რომ მისი სიყვარულისთვის ამ ბრძოლის ველზე დავიხოცებით და არ გავიქცევით და რათა არ შეგვეძლოს გაქცევა კიდეც რომ მოვინდომოთ ამ ხეობის შესავალი რომლითაც შემოვსულვართ ხეთა ხშირი ხორგებით შევკარით და მტერს როცა მოგვიახლოვდება ჩვენზე იერიშის მოსატანად მტკიცე გულით დაუნდობლად შევუტიოთ“.
დავითის სიტყვიდან აშკარა ხდება, რომ ქართული ლაშქარი იდგა ხეობაში, რომლის შესასვლელიც საგანგებოდ ჩაუხერგავთ, ეს რასაკვირველია საგანგებო ღონისძიება იყო.
ქართველ მოლაშქრეთა წინაშე იდგა ამოცანა ან გამარჯვება ან ზურგშეუქცეველი სიკვდილი, ამგვარი ქცევა საერთოდ გახდა პატრიოტი ქართველებისათვის ნორმა და უკვე შემდგომი დროის ისტორიკოსები მას წარმოგვიდგენენ როგორც დაკანონებულ წესს „არა არს წესი ჩვენ ქართველთა უკეთუ ვიხილოთ მტერი ჩვენ კერძო მომავალი შეუბმელად ზურგი შევაქციოთ დაღათუ იყოს სიკვდილი“.
გოტიე გადმოგვცემს, რომ დავითმა ბრძოლის დაწყების წინ რაზმებს თავისი ადგილი მიუჩინა, 200 ფრანგი მეომარი რომ ჰყავდა მოწინავეში დააყენა პირველ დაკვრათა მისაცემად. იქვე ხეობის მეორე ნაწილში მუსლიმ ჯარისკაცთა ძლიერი ყიჟინით ცხენთა და აბჯართა უკიდურესი ხმაურობით ურჯულოთა ზარდამცემი ბაირაღებიც ჩნდებიან და ამავე დროს სხვადასხვაგვარი საკრავთა ხმაურობით მთა და ბარი ბანს აძლევენ, ხოლო მეფე დავით ამდენ სიმხეცეს მოთმინებით განიცდის და თავისიანებს მამაცი სულით ამხნევებს და ანუგეშებს, უმტკიცებს, რომ ურჯულოთა გაამაყებული სიმრავლე ძალითა და შეწევნითა წმინდა ჯვარისა ნაკლების ჯარით და სწრაფად დაითრგუნება.
ამის შემდგომად დაინახეს რა ურიცხვი ბრბო ქრისტეს მსახურნი ამაყი სულით გატაცებულნი უაღრესი ყიჟინით თავს დაესხნენ მათ, ხოლო უფლის ძალით პირველ შეტაკებისთანავე ბრმავდებიან და ფრანკთა მიერ გაქცეულნი იფანტებიან.
ღვთის თითის ქნევით ბოროტნი ქრისტეს მსახურთა და მიდიელთა მახვილის მსხვერპლად იქცევიან და გავიგეთ ამ ომის მნახველთაგან, რომ 3 დღის მანძილზე გაქცეულთა 400000 მოისრნენ მეფის მახვილითა.
თვით ილ ღაზი თავში დაჭრილი დაჰკარგა რა ყოველივე ღვთის ნებართვით მცირეოდენ ლტოლვილთა უიარაღო და დამშეული არაბთა მეფის წინამძღოლობით სახლში დაბრუნდა ნახევრად მკვდარი.
მოტანილი მასალიდან ნათელია, რომ დავითის მოლაშქრეებმა გარკვეულ მანძილზე მოუშვეს მტერი და შემდეგ თავს დაესხნენ მათ.
გოტიეს ცნობით შეტევაზე პირველნი ქართველი მოლაშქრეები გადმოვიდნენ.
მ. ურჰაეცის, ალ ფარიკის, ალ ასირის ცნობებითაც შეტევა ქართველებს დაუწყიათ. ალ ასირი მეტად საინტერესო ცნობას გვაწვდის ლაშქრობის დაწყების შესახებ, მისი თხზულების ჟუზესეულ რუსულ თარგმანში ასეა მოთხრობილი: ბრძოლის წინ ქართველთა ჯარს გამოეყო 200 ყივჩაყი, მუსულმანებმა იფიქრეს, რომ მათ სურთ დანებება და ამიტომ არ მიიღეს არავითარი სიფრთხილის ზომები და მიუშვეს ისინი თავის რიგებამდე.
ალ ასირისა და გოტიეს ცნობები 200 მეომრის დაწინაურებისა და მათგან ბრძოლის დაწყების შესახებ ემთხვევა ერთმანეთს, თუმცა გოტიე ამ მეომრებს ფრანგებად, ჯვაროსნებად მიიჩნევს, ხოლო ალ ასირი ყივჩაღებად.
დავითს როგორც ჩანს მართლაც გამოუყენებია ეს ტაქტიკური ხერხი. საქართველოს მეფის ამ ჩანაფიქრს ყურადღება მიაქციეს სამხედრო ხელოვნების ისტორიის მკვლევარებმა და ამგვარი ნაბიჯი ბრძოლისას იმ ეფექტურ ნაბიჯად მიიჩნიეს რომელმაც ხელი შეუწყო ქართველთა წარმატებას სელჩუკთა წინააღმდეგ.
სრულიად მართებულად მიგვაჩნია მესხიას დაეჭვება 200 მეომრის შესახებ, დავითის მიერ ღრმად ჩაფიქრებული ეს დიდმნიშვნელოვანი სამხედრო ოპერაცია რომელსაც არსებითი მნიშვნელობა ჰქონდა ბრძოლის წარმართვისა და შედეგისათვის, ამასთან დიდ რისკსა და თავგანწირვასაც მოითხოვდა ძნელად დასაჯერებელია ყივჩაყებისა ან ფრანგებისათვის მიენდო.
რაც შეეხება გოტიეს მიერ მათ ფრანგებად მოხსენიებას ეს არ არის ანტიოქიის ფრანგი კანცლერისაგან გასაკვირი, ხოლო თუ ალ ასირის თხზულებას დავუკვირდებით ვნახავთ რომ იგი მთელ ქართულ ლაშქარს ყივჩაღთა ჯარს უწოდებს და მისთვის ბუნებრივია მეწინავე 200 მებრძოლიც ყივჩაღები იყვნენ.
დავუბრუნდეთ დიდგორის ბრძოლის მსვლელობას. როგორც ირკვევა დავითის მიერ წარგზავნილმა ორასკაციანმა რაზმმა თავისი მისია შეასრულა, დააბნია მტერი და არევ-დარევა შეიტანა მის რიგებში. მაშინ საქართველოს ლაშქარმა მოწინააღმდეგეს ფლანგებიდან შეუტია „მეფემან დავით უშიშმან და ყოვლად უძრავმან გულითა წინა განაწყო სპა მისი და ყოველი საქმე შვენიერად და ღონიერად ჰყო“.
ალ ფარიკის მიხედვით დავითის სარდლობით საქართველოს ლაშქარი დიდგორის ველს ნიჩბისის ხევით მიუახლოვდა, მთავარ ძალას მეფე ედგა სათავეში, ხოლო ლაშქრის ნაწილს მეფის მემკვიდრე დემეტრე დავითის ძე ხელმძღვანელობდა, რომელიც დიდგორის ერთერთი მთიდან დაეშვა და მთის ძირას დაბანაკებულ სელჩუკთა ლაშქარს შეუტია.
ურჰაეცი ხატოვნად გადმოგვცემს ბრძოლის მიმდინარეობას „იქმნა სასტიკი ბრძოლა ორი მთის შორის, ისე რომ ლაშქართა საშინელი ხმაურისაგან ეს მთები იძახოდნენო“, დავითის ისტორიკოსი აღფრთოვანებით წერს, რომ მეფემ წყნარად, უშფოთველად და გამოცდილებით და ყოვლად ბრძნულად განაგო ძველი საქმე, პირველი შებრძოლებისთანავე მტრის ბანაკი შეირყა, აიყარა და გაიქცა.
ქართველი ისტორიკოსის ამ ცნობებს ურჰაეციც ადასტურებს, იგი წერს, რომ „იმ დღეს იქმნა სასტიკი და საშინელი ამოწყვეტა თურქთა ჯარებისა და აივსნენ გვამებით მდინარენი და მთათა ხევები და ყოველნი მთათა ქარაფნი დაიბანნენ“.
სელჩუკთა კოალიციური ლაშქრის მწარე მარცხს ვერც მუსულმანი ისტორიკოსები ფარავენ, ალ ფარიკი აღნიშნავს, რომ „მოიკლა მუსლიმანთაგან უთვალავი რაოდენობა და დარბეული იქნენო“. ალ ასირის ცნობით მაჰმადიანთა ლაშქრის უმეტესობა დაიღუპა ბრძოლის ველზე.
დიდგორის ბრძოლის აღმწერი ყველა ისტორიკოსი მიუთითებს იმ დიდ ზარალზე რაც სელჩუკთა კოალიციურმა ლაშქარმა განიცადა. დიდძალი ტყვე და ალაფი იგდეს ხელთ ქართველებმა. ილღაზმა, თოღრულმა და დუბაისმა გაქცევით უშველეს თავს.
დიდგორის ბრძოლის დროს შეპყრობილი ზოგიერთი ტყვე ცოცხალი იყო ალ ფარიკის საქართველოში ყოფნის დროსაც ბრძოლიდან ოცდაათზე მეტი წლის შემდეგ.
შემდგომი დროის ისტორიკოსები ადასტურებენ, რომ დიდგორის ბრძოლაში დამარცხებული არაბთა მეფისათვის დულბეიზისათვის წართმეული ძვირფასი ქვებით (მან 300000 დინარის ქონება დაკარგა, რადგან სამფლობელო აღარ ჰქონდა და თავის ქონებასთან ერთად მოგზაურობდა) შემკული ოქროს მანიაკი დავითს გელათისათვის შეუწირავს, სხვა მრავალ ძვირფასი ნივთთან და ბევრ ტყვესთან ერთად.
ქართველთა ლაშქრისა და მისი სარდლობის დამსახურება ის იყო, რომ გაქცეულ მტერს შეკავშირებისა და გაერთიანების საშუალება არ მისცა, ასე რომ დამარცხებულთა დევნა მნიშვნელოვანი ეტაპია დიდგორის ბრძოლაში.
ზოგი ცნობით საქართველოს მოლაშქრეებმა ილ ღაზის ჯარებს ანისის საზღვრამდე 8 დღეს სდიეს. გოტიეს ცნობით დევნა სამ დღეს გაგრძელდა, რომლის დროსაც მტერმა უფრო დიდი ზარალი ნახა ვიდრე ბრძოლის დროს.
ალ ასირის მიხედვით ქართველებს მტერი საზღვრიდან 10 ფარსაგის (70 კმ-ს) მანძილზე გაუდევნიათ. ქართველთა ამ მოქმედებამ მტერს ყოველგვარი კონტრშეტევის საშუალება მოუსპო და მისი სრული მარცხი განაპირობა.
დიდგორის ბრძოლაში ქართველთა გამარჯვებას უდიდესი საერთაშორისო რეზონანსი ჰქონდა, ამას სელჩუკთა დამცრობა, დასუსტება და შესაბამისად ჯვაროსანთა წარმატებები მოჰყვა.
დიდგორის ბრძოლამ და მისმა შედეგებმა განაპირობა იმ ძლიერი პოზიციის აშლა, რომლის საშუალებით არაბთა დროიდან დაწყებული და მერე თურქთა გაძლიერებით მაჰმადიანთ მათი ბატონობა ამიერკავკასიის შუაგულში უზრუნველყოფილი ჰქონდათ.
გოტიემ კარგად გამოხატა ჯვაროსანთა თვალსაზრისი, რომლებიც დავითს და მის ლაშქარს თავიანთ მოკავშირეებად მიიჩნევდნენ, თავიანთ ქრისტესმიერ ძმებად თვლიდნენ და მათ უყურებდნენ როგორც თანამებრძოლებსა და მშველელებს. ერთი სიტყვით დავითის გამარჯვება დიდგორის ბრძოლაში ჯვაროსნებმა მიიჩნიეს როგორც საკუთარი წარმატება.
ამ ბრძოლაში ქართველთა წარმატებას ის დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა, რომ თურქების ძლიერება-უძლეველობას უკვე სახელი გაუტყდა, ქართველები კიდევ უფრო გამხნევდნენ, ხოლო მანამდე თურქთა უღელქვეშ მყოფ ხალხებს განთავისუფლების ნამდვილი იმედი აღეძრათ.
თბილისის გათავისუფლება
დიდგორის ბრძოლის მოგების შემდეგ საქართველოსათვის თბილისის შემოერთებას წინ არაფერი უდგა. შინ დაბრუნებულ ილ ღაზს ალეპოს მმართველი საკუთარი ძე სულაიმანი (1121–1123) აუჯანყდა და ამ მხარეზე გავლენა დაკარგა. 1122 წელს უკვე ედესის საგრაფოსთან ომი წამოიწყო და გაიმარჯვა კიდეც, რასაც ედესის გრაფ ჟოსლინ I-ს (1118–1131) 1 წლით დატყვევება მოჰყვა, თუმცა ამით ილ ღაზმა ვერ ისარგებლა, რადგან 1122 წლის 8 ნოემბერს გარდაიცვალა. მის ნაცვლად ტახტზე ასული უმცროსი ძე ტიმურტაში (1122–1154) არსებითად მხოლოდ მარდინს აკონტროლებდა და არც ძალა და არც ავტორიტეტი არ ჰქონდა საქართველოსაკენ სალაშქროდ.
1121 წლის ბოლოს გარდაიცვალა თოღრულის ათაბაგი ქენ-თოღდი, რომლის ადგილზე დაინიშნა მარაღას ემირი აყ სონყურ ალ აჰმადილი. უკანასკნელი კი სულთან საქართველოს ნაცვლად ძმასთან სულთან მუჰამად II-სთან (1118–1131) ირანის მიწებისათვის ომს ურჩევდა და დაიყოლია კიდეც. ამრიგად ყველასგან მიტოვებულ თბილისის მუსლიმ მოსახლეობას მარტოდ უნდა ეომა დავითთან.
დიდგორის ბრძოლიდან „მეორესა წელსა აიღო მეფემან ქალაქი ტფილისი, პირველსა-ვე ომსა, ოთხას წელ ქონებული სპარსთა, და დაუმკვიდრა შვილთა თვისთა საჭურჭლედ და სახლად თვისად საუკუნოდ. ქორონიკონი იყო სამას ორმოცდაორი (1122)“.
ამ ამბავს ალ ფარიკიც გადმოგვცემს: „გამოვიდა მეფე დავითი და მასთან ერთად ძე მისი დიმიტრი დასავლეთის მხრიდან დიდი ლაშქრით, დაეშვა მათ წინააღმდეგ ამ მთიდან მაშინ როდესაც ისინი მთის ძირში იყვნენ და ჯერ არ მოსულიყო ლაშქარი არც სულთან თოღრულ ბეგის და არც შამს ად დავლაალ ათაბისა და მის თანმხლებითა, ქართველები და მუსლიმები შეებრძოლენ ერთმანეთს დიდი ბრძოლით, დამარცხდა ნაჯმ ად დინი დიდძალი ხალხი ამოუხოცეს ურწმუნოებმა ხელთ იგდეს დიდი ნადავლი, ნაჯმ ად დინი და დუბაიზი მცირე რაზმით გაიქცნენ ისე რომ დარჩნენ მათთან ქართველებთან ტყვეები ამ ჩვენს დრომდე, მე ვნახე ამ ბრძოლის ველი როდესაც ჩავედი თბილისს 548 წელს (ე. ი. 1153/54 წ.) და გავჩერდი იქ, შემდეგ შევედი აფხაზთა მეფის (ე. ი. დემეტრეს) სამსახურში და დავრჩი მასთან. როდესაც დაამარცხა ნაჯმ ად დინ და დაბრუნდა იმათთან ერთად გაემართა მეფე (ე. ი. დავითი) ნადავლითა და ტყვეებით დაბანაკდა თბილისთან და ერთხანს ალყაში ყავდა, შემდეგ გაანგრია მისი კედელი დასავლეთ მხრიდან და შევიდა და ქალაქში და მახვილით გადაწვა იგი და გაძარცვა. 3 დღის შემდეგ დაეზავა მის მცხოვრებლებს და მოალბო მათი გულები, აღუთქვა მათ წყალობა და მოუხსნა იმ წლის უშრი, მაუნა აქსატი და ხარაჯა, დაუდო მუსლიმებს ყველა პირობა რაც მათ მოისურვეს იმ პირობათაგან რომლებიც ძალაშია ახლაც (ე. ი. დემეტრეს დროს). ეს პირობებია: რომ არ გადავიდოდა ამ ქალაქის მუსლიმთა უბანში ღორი, არც დაიკვლებოდა იქ და არც იქნებოდა გასაყიდად ბაზარზე; მოუჭრა მათ დირჰემები რომლის ერთ მხარეზე იყო სახელები სულთნისა და ხალიფასი, მეორე მხარეზე ალაჰისა და სახელი წინასწარმეტყველისა მშვიდობა მათ, მისი მეფის სახელი კი დირჰემის კიდეზე იყო ამოტვიფრული; ქალაქში გამოცხადდა რომ ვინც მუსლიმანს რაიმე ვნებას მიაყენებდა ნებას რთავდა დაუსჯელად მისი მოკვლისა; პირობა დაუდო რომ აშკარად შეიძლებოდა აზამისა და სალათის შესრულება და ყურანის კითხვა, რომ წარმოეთქვა ხუტბა პარასკეობით ელოცა და მოეხსენებინათ ხალიფა და სულთანი და არ მოეხსენებინათ მათ გარდა არავინ; დაუდო პირობა რომ თბილისში ისმაილის აბანოში არ შევიდოდა არავინ და განსაზღვრა ქართველის სამსახური 5 დინარი, იუდეველის 4 დინარი, მუსლიმის 3 დინარით. მეფემ მიაგო მუსლიმთ უდიდესი პატივი, მეცნიერებს, ღვთისმეტყველებს და სუფიებს ისეთი ღირსება და პატივი ჰქონდათ რაც არ ჰქონიათ თვით მუსლიმანებთანაც კი, მე ვნახე ყველა ეს პირობა ძალაში იყო მაშინაც როცა ჩავედი იქ 548 წ. (ე. ი. 1153/ 54 წ.) მე ვნახე მეფე დიმიტრი რომლის სამსახურშიც ვიმყოფებოდი, როგორ ჩამოხდა თბილისში და დარჩა იქ რამდენიმე ხანს. ერთ პარასკევ დღეს მივიდა ჯამეში, დაჯდა ქვის საჯდომზე ხატიბის პირდაპირ და ფეხი არ მოუცვლია ვიდრე არ ჩაათავეს ხუტბა ხატიბმა და ხალხმა, მთელი ხუტბა მოისმინა, შემდეგ გავიდა და შესწირა ჯამეს 200 წითელი დინარი, მე ვნახე ალიმები მქადაგებლები, დიდებულები, სუფიები და მლოცველები რომელთაც პატივით იღებდა იგი და ასაჩუქრებდა, ისე კეთილად ექცეოდა რისი მსგავსიც არ არსებობს, მე ვნახე იქ ისეთი პატივისცემა მუსლიმებისა რაც მათ ბაღდადშიც კი არ ექნებოდათ“.
მ. ურჰაეცი: „ამავე წელს აიღო ქართველთა მეფე დავითმა თბილისი სპარსელებისაგან და სასტიკი ხოცვა-ჟლეტა მოახდინა ქალაქში, ხოლო 500 კაცი წვეტიან სარზე წამოაცვა და წამებით დახოცა“.
ალ ჯაუზიც ხაზს უსვამს რომ დავითმა თბილისი მახვილით დაიპყრო, გაძარცვა და გადაწვა იგი.
იბნ ალ აზიზი: „დიდგორის ბრძოლის შემდეგ უკანდაბრუნებულმა გამარჯვებულმა ქართულმა ლაშქარმა ალყა შემოარტყა თბილისს, ისინი ებრძოდნენ მათ ვინც იყო ქალაქში, ძლიერ შეავიწროვეს ისინი და მისი მოსახლეობა საშინელ მდგომარეობაში ჩააგდეს, ალყა გაგრძელდა 1122 წლამდე, როცა მათ ძალით აიღეს თბილისი.
ქალაქის მოსახლეობამ როცა დაინახა დაღუპვის საშიშროება გაგზავნა ქართველებთან ყადი და ხატიბი და მშვიდობა ითხოვა, მაგრამ ქართველებმა არ შეისმინეს მათი თხოვნა, შეურაცყვეს ისინი და ძალით შევიდნენ ქალაქში, დაანგრიეს და გაძარცვეს იგი“.
ქართული, არაბული და სომხური წყაროების ანალიზით ირკვევა, რომ თბილისის აღება 1122 წლს 10–18 თებერვალს შორის მოხდა.
მიუხედავად იმისა, რომ თბილისმა დამოუკიდებლობა დაკარგა ერთხანს თვითმმართველობა ისევ შეინარჩუნა. „ქ. თბილისი იყო ოდეს ჯერეთ არა სრულიად შემოყვანილი იყო უღელსა ქვეშე მორჩილებისასა ვითარცა აწ“. გაბაშვილი საგანგებოდ შეჩერდა თბილისის მოქალაქეთა ამბოხებაზე 1122–23 წლებში, დავითის ისტორიკოსს აქვს ფრაზა „რამეთუ ოდესმე ყვირილ-ღავღავი და ცინი მიზეზისასა მოსვრიან რაოდენი პოვნიან ქრისტიანენი“. ღავღა აღმოსავლურ წყაროებში მღელვარებას, ამბოხებას აღნიშნავს.
1122 წ. სწორედ თბილისის მოქალაქეთა ამბოხებას ჰქონდა ადგილი, რომელიც ხან ქრებოდა ხან ახალი ძალით ძლიერდებოდა. ადგილი ჰქონდა მოსახლეობის ხოცა-ჟლეტას, ქვეყანა სავსე იყო სისხლითა ქრისტიანეთათა და ესრეთ ისვროდა ქვეყანა მრავალჟამს. დავითმა ეს ამბოხებაც ძლევამოსილად ჩააქრო და თბილისი სრულ მორჩილებაში მოიყვანა.
თუ თბილისისათვის ბრძოლას პირობითად ორ პერიოდად დავყოფთ მაშინ I პერიოდია 1120–22 წლები, თბილისის მოქალაქეთა მიერ დავითის უფლებების აღიარება, ქალაქში შიჰნის გაგზავნა და ხარკის დაწესება, დიდგორის ბრძოლა, თბილისის აღება თვითმმართველობის დატოვებით; II პერიოდია 1123 წლიდან როცა თბილისში თვითმმართველობა გაუქმდა და სრულიად შემოყენებული იყო უღელსა ქვეშე მორჩილებისასა.
დამოკიდებულება ეთნიკურ და რელიგიურ უმცირესობებთან
დავითი როგორც ჩანს თბილისის საბოლოოდ შემოერთების შემდეგ დამცხრალა და სამეფო კარსაც მუსლიმანური მოსახლეობის, საერთოდ სხვა ეროვნების ხალხისა და სარწმუნოების (აღმსარებლობის) მიმართ შემწყნარებლური პოლიტიკა გაუტარებია.
ფრიად მნიშვნელოვანია XII საუკუნეში საქართველოს სამეფოს ტერიტორიაზე მყოფი უცხო ეროვნებისა და არაქრისტიანული სარწმუნოების მიმდევართა უფლებრივი მდგომარეობის შესწავლა. ამას სერიოზული დაკვირვება სჭირდება განსაკუთრებით მას შემდეგ რაც საქართველოს საზღვრები გაფართოვდა და ქვეყანაში სხვადასხვა ეროვნებისა და სარწმუნოების აღმსარებელი ხალხი შემოვიდა.
სახელმწიფოს წინაშე მთელი სიგრძე-სიგანით დადგა არაქრისტიანული რწმენის აღმსარებლებთან დამოკიდებულების პრობლემა.
დავით აღმაშენებლის დროინდელ საქართველოში ერთიანი ეკლესიის პრინციპია გატარებული, მაგრამ ეს სრულებით არ ნიშნავს იმას, რომ ეს პრინციპი აბსოლუტურია მთელი ქვეყნისათვის, რადგან საქართველოს მეფე იბრძვის ქრისტიანული ეკლესიის არა მარტო დაცვისათვის არამედ გავრცელებისთვისაც. თავის მხრივ თავისუფალ თემებში ქრისტიანობის შეტანა მეფის პოლიტიკური უფლებების გავრცელებას ნიშნავდა და აჩქარებდა ერის შემდგომ კონსოლიდაციას.
დავითის ისტორიკოსი საზოგადოდ აღნიშნავს „რამდენი ეკლესიანი წარმართთაგან შეგინებულნი გაწმინდა სახლად ღვთისად, რამდენი უმეცარნი, წარმართნი შიგად წმინდისა ემბაზისა მოიყვანა და შეაწყნარა ქრისტესა“. ბუნებრივია ეს ბრძოლა წარმართთა გაქრისტიანებისათვის მშვიდობიანად არ მიმდინარეობდა, აქ ხშირად საქმეში იარაღიც ერეოდა, ამგვარი პოლიტიკის გატარების ნაყოფს წარმოადგენდა საქართველოში ჩამოსახლებული ყივჩაღების გაქრისტიანება „და თვით ყივჩაღნიცა უმრავლესნი ქრისტიანე იქნებოდნენ დღითიდღე და სიმრავლე ურიცხვი შეეძინებოდა ქრისტესა“.
ქრისტიანული რელიგია საქართველოს მეფეთა პოლიტიკაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ქვეყნის პოლიტიკური დამოუკიდებლობის დაცვის საქმეში.
ერთიანი რელიგიისათვის ბრძოლა მეტად ორიგინალურად გადაიჭრა დავით I-დან მოყოლებული ქართველ მეფეთა საეკლესიო-სახელმწიფო პოლიტიკაში, რაც იმაში გამოიხატა, რომ დაშვებულ იქნა გამონაკლისი საქართველოს იმ მოსახლეობის მიმართ რომელთაც ძველთაგან საკუთარი რელიგია და ეკლესია ჰქონდათ. ეს უმეტესად არაქართველი მოსახლეობა იყო.
საქართველოს უცხოეთის ქვეყნებთან აქტიური სავაჭრო ურთიერთობა ჰქოდნა, ამის გარდა თითქმის მთელი ამიერკავკასიის მიწების შემოერთების შემდეგ საქართველოს საზღვრებში მოექცა საერთაშორისო სავაჭრო გზები და ქალაქები, რომლებიც ახლო აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის ვაჭრობის მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენდნენ.
XII ს. საქართველოში რომელიც წინა აზიის განვითარებულ საერთაშორისო-ეკონომიკური და კულტურული კავშირების ერთ-ერთ ცენტრს წარმოადგენდა იმატა უცხოელთა რიცხვმა. უცხოელთა და სხვა სარწმუნოების უმეტესობა სომხები, არაბები, სპარსელები და თურქები იყვნენ.
XII ს. I მეოთხედის საქართველოში სახელმწიფო ხელისუფლება თავად რელიგიურ პოლიტიკაში ატარებდა სარწმუნოებათა თავისუფლების (რჯულთშემწყნარებლობის) პრინციპს, რაც იმ პერიოდისათვის, როგორც ზემოთაც ვნახეთ მეტად უჩვეულო მოვლენა იყო.
ქართველი ისტორიკოსები სამეფო ხელისუფლების რჯულშემწყნარებლური პოლიტიკის შესახებ ძალზედ ზუსტ ცნობებს გვაძლევენ. ალბათ იმდენად ჩვეულებრივი იყო იმ ეპოქის საქართველოსათვის რჯულშემწყნარებლური ტენდენციები, რომ საგანგებოდ ამ საკითხის გაშუქება აუცილებლობას არ წარმოადგენდა ქართველ მემატიანეთათვის. სამაგიეროდ თითქმის ყველა უცხოელი ისტორიკოსი რომელიც იმ პერიოდის საქართველოს შეეხო არ დარჩენილა გულგრილი ქართველ მეფეთა ტოლერანტობისა და საგანგებო მინიშნებებით მოგვცეს იგი. ესეც ალბათ იმით უნდა ავხსნათ, რომ უცხო ავტორთათვის უჩვეულო იყო ქართული სინამდვილისათვის დამახასიათებელი ეს მოვლენა და ამიტომ აუცილებლად ჩათვალეს თავიანთ თხზულებებში მისი მოხსენიება.
საქართველოში მაჰმადიანთა სამართლებრივი მდგომარეობის შესახებ ფრიად საინტერესო ცნობა აქვს მოცემული არაბ ისტორიკოსს ალ ფარიკს: „მას შემდეგ რაც დავითმა თბილისი 1122 წელს საქართველოს შემოუერთა მაშინვე გასცა ბრძანება მუსლიმანთა რელიგიის ხელშეუხებლობის შესახებ, უფრო მეტიც გარკვეული პრივილეგიები მიანიჭა მათ. ასე მაგალითად, ქალაქის იმ ნაწილში სადაც მუსლიმანები ცხოვრობდნენ არავის ჰყოლოდა ღორი და არავის დაეკლა იგი მათ შორის. დავითმა მოჭრა მათთვის მონეტა ხალიფასა და სულთანის სახელით და მისცა მათ უფლება აზანისა (ლოცვაზე მოწოდებისა) და თავისუფლად ლოცვისა, დაუდო პირობა მათ აგრეთვე, რომ არც ქართველი, არც ებრაელი და არც სომეხი არ შევიდოდა ისმაილის (მუსლიმანების) აბანოში და რომ პარასკევ დღეს მინდარიდან ილოცავდნენ ხალიფასა და სულტნისათვის და არა დავითისათვის, იგი კეთილად ეპყრობოდა მუსლიმანებს, მათ სარწმუნოებას, მეცნიერებას, ხალხსა და სუფიებს“.
ამგვარად როგორც ალ ფარიკი გვიდასტურებს მუსლიმანების რელიგია ხელშეუხებლად იყო გამოცხადებული. მუსლიმანთა უფლებები პრივილეგირებულ მდგომარეობაშია ეკონომიკურ და ფინანსურ დარგებშიც. დავითმა ისინი 1 წლით გაათავისუფლა სხვადასხვა გადასახადებისაგან, სახელმწიფო ხაზინის სასარგებლოდ ყოველწლიურად გადასახადი თითოეული მუსლიმანისათვის სამ დინარს შეადგენდა, მაშინ როდესაც ებრაელები ოთხ დინარს იხდიდნენ, ხოლო თვით ქართველები ხუთ დინარს. საგულისხმოა ის გარემოებაც, რომ ამგვარი დამოკიდებულება მაჰმადიანი მოსახლეობისადმი დაცული იყო დავითის შემდგომ დემეტრე I-ს დროსაც. ამდენად მუსლიმანთათვის საქართველოს სამეფო ხელისუფლების მიერ მინიჭებული უფლებები სტაბილურ სამართლებრივ ხასიათს ატარებდა.
მეორე არაბი ისტორიკოსი იბნ ალ ჯაუზის ცნობით დავითი თავის შვილთან დემეტრესთან ერთად პარასკეობით მეჩეთში დადიოდა, ლოცვას ესწრებოდა და წასვლისას დიდძალ ფულს სწირავდა.
დავითმა მქადაგებლებს, სუფიებსა და ასკეტებს სასახლეები აუშენა, თუკი მაჰმადიანი თბილისიდან წასვლას დააპირებდა მას სამგზავრო ფულები ეძლეოდა.
ალ ჯაუზი დაასკვნის, რომ საქართველოს მეფეები მაჰმადიანებს უფრო მეტი პატივისცემით ეპყრობოდნენ ვიდრე თვით მუსლიმანთა ხელმწიფენი.
ამ ცნობებიდან ნათელი ხდება, რომ დამპყრობელთადმი პოლიტიკური მტრობა საქართველოში არ გადაზრდილა სარწმუნოებრივსა და ეროვნულ მტრობაში, რელიგიური ფანატიზმი ქართველი ხალხისათვის მიუღებელი იყო, მაგრამ მუსლიმანური ქვეყნების კულტურისადმი პატივისცემა საქართველოში იმთავითვე იყო.
ჯავახიშვილს საგანგებოდ მოჰყავს მუჰამედ ალ ჰამავის ცნობა იმის შესახებ, რომ დავითი ისლამის დიდი მცოდნე იყო და განჯის ყადის ხშირად იმასაც კი ეკამათებოდა თუ ყურანი როგორ და საიდან წარმოსდგაო.
დავითის რჯულთშემწყნარებლურმა პოლიტიკამ XIX ს. ფრანგი მეცნიერის დე ფრემერის საგანგებო ყურადღება მიიქცია.
დავითი ყოველმხრივ უწყობდა ხელს საქართველოში მცხოვრებ სომხებს, რათა ამ უკანასკნელთ ქვეყნის ეკონომიურ ცხოვრებაში აქტიური მონაწილეობა მიეღოთ. შემთხვევითი არ იყო, რომ საქართველოს მეფემ ძველი ციხე გორი აღადგინა, დააარსა ქალაქი და შიგ სომხები ჩაასახლა, რომელთათვისაც პრივილეგირებული პირობები შეიქმნა. აი რას წერს სომეხი ისტორიკოსი მ. ურჰაეცი დავითის სომხებთან დამოკიდებულების შესახებ, „ის აღმოჩნდა მიმღები და მოყვარული სომეხთა ტომისა, მან ააშენა სომეხთა ქალაქი ქართველთა ქვეყანაში, განამტკიცა ეკლესიები და მონასტრები მრავლად, ხოლო ქალაქს სახელად უწოდა გორი, დიდი სიხარულით და აღფრთოვანებით ექცეოდა მას მთელი სომეხი ხალხი“.
დავითმა ყოველმხრივ შეუწყო ხელი მაჰმადიანებისაგან შევიწროვებული სომხური ეკლესიის აღორძინების საქმეს. მეფის პოლიტიკა გამორიცხავდა სომხური მოსახლეობის ქართულ ქრისტიანობაში გადასაყვანად რაიმე სახელმწიფოებრივი აქტის გატარებას.
ბერძენიშვილი კრებულის ისტორიული დოკუმენტები საქართველოს ებრაელთა შესახებ შესავალში მიუთითებს, „არაერთი აქ მოტანილი საბუთიდან უსაცილოდ აშკარავდება, რომ ღარიბი ყმა ებრაელი ყმა ქართველთან თუ ყმა სომეხთან ერთად ერთ სოციალურ კატეგორიას ქმნიდა. ისინი შეღავათიან გადასახადს იხდიდნენ და აქტიურად მონაწილეობდნენ ქვეყნის სავაჭრო ცხოვრებაში“.
ამგვარი რჯულთშემწყნარებლობითი პრინციპები რომელიც აღმაშენებლის მეფობის დროიდან დაინერგა დამახასიათებელი იყო მთელი XII ს. სახელმწიფო პოლიტიკისათვის.
არაქრისტიანი მოსახლეობის მფარველობით გამოირჩეოდა დავითის მემკვიდრე დემეტრე I. ალ ფარიკი გვარწმუნებს, რომ მან პირადად ნახა მეჩეთში დემეტრე, რომელმაც ლოცვის მოსმენის შემდეგ 200 ოქროს დინარი შესწირა.
რამ განაპირობა საქართველოს სამეფო ხელისუფლების ასეთი რჯულთშემწყნარებლური პოლიტიკა? ამ ფაქტის დავითის ან სხვა მეფეების სუბიექტური სურვილის შედეგად მიჩნევა არასწორი იქნებოდა, სამეფო ხელისუფლების რჯულშემწყნარებლური პოლიტიკა როგორც მუსლიმანების ასევე გრიგორიანებისა და ებრაელი მოსახლეობის მიმართ გამოწვეული აუცილებლობით იყო ნაკარნახევი.
სახელმწიფოს სიძლიერისათვის სხვა კომპონენტებთან ერთად საჭირო იყო ცხოველი ვაჭრობის განვითარება, ამისთვის ბუნებრივია მძლავრი სავაჭრო ქსელის აუცილებლობა შეიქმნა.
ვაჭრები საქართველოში ძირითადად სომხები, მუსლიმანები და ებრაელები იყვნენ და რა თქმა უნდა მათი შეუწყნარებლობა სხვა რჯულზე ყოფნის გამო ქვეყნისათვის გაუმართლებლად უსარგებლო იქნებოდა. განვითარებული ვაჭრობა ქვეყნის ცენტრალიზაციის საქმეს ემსახურებოდა და ვაჭართა ფენასთან სამეფო ხელისუფლების ცუდი დამოკიდებულება მეფის მოწინააღმდეგე ფეოდალთა წისქვილზე დაასხამდა წყალს.
საქართველო მუსლიმანური ქვეყნების გარემოცვაში იმყოფებოდა და მისთვის სახელმწიფოს შიგნით მცხოვრები უცხო ქვეშევრდომების მხრიდან მხარდაჭერა აუცილებელი იყო.
შემთხვევითი არ იყო ის, რომ გზებზე საგანგებო სახლები აშენდა სადაც უცხოელ ვაჭრებს უფასოდ შეეძლოთ ღამისთევა, ამის გარდა დავითმა ბევრი ხიდები ააგო „მდინარეთა სასტიკთა ზედა, გზანი საწყინოდ სავალნი ქვაფენილ-ყვნა“, ეს ყველაფერი შეუფერხებელი მიმოსვლისათვის კეთდებოდა.
ითვალისწინებდა რა მუსლიმანურ სამყაროსთან ეკონომიურ და პოლიტიკური ურთიერთობის საქმეს საქართველოს სამეფო კარმა XII ს. I მეოთხედში არაბულწარწერიანი მონეტები მოჭრა, რომელთაც შეუფერხებელი გასავალი ექნებოდა აღმოსავლეთის სამყაროში.
ამდენად ქართული მონეტა გამოხატავდა ქვეყნის ეკონომიკურ და პოლიტიკურ მდგომარეობას და თავისი შინაარსის შეცვლისას ღებულობდა იმ ფულის სახელს რომელიც იმ დროს მსოფლიოს ბაზარზე ბატონობდა.
ქართველთა შორის ინტერნაციონალური გრძნობის არსებობას მეცნიერები იმით ხსნიან, რომ შუა საუკუნეების საქართველოში ტრადიციული საქმიანობა სოფლის მეურნეობა იყო. ეკონომიკური აქტივობის სხვა სფეროებში დასაქმებული იყვნენ ძირითადად სხვა ხალხების წარმომადგენლები. ისინი ქართველებისაგან, რომელთა ძირითად ნაწილს გლეხობა შეადგენდა არ აღიქმებოდნენ კონკურენტებად. მდგომარეობა შეიცვლებოდა იმ შემთხვევაში თუ ხელოსნობის, ვაჭრობისა და სხვა დარგებში ადგილს ქართველობა დაიჭერდა, ამასთან ვაჭრობა და მევახშეობა თუ უფრო ფართო მასშტაბს მიიღებდა. ასეთ შემთხვევაში სხვა ეროვნების წარმომადგენლები ქართველთა მიერ აღიქმებოდნენ კონკურენტებად როგორც ხელოსნობის ისე ვაჭრობის სფეროში. როცა ობიექტური ვითარება ამ მხრივ გარკვეულად შეიცვალა ამან თავისი გამოხატულება ჰპოვა ქართველთა ფსიქოლოგიაში.
შარვანისა და სომხეთის შემოერთება
1121 წლის დეკემბერში არანის მმართველი თოღრულ მუჰამადის ძე თავის ათაბაგ აყ სონყურთან ერთად ძმის წინააღმდეგ დაიძრა. ჯერ არდებილს დაესხა თავს, მაგრამ ვერაფერს გახდა. შემდეგ თავრიზისაკენ დაიძრა. ამ დროს თოღრულის ძმამ სულთანმა მაჰმუდმა ადარბადაგანის მმართველად ჯუიუშ ბეგი დანიშნა და თოღრულის წინააღმდეგ ბრძოლა დაავალა. თოღრული დაუკავშირდა მის ყოფილ ათაბაგს – შირ გირს, რომელიც აბჰარსა და ზენჟანს ფლობდა და მისგან მხარდაჭერა მიიღო. სწორედ ამ დროს ჩავიდა განჯაში ცნობა დავითის მიერ თბილისის აღების შესახებ. ამ ამბით შეშფოთებულმა თოღრულმა 1122 წლის მარტში ბრძოლა შეწყვიტა და ძმას მორჩილება გამოუცხადა.
ძმის დამორჩილების შემდეგ სულთან მუჰამადს კავკასიაში პოზიციების აღდგენა მოუნდა, ამიტომ როდესაც ჰამადანში თბილისიდან ლტოლვილი მუსლიმები ეწვივნენ და დახმარება სთხოვეს, სულთანი დათანხმდა, ადარბადაგანში ჩავიდა და 1122 წლის ნოემბერში თავრიზიდან ქართველების წინააღმდეგ ლაშქარი გაგზავნა. თუმცა ამ დროს რამდენიმე თურქმა ამირამ ურჩობა გამოაცხადა და თავრიზის კარებთან ჯუიუშ ბეგი მოკლა. ამ ამბავმა აიძულა სულთანი საქართველოს წინააღმდეგ ლაშქრობა გადაედო.
1123 წლის გაზაფხულზე დარუბანდისა და შირვანის ანტიქართული მუსლიმური წრეების მოწოდებით მოვიდა სულთანი მაჰმუდ II შარვანს, შეიპყრა შარვანშაჰ, აიღო შამახია და გამოუგზავნა მოციქული მეფისა წინაშე, და მოსწერა წიგნი და რომელშიც ეწერა: „შენ ტყეთა მეფე ხარ და ვერასოდეს გამოხვალ ველთა; ხოლო მე ესე-რა შარვანშაჰ შევიპყარ ხელთა და ხარაჯასა ვითხოვ; შენ თუ გენებოს, ძღვენი ჯეროვანი გამოგზავნე, და თუ გინდა სამალავიდან გამოხვედ და მნახე“. ხოლო ესმა რა ესე მეფესა, მსწრაფლ ხმა უყო ყოველთა სპათა მისთა, და ბრძანებასა-ვე მისსა თანა მოვიდნენ წინაშე მისსა ყოველნი სამეფოსა მისისანი“.
დავითმა სასწრაფოდ შეკრიბა 50000-იანი ლაშქარი და სწრაფად და უჩუმრად ჩავიდა შირვანში, რათა მოულოდნელად თავს დასხმოდა სულთნის ლაშქარს, მაგრამ ამ დროს მეფის ჯარში ყივჩაღებსა და ქართველებს შორის განხეთქილება მოხდა, რამაც ქართველთა სვლა შეაფერხა. „ამ დროს ეუწყა სულთანსა ზედა-მისლვა და ძალი და სიმრავლე სპათა ქართველთა და განკრთა, აიყარა ველიდან სადაც იდგა და მსწრაფლ შევიდა ქალაქად და გარე-მოიზღუდა ერთ-კერძო სხრტითა და ხანდაკებითა, და სხვით-კერძო ზღუდითა ქალაქისა შამახიისათა. ხოლო ცნა რა ესე მეფემან, აღარა ისურვა ზედა-მისლვა გაქცევისათვის გამზადებულზე, არამედ დავარდა მიწასა ზედა და მადლობა შესწირა ღმრთისა სახიერისა და კაცთ-მოყვარისა, და ადგილობანსა დადგა.
მაშინ სულთანმან მრავალთა მიერ ვედრებათა და ძღვენთა და მუდარითთა შეთვლილობათა, ვითარცა მონამან ჭირვეულმან, არათუ ძღვენი ანუ ომი ითხოვა, არამედ გზა გასაქცევი, დიდი სიმდაბლით და არა სულთანურად, შევიწროვებულმან შიმშილითა და წყურვილითა მრავალ დღე.
იმავ დღესა სულთანის დასახმარებლად მიმავალი მისი ათაბაგი აყ სონყული ქართველთ გადაეყარა ძალითა მრავლითა, მოსრეს მონათა მეფისათა ვითარ ოთხი ათასი კაცი, და იგი ოდენ მარტო მეოტი ძლით მივიდა სულთანისა წინაშე. იხილა რა ესე სულთანმან, მას-ვე ღამესა გაიპარა, და სასდუნით (მწვირის გასადინარი ნახვრეტი) გაქცეული სხვა გზით წავიდა სოფლად თვისად. და ასე ძლევა-შემოსილი და მადლობელი ღმერთისა შემოიქცა მეფე. და მცირედთა დღეთა განისვენა ამთენს.
მეორესა თვესა, ივნისსა, კვლავ წავიდა დავითი შარვანს, აიღო გულისტანი, სახლი თავადი შარვანისა, სიცხეთა მათ საშინელთა, მოირთო შარვანი და აავსო კეთილითა ყოველი მორჩილნი ბრძანებათა მისთანი. წამოვიდა ქართლად“.
დავითის ბრძოლებს მეტად დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა როგორც საქართველოს ასევე განსაკუთრებით შარვანისათვის. ქართველებისა და შარვანელების ერთობლივმა ბრძოლამ უზრუნველყო შარვანის დამოუკიდებლობა სელჩუკიან დამპყრობელთაგან. ამიერიდან საქართველო და შარვანი უფრო მჭიდროდ დაუკავშირდნენ ერთმანეთს.
„ხოლო შემოდგომასა გადავიდა გეგუთს, ინადირა, განისვენა, განაგო მანდაური ყოველი“.
მათეოს ურჰაეცის ცნობით „1123 წლის ბოლოს არანის გამგებელმა თოღრულმა 60000-იანი ლაშქარი შეკრიბა, მტკვარზე ხიდი გადო, გადმოყვანა და საქართველოს შემოესია. დავითმა სასწრაფოდ შეკრიბა ჯარები, ხიდები ჩაანგრევინა და სულთნის ლაშქარი ერთიანად გაჟლიტა“.
„შემდგომი წლის (1124) მარტსა მეფე გადმოვიდა ქართლად, და აიღო ქალაქი დმანისი“. მტრის ხელში ქართულ მიწებიდან მხოლოდ ჭანეთი, სპერი და იმიერ ტაო (ოლთისი, ბანა, ოშკი, ხახული. ტაოს ეს ციხე-ქალაქები მხოლოდ ბასიანის ბრძოლის შემდეგ შემოიერთა საქართველომ) რჩებოდა.
„აპრილსა დაესხნენ შაბურანს, დარუბანდელსა, და ამოსწყვიდნენ ქურდნი, ლეკნი და ყივჩაყნი დარუბანდელისანი და აიღეს შარვანისა ციხენი ღასანი და ხოზაუნდი და მიმდგომი მათი ქვეყანა.
მაისსა ქართველთა აიღეს ციხენი სომხითისანი: გაგი, ტერუნაკანი (მდ. ტავუშის ქვემო წელზე, სოფელ ოქსუზლუსთან), ქავაზინი, ტავუში (მდ. ტავუშის შუა წელზე, მის მარჯვენა ნაპირზე, შამშადინის რაიონში), კაიანი (კაენის ციხე ძოროფორშია, მდ. აღსტევის ზემო წელზე, სევანის ტბის ჩრდილოეთით, იჯევანიდან 15 კმ-ზე, არჯანოცის მთაზე), კაიწონი (კოლბის ხევში, ან მდ. დებედაზე ქ. ალავერდის ჩრდილოეთით), ნორბედი (მაჰკანაბერდის აღმოსავლეთით), მაჰკანაბერდი (მდ. აღსტევის შუა წელზე, კაიანის გავარის მახლობლად), მანასგომნი (მანიცგომნი, დღევ. ალავერდი) და ხალინჭაქარი (კაიწონის ჩრდ-ღმ-ით)“. ამით დავითმა ყოფილი ტაშირ-ძორაკერტის სამეფოს ტერიტორია სრულად შემოიერთა.
ტაშირ-ძორაკერტის სამეფოს უკანასკნელი მმართველები ძმები დავითი და აბასი დაახლოებით 1105 წლიდან განდევნილ იქნენ სელჩუკების მიერ და საქართველოს შემოეხიზნენ. როგორც სომხური ცნობებიდან ჩანს დავითი მათ ამ ტერიტორების დაპყრობის შემთხვევაში სამფლობელოების ნაწილის დათმობას პირდებოდა, თუმცა წარმატების მიღწევის შემდეგ უარი განუცხადა, ამიტომ ისინი არანში წავიდნენ დავითის მტერ თოღრულთან და მოგვიანებით მისგან ტავუშისა და მაწნაბერდის დათმობას ეღირსნენ.
„1124 წლის ივნისსა წარემართა მეფე ლაშქრითა, განვლო ჯავახეთი, კოლა, კარნიფორა, ბასიანი სპერამდის, და, რა-ცა პოვა თურქმანი, მოსრა და ტყვედ ჰყო; ჩამოვლო ბუღათა-ყური, დაწვა ოლთისი, მოვიდა თრიალეთს დიდითა გამარჯვებითა. მცირედნი დღენი შუა გამოხდეს და განიყარა ლაშქარი თვის-თვისად.
აგვისტოსსა ოცსა მოვიდნენ მწიგნობარნი ანელთა თავადნი და მოახსენეს მოცემა ქალაქისა და ციხეთა ბოჟანას წყაროთა ზედა მდგომსა. და მსწრაფლ წიგნები წვევისა წარსცა ყოველთა, და მესამესა დღესა სამოცი ათასი მხედარი წინაშე უდგა წარემართა და, ვითარცა მიიწია, მესამესა დღესა (26 აგვისტოს) აიღო ქალაქი ანისი და ციხენი მისნი უჭირველად, და სოფელნი და ქვეყანანი მიმდგომნი ანისისანი.
და დაიპყრა არფასლანიანნი და ამოსწყვიდა ისინი, რომელთა დიდი საყდარი ანისისა მიზგითად მოეკაზმათ და ქრისტიანეთა სისხლითა იგი საყდარი და ქალაქი მოერწყო. იმუქფა ღმრთის-მოყვარემან დავით აღმაშენებელმან მოლათა და დარიშმანთა სისხლითა ახლად-ვე მან მორწყო და საყდარი იგი ახლად მონათლა, რომელიც აღეშენა დედოფალსა კატრონიტეს (ანისის მეფე გაგიკ I-ის ცოლი კატრანიდე სიუნიქელი) და იქვე ესაფლავა. მაშინ მივიდა თვით მეფე დავით და კათალიკოზი, ეპისკოპოზნი და ერთობილი ლაშქარი საფლავსა ზედა, და ახლად წესი აუგეს. და თვით მეფემან სამ-გზის საფლავსა ჩასმახა: „გიხაროდენ შენ, წმინდაო დედოფალო, რამეთუ იხსნა ღმერთმან საყდარი შენი უსჯულოთა ხელთაგან“.
წამოვიდა მეფე დავით. და წამოიყვანა აბულ-ასვარ, რვათა ძეთა მისთა თანა და მხევალთა და რძალთა, და გაგზავნა აფხაზეთად; ანისისა მცველად დაუტევნა აზნაურნი მესხნი, წამოვიდა ქართლად და მცირედთა დღეთა მოასვენა სპანი თავისი“.
ურჰაეცის ცნობით „1124 წელს ქართველთა მეფე დავითმა მოახდინა სპარსთა ჯარების სასტიკი ჟლეტა, თითქმის 20000 კაცი მოსპო და აიღო სომეხთა სატახტო ქალაქი ანი, რომელიც სამოც წელს იმყოფებოდა ტყვეობაში“.
ქ. ანისი მახლობელი აღმოსავლეთის მნიშვნელოვანი ეკონომიკური ცენტრი იყო. ჩვენთვის საინტერესო პერიოდში ქალაქს ფლობდა აბულ-ასვარ შადადიანი, რომელმაც 1118 წელს მამამისი მანუჩარი შეცვალა.
აბულ-ასვარი ძალზე ავიწროებდა ქალაქის მოსახლეობას, უდიერად ეპყრობოდა მათ რელიგიურ რწმენას. ვარდან ბაზბერდეცი გადმოგვცემს, რომ მან ქ. ხლათიდან ჩამოიტანა ვერცხლისაგან გამოჭედილი უზარმაზარი ნალი (ნახევარმთვარე) და სომხური ეკლესიის გუმბათზე დაადგმევინა. ამასთან აგრესიულმა მფლობელმა გადაწყვიტა ანისი 60000 დინარად ყარსის ამირასათვის (იგი სელჩუკი იყო) მიეყიდა. ბუნებრივია აბულასვარის ამგვარმა მოქმედებამ ანისის მოსახლეობის დიდი გულისწყრომა გამოიწვია. ანელებმა გადაწყვიტეს დახმარებისათვის მიემართათ საქართველოს მეფისათვის. სომეხი ისტორიკოსი სამუელ ანელის ცნობით ანისისა და შირაკის ოლქის მცხოვრებლებმა გადაწყვიტეს გამოსავალი ეპოვათ იმით, რომ თხოვნის ხელი გაეწოდათ ქართლის მეფის დავითისთვის, მათ უღალატეს აბულ-ასვარ მანუჩეს ძეს, რომელიც ფლობდა ქალაქს მამის სიკვდილის შემდეგ და გაუღეს რა ქალაქის კარი შემოუშვეს შიგნით ის მეფე დავითი.
ისტორიკოსები ერთხმად აღნიშნავენ, რომ უჭირველად მოხდა ანისის აღება. სამუელ ანელი აღნიშნავს, რომ „ერთ სულსაც არ მოსვლია სისხლის ზიანი“.
დავითმა ანისი და მისი მიმდგომი ქვეყანა საქართველოს სამეფოს შემოუერთა და მცველად დაუტოვა აზნაურნი მესხნი.
ვ. ბაზბერდეცის მიხედვით მეფემ ანისის გამგებლად ქართველი დიდებულები აბულეთი და მისი შვილი ივანე დატოვა, შემდეგ დავითმა დაიპყრო ვანანდისა და არარატის პროვინციაში მდებარე ოლქები, რომლებიც ერთ დროს სომეხ მეფეებს კვირიკესა და აბასს ეკუთვნოდათ, აგრეთვე ქვეყნები კასპიის ზღვამდე ხაბანდა „დიდი სომხეთის“ არცახის პროვინციაში და სხვა. ამიერიდან დავითმა მიიღო ანისის მეფეთა ტიტული „შაჰანშა“.
როგორც ვხედავთ დავითმა გაანთავისუფლა და საქართველოს შემოუერთა სელჩუკთა მიერ დაპყრობილი სომხური პროვინციების მნიშვნელოვანი ნაწილი. ამ პერიოდში ხდება ჯერ კიდევ სელჩუკთა ბატონობის ქვეშ მყოფი სომეხთა გადასახლება და დამკვიდრება საკუთრივ საქართველოსა და მის მიერ შემომტკიცებულ პროვინციებში.
სომხეთის საკითხის მოწესრიგების შემდეგ „წარემართა შარვანს, და აიღო ქალაქი შამახია და ციხე ბირიტი, სრულად ყოველი შარვანი. ე. ი. შირვანი მთლიანად გაუნთავისუფლებია დავითს სელჩუკებისაგან. დაუტევნა ციხეთა და ქალაქთა შინა ლაშქარნი დიდნი, ჰერნი და კახნი და განმგებელად და ზედა-მხედველად ყოველთა საქმეთა მანდაურთა აჩინა მწიგნობართუხუცესი თვისი სვიმონ, მიმსგავსებული გიორგი დედის ძმისა თვისისა, კაცი ყოვლითურთ სრული და ბრძენი.
და განაგო მეფემან ყოველი საქმე შარვანისა, აავსო კეთილითა და საბოძვარითა ქურდნი, ლეკნი და თარასნი, მოვიდა ქართლად“. აქედან მოკიდებული დავითი ატარებდა შირვანშაჰის ტიტულსაც.
„ყივჩაყთა თვისთა უჩინა საზამთროდ სადგური, და საზრდელი, და კაცნი ზედა-მდგომნი მათნი. და განაგო ყოველი საქმე ქართლისა, სომხითისა და ანისისა და ეგულებოდა გაზაფხულ ქმნა დიდთა საქმეთა და უფროსთა ლაშქრობათა, ვინაიდან არა-ვინ წინა-აღუდგა მას. რამეთუ თვით სულთანი იქ, სადაც იყო, ძრწოდა შიშისაგან მისისა, და არ-ცა-ღა თვით ძველად ქონებულთა ქალაქთა და ქვეყანათა ჰგონებდა თვისად ქონებად, არამედ რა-ოდენ-ცა შორს იყო, ეგრე-ცა ეოცებოდა მძინარესა შიში და მღვიძარესა სიკვდილი.
ამისთვის-ცა ზედას-ზედა წარმოავლენდა მოციქულთა ძღვენითა და მშვიდებად პირსა მისსა რამეთუ წარმოსცემდა საჭურჭლენი მძიმენი, ტურფანი, მრავალ-ფერნი, ფრინველნი და ნადირნი უცხონი და ძნელად საპოვნელნი, და ეძიებდა მშვიდობასა და სიყვარულსა და ყივჩაყთაგან არა რბევასა. ამისთვის-ცა არა-რას მიხედავიდნენ წარსაგებელთა სიმრავლესა, ოდენ-მცა იქ თვით, სადაც იყვის, იპოვის მშვიდობა და სიცოცხლე თავისა თვისისა. და ვგონებ, ვითარმედ მამათა და პაპათაგან წაღებულნი ქვეყანანი, ტყვენი და სიმდიდრენი მრავალ-წილად უკუ-მოიზღუნა ამან მხნემან. დაამშვიდა ქვეყანა, აივსო და გარდაეცა ყოვლითა კეთილითა, გაავსო და აღაშენა ყოველი ოხერ-ქმნილი. და გარდაემატა ყოველთა ჟამთა მშვიდობითა და სიმდიდრითა სამეფო ჩვენი, ნაცვლად გარდასრულთა ოხრებათასა“.
ეკლესიის საბოლოოდ ფეხზე დასაყენებლად დავითმა „გაათავისუფლნა მონასტერნი და ლავრანი მოსაკარგვეთა მაჭირვებელთაგან, ხუცესნი-ცა სამეფოსა შინა მისსა ყოვლისა ჭირისა და ბეგარისაგან, რათა თავისუფალთა საღმრთო მსახურება მიუპყრან ღმერთსა. ხოლო ამათ თანა რაოდენნი ეკლესიანი აღაშენნა, რამდენნი ხიდნი მდინარეთა სასტიკთა ზედა, რაოდენნი გზანი, საწყინოდ სავალნი, ქვა-ფენილ ყვნა, რაოდენნი ეკლესიანი, წარმართთაგან შეგინებულნი, განწმიდნა სახლად ღმრთისად, რაოდენნი ნათესავნი წარმართთანი შვილად წმიდისა ემბაზისად მოიყვანნა და შეაწყნარნა ქრისტესა.
მღვდელთ-მოძღვართა, მღვდელთა და დიაკონთა, მონაზონთა და ყოველთა კაცთა ესე-ვე საქმე ექმნა წესიერებად და გზად ყოველთა სათნოებათა მიმართ. რამეთუ შიშითა მისითა ვერ იკადრებდნენ უწესოდ სლვად, ვინათგან უწყოდიან არა-რას დაფარულობა წინაშე მისსა, და მის მიერ ქება სათნოებისა, და ძაგება არა-წმიდათა და უწესოთა საქმეთა. რამეთუ ვერ-ცა მსოფლიო ვინ-მე და ვერ-ცა მოქალაქე, ვერ მხედარი და ვერ რომელი პატივი და ასაკი იკადრებდა განდრეკილად სლვად: რამეთუ ყოველთა კაცთა იყო წესიერება, ყოველთა კანონ, ყოველთა პატიოსნება, და თვით მათ მეძავთა-ცა ყოველთა კრძალულება, ყოველთა შიშ და მმართებელ გზათა საღმრთოთა და მშვიდობისათა. ესე დიდნი საქმენი, ღმრთისაგან ოდენ შესაძლებელნი, ასე ადვილად წარმართა ამით, ვითარცა ვერ-ვინ ადვილ წარმართის ეგრეთ ამისთვის-ცა შიში დიდი და ზარი მისი გაითქვა კიდეთა ქვეყანისათა, და განკრთნენ ყოველნი მკვიდრნი ქვეყანისანი. ხოლო შემოიკრიბა ოდეს-მე წინაშე მეფისა ნათესავი გულ-არ-ძნილი, ყოვლად ბოროტთა სომეხთა ეპისკოპოსები და მონასტერთა მათთა წინამძღვრები მრავალი ფრიად, რომელნი აზმნობდნენ თავთა თვისთა მიწევნად თავსა ყოვლისა სწავლულებისა და მეცნიერებისასა. და მოახსენეს, რათა-მცა ყო ბრძანებითა მისითა კრება და ყვეს-მცა სიტყვის-გება და გამოძიება სჯულისა: უკეთუ იძლივნონ სომეხნი, და იქმნენ თანა-ერთ-ხმა სჯულისა და თვისი სჯული შეაჩვენონ; ხოლო უკეთუ სძლიონ სომეხთა, ესე-ოდენ მიემადლოს, რათა არღარა გვიწოდეთო მწვალებელად და არ-ცა შეგვაჩვენებდეთ. მაშინ მოუწოდა მეფემან-ცა იოანეს, კათალიკოსსა ქართლისასა, და მის ქვეშეთა ეპისკოპოსთა და მეუდაბნოეთა, და არსენის იყალთოელსა, თარგმანსა და მეცნიერსა ბერძენთა და ქართველთა ენათასა, და განმანათლებელსა ყოველთა ეკლესიათასა, და სხვათა მეცნიერთა და ბრძენთა კაცთა.
ყვეს უკვე სიტყვის-გება ურთიერთას ცისკრითგან ვიდრე ცხრა ჟამამდე (საათამდე), და ვერას უძლეს დაბოლოებად. რამეთუ იყო ორ-კერძო-ვე ძლევის-მოყვარება ოდენ და ცუდ სიტყვათა პაექრობა: რამეთუ შევიდიან შეუვალთა საქმეთა და ძნელად გამოსავალთა, რომელი-ესე შეეწყინა მეფესა და უთხრა მათ: „თქვენ, მამანო, სიღრმეთა სადა-მე შესრულ ხართ და უცნაურთა ხედვათა, ვითარცა ფილოსოფოსნი, და ჩვენ ვერა-რას უძლებთ ცნობად, ვითარცა უსწავლელნი და ყოვლად მსოფლიონი. და ესე საცნაურ არის თქვენდა, რამეთუ მე შორს ვარ სწავლულებასა და მეცნიერებასა, ვითარცა მხედრობათა შინა აღზრდილი. ამისთვის-ცა უსწავლელთა და ლიტონთა და მარტივთა მიერ სიტყვათა გეზრახო თქვენ“. ესე უთხრა, იწყო მათდა მიმართ სიტყვათა თქმად, რომელსა ღმერთი მოსცემდა უეჭველად პირსა მისსა. ესე-ოდენთა იგავთა და სახეთა წინადაუდებდა, ახსნათა საკვირველთა მიერ წინა-დაუდგრომელთა და უცილობელთა, რომლითა დაანთქნა, ვითარცა ეგვიპტელნი, და დაუყო პირი მათი და უპასუხო ყვნა და ყოვლად უსიტყველ, ვითარცა ოდეს-მე დიდმან ბასილი ათინას შინა. ესე მწვალებელნი და ესე-ოდენ ზარ-გახდილ ყვნა და ყოვლად უღონო, რომელთა აღიარეს ცხადად ძლეულება თვისი ამისთა ოდენ მეტყველთა, ვითარმედ: „ჩვენ, მეფეო, მოწაფე გვეგონე ამათ მოძღვართა თქვენთა, გარნა, ვითარ ვხედავთ, შენ სამე ხარ მოძღვარი მოძღვართა, რომლისა ბრჭალსა ვერ მიმწუთარ არიან ეგე მოძღვარ საგონებელნი თქვენნი“. და ესრეთ ფრიად მაბრალობელნი თავისანი მიიქცეს სირცხვილეულნი, აღარა ოდეს მკადრებელნი ამისნი ოდეს-ცა.
მეფეთ-მეფე დავითის აღსასრული
„ერთხელაც შემოვიდა ქარავანი დიდი განძით, და თანა შემოჰყვნენ თურქნი დიდნი. ცნა რა მეფემან, გაგზავნა მებრძოლნი თხუთმეტი კაცნი რჩეულნი, რათა ლოჭინით კერძო ნახირი მძოვარი ქალაქისა წამოიტაცონ, ნუ უკვე იგი თურქნი გამოვიდენ დევნად, და ამოსწყვიდეს ამით ღონითა. ხოლო თვით მხოლოდ სამასითა მხედრითა დაიმალა ღელეთა ავჭალისათა, და არა-ვის მიენდო მხედარსა სხვასა, არამედ თვით მარტო წავიდა ყოვლად უსაჭურველო, ხმლითა ოდენ. და თანა წაიღო წიგნი ღმრთის-მეტყველი, და ამცნო სპათა არა შეძრვად ყოვლად-ვე მისლვადმდე მისა მათთანა. ხოლო მებრძოლთა მათ ყვეს ბრძანებული მათდა, და წამოიღეს ნახირი; მოეწივნენ თურქნი ვითარ ასი კაცი. და შემდგომად დიდისა ომისა ჩამოყარეს ქართველნი და დაუხოცეს ცხენნი, და ქვეით-ცა იბრძოდეს ფიცხლად. ხოლო მეფე ცხენსა რა გარდახდა, არა ჰგონებდა ჯერ მოსლვასა: შეექცა კითხვასა და ესე-ოდენ წარიტყვენა მისგან გონებითა, რომელიც სრულიად დაავიწყდა წინა-მდებარე საქმე, ვიდრემდე ხმა რა-მე კივილისა შემოესმა ყურთა. მყის დატოვა წიგნი იქვე, და ამხედრებული მიჰყვა მას ხმასა. და ვითარცა ზედა წაადგა მებრძოლთა თვისთა, ესე-ვითარსა ღვაწლსა შინა მყოფთა, – და რამეთუ აშორვიდა სპათა თვისთა, და უკეთუ-მცა მათდა ცნობად წასულ იყო, მებრძოლთა დაუხოცდნენ, – მსწრაფლ ჩაბრიალდა ვითარცა არწივი, და დააბნია ვითარცა კაკაბი, და მსწრაფლ ესე-ოდენნი ამოსწყვიდა, რომელ მათნი ცხენნი კმა ეყვნენ მონათა მათ. და აღმხედრებულთა ესე-ოდენნი მოსრეს, რომელ მცირედნი-ღა შეასწრეს ქალაქს (ტფილისს). ხოლო გზანი სავსენი იყვნენ მძორითა მათითა და ძლერისა ცემისაგან ხმალმან-ცა და ღულარჭნილმან უარყო ქარქაში თვისი. მაშინ-ღა მოვიდა სპათა თვისთა თანა, რომელნიც ძლიერ აბრალებდეს მას. განიცადეთ-ღა ჩემდად, რომელ ესე-ვითარსა საქმესა შინა და ესე-ოდენ უცალოსა წიგნი-ვე ჰქონდეს უსასწრაფოესად საქმედ. და ესენი ესე-ოდენ“.
„რამეთუ ჟამსა ზამთრისასა, მშვიდობასა და დაწყნარებასა ყოვლისა სამეფოსასა, არა გარეგნად მენაკიდურესა, არამედ საშუალ თვისთა სამეფოთა ადგილთა, თვით მის მიერვე წინათ განჩინებულთა განსასვენებელად და მისაძინელად, ვითარცა ჰრულითა რათა-მე მშვენიერითა დაიძინა მამათა თვისთა თანა. და თვით მებრ ესე კმა არს საცნაურ მყოფელად საკუთრებისა თვისისა ღმრთისა მიმართ. რამეთუ მრავალგზის მრავალთა მიზეზთა და განსაცდელთა სიკვდილისათა ჩავარდა იგი.
ნადირთა დევნასა შინა ერთხელ მუხნარს წაექცა ცხენი, და ესე-ოდენ შეიმუსრა, რომელიც სამ დღე ყოვლად უსულო მდებარე იყო უძრავად, სამშვინველისაგან ოდენ საცნაური ცოცხლად. და შემდგომად სამ დღე ნამტკნარსა სისხლისასა აღმომყრელსა მოექცა სული და სიტყვა, და ძლივღა აღდგა ცოცხალი. და ესე-ვითარი მრავალგზის შეემთხვა და ღმერთმან იხსნა სიკვდილისაგან.
ერთხელ ციხესა რომელსამე იბრძოდა ქართლს და მეფე კარსა კარვისა თვისისასა იდგა პერანგითა მოსილი მხოლოდ, შუა-დღე, და ციხით ვინ-მე შემოსტყორცა ისარი, და ჰკრა ხატსა მთავარ-ანგელოზისასა, რომელიც ეკიდა ყელსა, ოქროსა მცირე, და ძალმან საღმრთომან განარიდა მშვიდობით.
რამდენგზის ყივჩაყთა თვისთა განიზრახეს ღალატი, და განაჩინეს კაცნი მხნენი, რომელნი-მე ხმლითა, რომელნი-მე შუბითა, სხვანი ისრითა; და ესე არა ერთ და ორ, გინა სამ, არამედ მრავალგზის; და არასოდეს მიუშვა ღმერთმან კვერთხი ცოდვილთა მართალსა მას ზედ, არასოდეს მისცა იგი ხელთა მეძიებელთა მისთასა, დაღათუ მრავალგზის დევნასა თურქთასა მარტო დაეპყრა. ანუ უსაჭურველო, გარნა ყოველსა შინა ხელი იგი ზეგარდამო ფარავდა მდევართა მისთაგან, არამედ ყოვლად-ვე და ყოველსა შინა საქმესა მისსა იყო ბედნიერ და სვიან, და მადლითა აღსავსე. ეგრეთ-ვე ჟამსა შინა მშვენიერსა და ჯეროვანსა მოუწოდა ღმერთმან შემყვარებელსა თვისსა და მარადის მოსურნესა სამარადისოდ მეფობად წინაშე მისსა. და აღარა მიუშვა მრავალ-ჟამ სჯად და დაჭირვად სამსხემოსა ამას კედარსა შინა მკვიდრობითა, და ხორცთა ამათ ქვე-დამხიდველთა მიერ შეკრვად სულსა გონება-ქმნულსა, არ-ცა განხრწნადითა გვირგვინითა და პორფირითა, ვითარცა სიზმრითა და ნაოცნითა, უმრავლესად მღერად, არამედ ნამდვილ ჭეშმარიტითა და მტკიცითა, წარუდინებელითა და სამარადისოთა. სადა თვით იგი ბუნებით ღმერთი მეუფებს მადლით ღმერთ-ქმნილთა ზედა, იქ აიყვანა მის თანა მეფობად, უხრწნელითა და ბრწყინვალითა გვირგვინითა და პორფირითა შემკული, სადაც იგი აწ მკვიდრ არს და იქცევა ნათელსა შინა ღმრთაებისასა. რამეთუ იყო მაშინ თვე იანვარი ოცდაოთხი და დღე შაბათი, ოდეს ქორონიკონი იყო სამას ორმოცდახუთი, ხოლო წელიწადნი მისი შობიდან ორმოცდაცამეტი. ხოლო მეფობდა ოცდათექვსმეტი წელი“.
მეფე მისივე ანდერძით დაკრძალულ იქნა თავისავე აგებულ გელათის მონასტრის კარიბჭეში. საფლავის ქვაზე ამოტვიფრული წარწერა კი გვამცნობს: „ესე არს განსასვენებელი ჩემი უკუნითი უკუნისამდე; ისე მთნავს აქა დავემკვიდრო მე“. დავით აღმაშენებელს ეკუთვნის ფილოსოფიური ლირიკის ბრწყინვალე ძეგლი „გალობანი სინანულისანი“.
გარდაცვალებამდე რამდენიმე ხნით ადრე, დავითმა თავისი ხელით დაადგა გვირგვინი დემეტრე უფლისწულს და თანამოსაყდრედ დაისვა. მემატიანე მოგვითხრობს: „თვისითა ხელითა დასვა საყდართა თვისთა ძე თვისი დიმიტრი, დაადგა თავსა მშვენიერსა გვირგვინი ქვათაგან პატიოსანთა... და შეარტყა წელთა ძლიერთა მახვილი... და შემოსა პორფირი მკლავთა ლომებრთა და ტანსა ახოვანსა“. სიცოცხლის ბოლოს დავითმა თავის უკანასკნელ ანდერძში კიდევ ერთხელ გადაულოცა სამეფო დემეტრეს. „რამეთუ მომცა პირველი შვილი ესე ჩემი დიმიტრი, სიბრძნითა, სიწმიდითა, ახოვნებითა და სიმხნითა უმჯობესი ჩემსა და ნამდვილ ესევითარი ჯერ-იყო მეფე, მოცემული ღმრთისა მიერ მკვიდრთათვის სოფლისათა მართლმორწმუნეთა. მე წავედ წინაშე მსაჯულისა, მისისაებრ განმგებელი მეფობისა“.
დავით აღმაშენებლის ოჯახი
დავით აღმაშენებლის პირველი ცოლის შესახებ ქართულ წყაროებში არაფერია აღნიშნული. ვიცით მხოლოდ, რომ მასთან დავითს შეეძინა თამარი, დემეტრე და კატა. მათეოს ურჰაეცის ცნობით, საქართველოს დედოფალი სომეხი ყოფილა. მემატიანე დასძენს: „ჰყავდა აგრეთვე მეფე დავითს ერთი ღვიძლი შვილი სომხის ქალისგან, რომელსაც სახელად ერქვა დემეტრე“. სხვა ადგილას კი იგივე ავტორი იმეორებს, რომ ქართველთა მეფე დემეტრე „იყო შვილი სომხის ქალისა“. ისტორიკოსთა ვარაუდით საქართველოს დედოფალი XI–XII საუკუნეების მიჯნაზე უნდა გარდაცვლილიყო.
დავითის მეორე ცოლი გურანდუხტ დედოფალი – ყივჩაღთა მთავრის, ათრაქა შარაღანის ძის ასული იყო. გურანდუხტის შესახებ ქართულ წყაროებში საკმაოდ მწირი ცნობებია შემონახული. „ცხოვრება მეფეთ-მეფისა დავითისას“ ავტორი საკმაოდ დადებითად ახასიათებს საქართველოს დედოფალს. გურანდუხტი ყოფილა „სანატრელი და ყოვლად განთქმული სიკეთითა“. ათრაქა შარაღანის ძესთან დანათესავება გაცილებით ადრე უნდა მომხდარიყო, ვიდრე დავითი ყივჩაყთა ჩამოსახლებას განიზრახავდა. ამაზე პირდაპირ მიუთითებს დავითის ისტორიკოსი. მემატიანე როდესაც აღწერს ყივჩაყთა საქართველოში ჩამოყვანის ამბებს, იქვე აღნიშნავს, რომ „პირველ მრავალთა წელთასა მიერ მოეყვანა... გურანდუხტ დედოფალი, შვილი ყივჩაღთა უმთავრესისა, ათრაქა შარაღანის ძისა, სჯულიერად მეუღლედ თვისად და დედოფლად ყოვლისა საქართველოისა“.
1118 წელს დავითსა და გურანდუხტ დედოფალს შეეძინათ ვაჟი ვახტანგი. დავით აღმაშენებლის 1125 წლის ანდერძზე დაყრდნობით (ზოგიერთი მკვლევარი ამ ანდერძს ნაყალბევად მიიჩნევს) ქართულ ისტორიოგრაფიაში გამოთქმულია მოსაზრება, რომ დავითსა და გურანდუხტს კიდევ სულ მცირე ორი ქალიშვილი უნდა ჰყოლოდათ. ანდერძში საქართველოს მეფე თავის ვაჟს დემეტრეს სთხოვს ყურადღება მიაქციოს თავის დებს. ამ დროისათვის დემეტრეს ღვიძლი დედმამიშვილები თამარი და კატა უკვე კარგა ხნის გათხოვილები იყვნენ და მათ ძმის პატრონობა არ სჭირდებოდათ. როგორც ჩანს, მეფე თავის უმცროს შვილებზე დარდობდა და ამიტომაც დემეტრეს ანდერძად უტოვებს: „დათა მისთა პატივ სცეს, ვითარ შვილთა ჩემთა საყვარელთა“. ის ფაქტი რომ დავითსა და გურანდუხტს ნამდვილად ჰყავდათ ერთი ქალიშვილი ცხადყოფს „ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანის“ უცნობი ავტორი.
დავით აღმაშენებლის გარდაცვალების შემდეგ გურანდუხტი იერუსალიმში მიდის და იქ განაგრძობს მოღვაწეობას. დედოფლის ბიოგრაფიის ამ დეტალის აღდგენა ხერხდება ფრანგი მეფსალმუნის ანსელუსის წერილის მიხედვით. გურანდუხტ დედოფალს იერუსალიმში ჩაუტანია დავითის ნაქონი ჯვარი, რომელიც ძელიცხოველის ნაწილს შეიცავდა. მძიმე ეკონომიკურმა მდგომარეობამ დედოფალი აიძულა ეს სიწმინდე გაეყიდა და თანხა მონასტრისათვის მოეხმარა. გურანდუხტ დედოფალი იერუსალიმში უნდა გარდაცვლილიყო.
თამარ დედოფალი – დავით აღმაშენებლის ასული დაიბადა დაახლოებით 1090–1092 წლებში. დავითის ისტორიკოსის ცნობით, იგი უფროსი იყო მეფის შვილებს შორის. მემატიანეს თქმით: „პირმშო ასული თვისი თამარი გაეგზავნა დედოფლად შარვანისა“. ნ. ბერძენიშვილის მითითებით, დავით აღმაშენებლის მიერ გადადგმული ეს ნაბიჯი გამიზნული იყო შირვან-შაჰთან კეთილი დამოკიდებულების დასამყარებლად და მის ჩასაბმელად თურქ-სელჩუკთა წინააღმდეგ ბრძოლაში. თუმცაღა, ამ დამოყვრებამ სრულებითაც არ შეუშალა ხელი დავითს შირვანი დაელაშქრა და იქაურ ციხესიმაგრეებში საქართველოს სამეფო ლაშქარი ჩაეყენებინა. თამარსა და მანუჩეჰრ მესამეს შვიდი შვილი შეეძინათ. დღემდე დაუდგენელ მიზეზთა გამო 1152 წლისათვის თამარი საქართველოში დაბრუნდა და მონაზვნად აღიკვეცა. ერთი გვიანდელი კინკლოსი გვაუწყებს: „1152 წელს – აქა თამარისგან აშენებული ეკლესია აკურთხეს და თამარ ჩოხანი ჩაიცვა“. ტაძარი, რომელიც თამარის სახსრებით აიგო თიღვის ეკლესია იყო, რომლის კედელზე შემორჩენილი წარწერა გვაუწყებს: „ქმნილებამან რა აქასა სოფლისამან სხვისა მიიღოს დაწყება ყოფადისა მოქმედებითა შენ ზედა ჯვარცმულისა ქრისტეს ღმერთისათა, რომლისა მიმართ ჟამსა მას შემწე მექმენ მსახურსა შენსა თამარს“.
სიცოცხლის ბოლოს თამარის შემონაზვნების ფაქტზე მიუთითებს „ლაშა-გიორგის დროინდელი მემატიანეც“. ისტორიკოსი დასძენს, რომ 1156 წელს „დემეტრე მეფე მოკვდა, და და დემეტრესი თამარ, თიღვისა აღმაშენებელი, ისიცა შემონაზონებული გარდაიცვალა“. თამარი ცოცხალი ჩანს მეთორმეტე საუკუნის 60-იანი წლების დასაწყისშიც. ანისის აღების შემდეგ გიორგი მესამემ ეს სასიხარულო ამბავი თავის გამზრდელ მამიდას თამარ დედოფალთ-დედოფალს აუწყა. ამის შემდეგ წყაროებში თამარი აღარ გვხვდება. უცნობია მისი გარდაცვალების წელი და დაკრძალვის ადგილი.
კატა – დავით აღმაშენებლის მეორე ასული დაბადებული უნდა იყოს დაახლოებით მეთერთმეტე საუკუნის მიწურულს. ქართულ წერილობით წყაროებში მხოლოდ მისი ბიზანტიაში გათხოვების ფაქტია აღნიშნული. სხვა ბიოგრაფიული ცნობები კატას შესახებ არ გაგვაჩნია. კატა გაათხოვეს ბიზანტიის იმპერატორის ალექსი კომნენოსის უმცროს ვაჟზე – ისააკზე. საქართველოს სამეფო ოჯახი სწორედ ისააკ კომნენის შთამომავალთ თვლიდა „სახლეულად თვისად“, დიდ პატივს მიაგებდა და მფარველობდა. ისააკ კომნენის შვილი ანდრონიკე, რომელიც გიორგი მესამის დროს საქართველოს ეწვია და სამეფო კარმა პომპეზური შეხვედრა მოუწყო, ხოლო ალექსი კომნენოსი, რომელსაც თამარ მეფე დაეხმარა ტრაპზონის იმპერიის შექმნაში, ანდრონიკეს შვილიშვილი იყო.
ვახტანგ უფლისწული, იგივე ვახტანგ ცვატა – უნდა იხსენიებოდეს დავით აღმაშენებლის 1125 წლის ანდერძში. მეფე თავის მემკვიდრეს დემეტრე უფლისწულს სთხოვდა, რომ ეზრუნა გურანდუხტ დედოფალზე, მცირეწლოვან ძმაზე და ასევე პატარა ნახევარდებზე. „და მივანდუნ შვილნი და დედოფალნიცა, შუამდგომელობითა ღმრთისათა, ნათქვამია ანდერძში, – რათა ძმა მისი გაზარდოს. და, თუ ინებოს ღმერთმან და ვარგ-იყოს ცვატა, შემდგომად მისსა მეფე-ჰყოს მამულსა ზედა, და დათა მისთა პატივ სცეს, ვითარ შვილთა ჩემთა საყვარელთა“.
ანდერძის ამ მონაკვეთში ისტორიკოსები მემკვიდრეობითი წესის შეცვლას ხედავენ, არადა აფხაზეთის სამეფოში ძმების მოცილეობა ტახტისთვის ჩვეულებრივი ამბავი იყო. ანალოგიურად იყო ბაგრატიონების „ქართველთა საკურაპალატოში“. გაერთიანების დასაწყისის შემდეგ ბაგრატ III-მ პრობლემის თავიდან ასაცილებლად უმცროსი ძე ბერად შეაყენა, თვითონ კი ძმა არ ჰყოლია. ძმა არ ჰყავდა გიორგი მეორესა და დავით აღმაშენებელს.
ქართულ წყაროებში ვახტანგის მხოლოდ დაბადების ფაქტია აღნიშნული. სხვა ბიოგრაფიული ცნობები მის შესახებ უცნობია. უფლისწულის ცხოვრების ბოლო პერიოდზე საკმაოდ საინტერესო მონათხრობი დაუცავს სომეხ ისტორიკოს ვარდან არეველცს, რომელიც გვესაუბრება რა 1130 წლის ახლო ხანებში დემეტრე პირველის წინააღმდეგ მოწყობილ აჯანყებაზე, დასძენს, რომ ამ შეთქმულებაში მონაწილეობა მიუღია დავითის ვაჟსაც. მეცნიერთა აზრით, ეს უფლისწული სწორედ ვახტანგი უნდა ყოფილიყო, რომელიც მეფე დემეტრეს მომხრეებმა შეიპყრეს და თვალები დაუბრმავეს. მემატიანე მოგვითხრობს: „დაახლოებით იმ დროს ივანე აბულეთის ძემ მოისურვა დემეტრესა და მისი ძმის გიორგის მოკვლა. მამამისი აბულეთი მის წინაშე თეთრ წვერს იგლეჯდა და უკრძალავდა ამას. ისინი დმანისის ციხეში გამოკეტეს ძმათა შორის სიცრუის გამო, რაც გაიგო დემეტრემ... მან გაგულისებულმა უთხრა: „არა მეფევ, მე ხელში ჩაგიგდე შენ შენი ძმა, რომელსაც სურდა მეფობა“. მეფემ შეიპყროს ის, თვალები დასთხარა და გაუშვა“.
ამ ტრაგიკული ისტორიის შემდეგ, ვახტანგი არც ქართულ და არც უცხოურ წყაროებში აღარ გვხვდება. უცნობია მისი გარდაცვალების წელი და დასაფლავების ადგილი.
დავით აღმაშენებელსა და გურანდუხტ დედოფალს ჰყავდათ კიდევ რამდენიმე ქალიშვილი, რომელთა ვინაობა სამწუხაროდ ცნობილი არ არის. ისინი იხსენიებიან დავითის 1125 წლის ანდერძში. მომაკვდავმა დავითმა თავის ვაჟს დემეტრეს შეავედრა სამეფო და თვისი ოჯახი. მზრუნველმა მამამ ანდერძად დაუტოვა მომავალ საქართველოს მეფეს: „დათა მისთა პატივ სცეს, ვითარ შვილთა ჩემთა საყვარელთა“. აქ რამდენიმე („დათა მისთა“) ასულზეა საუბარი, მაგრამ კონკრეტულად მათი ბიოგრაფიები ჩვენთვის უცნობია. მხოლოდ ერთ-ერთი ამათგანი იხსენიება თამარის ისტორიკოსთან. „ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანის“ ავტორის მითითებით, დავითის ერთი ასული, რომელიც სწორედ გურანდუხტ დედოფალთან უნდა შესძენოდა მეფეს, გათხოვილი ყოფილა ოსეთში.


დავით აღმაშენებლის მონეტები









Комментариев нет:

Отправить комментарий