ვაჰანის ქვათა განგება

ვაჰანის ქვათა განგება 1204-1234

ტ ე ქ ს ტ ი

1. ——— ——— ——— [მო]ნასტერსა ფრიად მც[ირესა]14 ——— ———

| [აღგი] შენე მო[ნასტრა]დ ვრცელი ——— ——— ——— ——— | ———

[და] კმად დამტევნელი სიმრავლესა [მოწესეთასა, რომელი იგი | მ]ოქმედებითა ზეგარდამოთა შეწევნათაჲთ[ა და] ——— ——— ——— | წყალობითა სრულ-იქმნა.

2. ვინაჲცა გულსვიდგი [ნე აღწერად] | და კანონთ[ა] ღმრთივჴმოანთა საღმრთოთა ქადაგთა და. წ[მიდათა ღმერთშემო|ს]ილთა მამათაჲსა განეგებვოდის ყოველივე სახე მოღუაწებრისა ქცე[ვისა, | რომელ]ნი მკჳდრ იყვნენ მას შინა. რამეთუ „არცა კეთილი კეთილ-არსო“, თქუმ[ულ-არს,] | „------ ად იქმნებოდის“ და ვითარმედ „მცირე იგი არა მცირე ა[რს, უკუეთუ | დი] დთა მშობელ იქმნებოდის“. | რომლისათჳსცა დიდითა გულსმოდგინებითა და გამო [კითხვითა] | აღვწერე განწესებაჲ ესე, მოღუაწეშუენიერებრისა წეს[ისათჳს.] |

3. ვინაჲთგან იპოვნეს მას შინა ვიეთნიმე მონაზონთაგანნი, რომელათა[მიეცა]| მონასტრისაგან ორნატნი, აგარაკნი და ვენაჴნი, რაჲთა აქუ[ნდეს.]| ამათ საფანეთაგან ჩემთა მივეც ს ------- დი2 თითოეუ[ლსა რაო]|დენიცაენება და ით[ხო]ვა და ყ[ოველი იგ]ი ტრაპეზსა მიუდგინე. |ესე ვითარცა ყოვლად უწესო[ჲ დ]ა განგდებული კანონთაგან წმიდათა და ღმრთივ-გ[ანბრძნო]|ბილთა მოციქულთა და ყოვლად მსოფლიოთა კრებათაგან დავითარცა მ[იზეზი] | ნივთთმოყუარებისაჲ და საძაგელის შეძინებისაჲ,ვაჭრობისა და [მოფა]| რდულობისაჲ და ვითარცა უცხოჲ წინააღმდგომიდა დამა[რღუე]ველი ყოვლისავე სამოღუაწეოჲსა კანონისაჲ და უცალო მყო[ფელი] | ღმრთისმიმაახლებელისა ლოცვისა მიმართ და მარხვისამო ---- უვალობისაგან ერთ სულთა ძმათაჲსა. რამეთუ წერილ-არს: „შეუ-ძლ[ებელ-არს] | ორთა უფალთა მონებაჲ, ესე იგი არს ღმრთისა და მამონაჲ [სი“, და სხჳთ იტყჳს:] | „მოიცალეთ და გულისჴმაყავთ, რამე თუ მე ვარ ღმერთი“, და კუალად: „ [ რომელმან არა ] | იჯმნას ყოვლისგანვე მონაგებისა თჳსისა, ვერ შე[მძლებელ-არს] | მოწაფე-ყოფად ჩემდა“, და სხჳთ წერილ-არს: „ ხოლო სიმრავლ[ისა მართლმორ] |წმუნეთაჲსა იყო გული და გონებაჲ ერთ და არავინ თქჳს [მონაგები]| მისითჳსად, არამედ ყოველივე აქუნდა საზოგადოდ“. ხოლო ნუმც[ა ვის თქუენ]| თაგანსა უკადრებიეს ამიერითგან რაჲთურთით უწესოსა საქმესა ჴელყოფად მონასტერსა ამას შინა ჩემსა სამკჳდრებელსა, |მოგებად რასმე განგდებულთაგანსა თჳსაგან, რაიჲთა არა წ[ყე]ვაჲ [იგი]|მოსასპოლველი ანანიაჲსი და საპფისსაჲსი და კეთრი იგი გეზისი დაიმ[კჳდროთ.]

 

თავი ბ : რიცხჳსათჳს მღდელთა და მთავარდიაკონთა და მწირთაჲსა;

და დადგინებისათჳს სულიერისა მწყემსისა და ჴელისუფალთა თუ ვითარ ჯე|რ-არს, გინა ვითარი სათანადო-არს რაჲთა იყოს თითოეული მათი; და ვითარმედ არ[ცა] | ვის ძმათაგანსა ჴელეწიფების მოწაფე-ყოფად სხჳსა მოძღურისა [და ა]| რცა მოგებად მოწაფეთა, არცა შინაგან მონასტრისა და არცა გარეთ; და ვითარმედ [ნუ]| განი[ყოფების] ყოველი სავსებაჲ ძმათაჲ; და რაჲთა მემჴრენი მონასტრისა პატრონთა უთაყუანე[ბდენ.]||

 

1. [ხოლო ესეცა] განვაწესე, რაჲთა იყვნენ მონასტერსა ამას ჩუენსა სამკჳდრებელი [ვ ა ჰ]| ა ნ ი ს ქ უ ა ბ ს ა შ ი ნ ა მღდელნი უკუე ვიდრემედა მთავარ დიაკონნი ყოვლად ს[ათნოჲსა1 |უსისხლოჲსა საჲდუმლოჲსა(sic!) სრულ-მყოფელნი წმინდანი და პატ[იოსანნი, რი]ცხჳთ : ლ ˜ა:, ესე |[იგი]არს :კ˜დ˜: მღდელნი და :ზ˜: დიაკონნი, განწესებისაებრ [მოციქულთა კრე|ბუ]ლისა და წმიდათა მამათაჲსა. ხოლო მწირად წოდებულნი იგი, რომელ-არიან მონაზონნი, | იგიცა უეჭუელად ღმრთისმოშიშნი და ღმრთისად განმკუთნვე-ლნი ყოვლისა ცხო|[რებ]ისა თჳსისანი და წინააღრჩევისა მიერ ზეშთააღსრულნი სოფლისა |[ღელვა]თაგან და მსახურებისათჳს მონასტრისა და ძმათაჲსა

დიდად მოსწრ[ა|ფენი] და უდრტჳნველად მორჩილნი წამისყოფასა მწყემსისა და მა[მი|სა] სულიერისასა, რიცხჳთ :კ˜:. ხოლო მსახურნი :ი˜:, რომელნი ყოვე-ლსავე ტრაპეზისა და [სამ|ზ]არეულოჲსა და სახაბაზოჲსა სამსახურსა აღასრულებდენ. |

2. [სამართ]ლობელ1 იყო რიცხჳსა ამის უმრავლესსა დაწესებაჲ მღდელ[თა | და] მონაზონთაჲ, გარნა ვინაჲთგან ყოვლით კერძო უზრუნველყოფისა [და | ჴორციელად] და სულიერად მანსუენებისა მათისათჳს მოსწრაფე ვ[იყავ | და რაჲთა სრულო]ბით აქუნდეს ყოველივე საჭიროდ საჴმარი ჴორცთაჲცა [და | უნა]კლულო და უმოქენეო იყვნენ და ყოვლადვე მოცალე | [მა]რხ[ვისა და ლ]ოცჳისათჳის, [მოღუაწების]ა და საღმრთოჲ[სა წერილისა | კით]ხვისა და შორის მდებარეთა, რემელთა ზედა ---------|მა, და ხედვად ხედვათა მათ მაღალთა, რომელი ესე თანან[ადებ] | სასწრაფო არს და საჭირო მოსაგებელ ყოველთა მოსწრაფეთა | საუკუნოჲსა ცხორებისა მეძიებელთა, ამის ჯერისათჳს კმა ვყავ | რიცხჳ ესე, რომელსა მოაკლდების ნუმცა ოდეს რიცხუსა ამას | [მ]ღდელთა და მთავარდიაკონთა და მონაზონთასა. |

3.[ამი]ს უკვე ზემოჴსენებულისა დასისაგან მღდელთაჲსა გამოირჩეოდის ერ|თსულობისა მიერ ძმათაჲსა კაცი სიტყჳთ და საქმით უაღრესი სხუათა ყოველთაჲ, | რომელსა ყოველნივე ერთჴმობით ეწამებოდინ. და მავალი ჟამი დაეყოს | [მონა]სტერსა შინა და უბიწოჲსა ცხორებისა მისისა ყოველნი იყვნენ მოწამე, [შემ|კ]ობილი ყოვლითავე სათნოებათა სიკეთითა სულიერებრისა დაჴორციელებრ[ისა]|, და შემ[ძლ]ებელი ტჳრთვად ესოდენსა სულებსა ძმათასა [და] ------[ჯ]ერისაებრ, და ჟამისა და საჴმრისა ღუწად და | წურთად და კუ-რნ[ებ]ად კაცად-კაცად[სა]1 წყლულებასა და შემსლ|2 --სებ˜ლსა სალბ --------, და რაჲთა უმცირესთა სიტყჳთ, ხოლო | უმრავლესთა საქმით [ას]წავებდეს, ესე იგი არს, რაჲთა თჳთ სახე | კეთილის ექმნებოდის ყოველთა კეთილად წარმართებითა თჳსისა ცხორებისაჲთა, | ვითარცა წერილ-არს, რომელთა იწყო იესოჳ ყოფად და სწავლად, რამეთუ მოციქულისა-1 ტიმ 35 ებრ | მეტყუელისა: ,,რომელმან თჳსისა სახლისა კეთილად განგებაჲ არა უწყო|დისო, მას ეკლე- სიაჲ ღმრთისაჲ ვითარ ერწმუნოს? და ნანდჳლვე |სამართალ, რამეთუ უკეთუთჳთ წინააღმდგომისა იყოს მოქმედ, ვითარ | ასწავოს მან სხუათა კეთილად მოქალაქობაჲ არა სამართლად ითქუასა მისსა | მიმართ:,,მკურნალო, განიკურნე თავი თჳსი“! არამედ უფროჲსღა, რაჲთა ვითარცა | სარკესა შინა განიცდიდენ ყოველნი მოსწრაფებითა სათნოებისა მისისათა | და შემძლებელ-იყოს წარდგინებად წინაშე ოჳფლისა სამწყსოთა თჳსთა, | რომელთათჳს3 სიტ[ყ]ჳსმიცემაჲცა თანააც თანაწარუვალსა მას საში|[ნელსა] სასჯელსა ქრისტესსა და თქუმად: აჰა, მე და ყრმანი, რომელნ[ი] | მომცნა მე ოჳალმან“ [ფ]არვად.-----˜ა წამებაჲ, რამეთუ ამ---|--- მოციქული ---------- რაჲთა არა ა[მისა] უავნეს დ[აემართოს და შთა]ვარდეს ეშმაკისსა და რაჲთა ბრძაებისაებრ ოჳფლისა მი-------|--რ დადებად სულისა თჳსისა სამწყსოჲსა თჳსისათვის, წერი[ლისაებრ:]| ,,ყოველმან მწყემსმან კეთილმან სული თჳსი დადვას ცხოვართა თჳსთათჳს“ და შემდგომ[ი].|

4. [ეს]ევითარი კაცი, ღმრთისად განმკუთნველი თავისა თჳსისაჲ, დაიდგინებოდის | წინამძღურად და მოძღურად სულიერად და ჴორციელად და მას ერ[თსა მიე]|ნებოდის სული ყოველთა მონასტერსა შინა მყოფთა ძმათაჲ და ყოველთაჲვე იგი [იყავნ] | მწყემს და მოძღუარდა მამა სულიერ და ნუმცა ვის სხუასა უკა||1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

———————————— ყოველსა მო ----------------------------- | ———————————— ანა ტრაპეზი----------------------- | ——————————— [ერთსულ]ობისათჳს ძმათა[ჲსა.|

1. ჯ]ერ-არს რაჲთა ყოველთა ტრაპეზობათა წიგნი იკითხვოდის ყოველ[თა]2 | დღეთა, ჟამსა ძმათა საზრდელისა მიღებისასა. და ნუ [რომელ]სა დღესა იქმნების დახრწევაჲ წიგნისა კითხვისაჲ, ნუ [რომლისა]| 10 მიზეზისათჳს. ხოლო იკითხავს იგი, რომელიცა კანანახობისა მსგე[ფსსა ჰ]|მსახურებდეს.

2. ხოლო არავის ჴელეწიფების უბნობად და [მეტყუელებად]| ურთიერთას ტრაპეზსა ზედა. არამედ რაჲთა ფრიადითა მყუდროე[ბითა მიმღე]|ბელნი საზრდელისან[ი] ჰმადლობდენ მომცემე[ლ]|სა და რაიჲთურთით არა იყოს საუბნარი. და თუ [იკადროს] | ვინ [უბნობად და] ერთ და ორგზისცა მეტრაპეზისა მიერ [დაყენებულმან ა]|რა [ისმინო]ს, განყვანებულ-იქმნეს ტრაპეზით და განიწ[მიდოს]|3 -------, [ხოლო უ]კუეთუმცა მასვე სიგლისპესა ზედა დაადგრ[ეს] | ნა —— —— —— [ტრა]პეზსა ზედა. ესევითარი გ—|უძ4 ---ს —— —— —— აღმძვრელი და აღმა[შფოთ]|ებელი [საზოგადოჲსა მ]ყუდროებისაჲ ყოვლად-ყოვლითურთ მოიკუეთენ, [ვითარცა]| დამპალი, და გარე განითხიენ.

3. ხოლო ჯერ-არს რაჲთა რაიჲთურთით განწ[ვალებაჲ] | არა იყოს შეკრებასა ძმათასა მიღ[ება]დ საზრდელისა, [არამედ სწო]|რად დაეგებოდის ყოველთა ძმათათჳს ტ[რ]აპეზსა ზედა პური და ღვინო[ჲ და] | წუენი მემჴრეთათჳს და მწირველ[თა] და მწირთა. და ნუმც[ა]| უხუცესთა ძმათაგანი, მიზეზითა [ვნებუ]ლისა გემოთმოყუარების[ა და] | ნაყროვანებისა თჳსისაჲთა, ნივთად უკეთურებისად და სახედ | ბოროტისად ექმნების სხუათა, დამაბრკოლებელი ყოველთაჲ, არამედ თით[ოეუ]|ლი დასჯერდინ საყოველთაოსა ევლოგიასა. და ნუმცა ოდ[ეს იკად]|რების კიდეგანისა წუენისა დაგებაჲ ტრაპეზსა ზედა და განწვალ[ვისა და]| განხეთქილებისა შემოღებაჲ ერთსა მას შინა გუამსა ძმათა[სა. და ტრაპეზო]|ბისას ------ [უ]ხეცესსა ყოველთასა და ყოველთა უდარესსა ერთი და იგი | და სწორიმცა [დაე]გების საჭმელიცა და სასუმელი და სხუაჲ ყოველივ[ე.] |

4. გარნა თუ იშჳთ ოდესმე სტუმართმოყუარებისა მიზეზითა, იქმნას [მო]|მატებაჲ საჭმელთა რათაჲმე ბრძანებითა მოძღურისაჲთა, ესე ფრიადც[ა] | ჯეროან არს და ძუელ-მცნებაჲ, რომლისა მიერ ვიეთმე, ვითარ იგი არა | უწყოდეს, ანგელოზნიცა ისტუმრნეს.

განესუენებოდენ უკუე | სტუმართა, რომელთა თანა დედაკაცი არა იყოს და უფროჲსღა იშჳთ|თა, გინა შორით მოსრულთა, ცხად-არს ვითარმედ მიზეზითა ლოცვისა|თა, ერთ და ორ-დღეცა, და მესამესა დღესა წარვიდოდენ გზასა თჳსსა. |

5. ოჳკუეთუ ვინ დიდი და საპატიოჲ სტუმარი შემოვიდოდის, გინა ეპი|სკოპოსი, ანუ აზნაური, ანუ საპატიონი ვინმე მონაზონნი, ამა[თ, ვი]| თა წესია, ტრაპეზით ემასპინძლებოდის. და თუ ქუემ[ოჲ] რ[ომელი]| იყოს, მონაზონი გინა ერისკაცი, და არავის თანა საქმე ედვას ძმათაგან | თჳნიერ ლოცვისა, და ტრაპეზისა გაღებასა არა ღირს-იყოს, [არამედ] | ესევითართა მოძღურისა და დეკანოზისაგან ემასპინძლებოდის[ს]: ამ[ისათჳსცა] | განმიწესებია მათთჳს ნამეტნავად გასაყოფელი, რაჲთა ესევითართ[ა სტუ]მართა იგინი გაისტუმრებდენ. და თუ ნათესავი ანუ მეცნიერი იყოს ვისა|მე ძმათაგანისაჲ და არა ლოცვისა მიზეზითა მოსრულ-იყოს, არამედ | სხჳსა რაჲსმე საქმისათჳს, ამას თჳთ მან უმასპინძლოს, რომლისა თანაცა | აქუნდეს საქმე. ხოლო მრავალმრონინეთა1 მათ და მიწყითთა მთხოველ|თა მეკარე განისტუმრებდეს. არა ჴელეწიფების მიმოვლად სახლი|თი-სახლად შინაგან მონასტრისა.

6. საჴმარ–არს რაჲთა ყოვლად განკრძალული ერთი  და ღმრთისმოშიში მონაზონი მესნეულედცა განჩინებოდის და უძლური  მყოფთა ძმათა ჰმსახურებდეს ყოველსავე საკმარსა მათსა: დღითი-დღე ს[ამ]გზის მოჰვლინდეს და მოიხილვიდეს და საწესოსა მიართუმ[იდეს] | მათსა ტრაპეზით. და სხუაჲ რაჲცა უჴმდეს სნეულთა და უძლურად მ[ყოფთა]| ძმათა, უშურველად მიეცემოდის ტრაპეზით და ნუმცა რაჲ მო კ[ლ]|დების საჭიროდ საჴმართაგანი, რომელიცა იყუოს და იპოებოდეს. |

7. გარნა15 ვინაჲთგან ყოვლითკერძო უზრუნველობისა და უმოქენეობისა | [ძმ]ათაჲსა მეძიებელ ვარ, და რაჲთა არა რაჲთ ივნენ ნაკლუ|ლევანნი, გაუჩინე საჩოჴედცა: რაჲთა მოძღუარსა ვიდრემდე, ვითარცა მწყემსს | სულიერსა და უცთომელსა წინამძღუარსა, მიეცემოდის ექსი16 დუკატი. | ხოლო დეკანოზსა და იკონომისსა ოთხ-ოთხი დუკატი და რომელნიცა სამ|ჴროსა ღირსქმინ-იყვნენ ძმანი და მონასტრისა პატრონთადა თაყუანე|ბულ იყვნენ, თან სამ-სამი დუკატი. ეგრეთვე მწირველტა, | რომელთაცა მკითხველ-კანანახობაჲცა შეეძლოს, მემჴრეთავე | ტანა, სამ-სამი დუკატი მიეცემოდის. მეჭურჭლესა და მეტრაპეზე[სა]17 | და კანდელაკსა და იპტირიტისსა ესრევე სამ-სამი დუკატი. ხოლო მეორესა | დასისათა, რომელთაცა წირვისა მეტი სხუაჲ საჴმრობაჲ არაჲ შეეძლო[ს], | ამათ [ორ-]ორი დუკატი აქუნდეს. და მესამისა დასისათა, ესე იგი არ მწირთა, ბოტინატი და დოკატი მიეცემოდის. ხოლო მსახურთა სატანისა?მოსლედ მწირთავე სწორად ჰქონედს ბოტინატი და დოკატი.

8. [ე]გრეთვე და პურიცა და ღვინოჲ გაუჩინე: რაჲთა მიეცემოდის მოძღუარსა | რვაჲ გრივი პური, ოთხი წმიდაჲ და ოთხი ქრთილი და სა|მი საპალნე ღჳნოჲ. და ეკონომოსსა ექუსი გრივი, სამი | წმიდაჲ და სამი ქრთილი და ორი საპალნე ღჳნოჲ. ხოლო უთავადესთა ძმათ38, რომელთა :გ:გ: დუკატი აქუს სა|ჩოჴედ, ამათ პური ორი გრივი წმიდაჲ და ერთი ქრთილი მიეცემო|დის და თჳთო საპალნე ღჳნოიჲ. და მეორესა დასისათა, რომელთა | წირვისა მეტი არაჲ შეეძლოს, ღჳნოჲ თვთოჲ ცალი მიეცეოდის, | გარნა პური ვითა თავადთა ძმათათვჳს დაგჳწესებია. ეგრეთვე [ამ]ათთჳს ხოლო მწირთა პური თჳთოჲ გრივი წმიდაჲ და თჳთოჲ ქრთილი და | ღჳნოჲ ოთხთა და ოთხთა თჳთოჲ საპალნე. |

[თ]ავი ე: ვითარმედ არავის ძმათაგანსა ჴელეწიფების თავნობად | და მოფარდულობად ღჳნისა ანუ სხჳსა რაჲსმე, არცა აღ|ნადგინებად მიცემაჲ საჴმართაჲ; და რაჲთა გამოუთხოვლად | მოძღუარისა არავის სადა ჴელეწიფებოდის წარსვლად გარეგან მონასტ|რისა; და არა ყოფისათჳს მეშფოთეთაჲსა; და არა შესვლისათჳს დედა|კაცისა თჳნიერ ჴლმწიფეთაჲსა; და არა ყოფისათჳს დიაკონთაჲსა; და თუ რათა მიზეზთათჳს შეიცვალე|ბის მოძღუარი წესისაგან თჳსისა, ანუ ძმაჲ განიჴადების მონასტრით. |

1. [ა]რავის ძმათაგანსა ჴელეწიფების მონასტერსა ამას შინა ვაჭრობად | და თავნობად ანუ მოფარდულობად ღჳნისა, გინა რაჲსაცა სხჳსაჲ; | არცა ვახშად აღნადგინებად გაცემაჲ საკმართაჲ მსოფლი|ოთა, გინა დაჭირებულთა ზედა და სისხლითა გლახაკთაჲთა განმ|დიდრებაჲ, რომელი ესე დიდისა უწესოებისა არს საზღვარ და || დასასრულ ანგაჰარებითისა სიბოროტისა და ვაჭრ[ობისა უ]ძჳრეს-არს, ნანდჳლვე სამართლად ითქუას მისსა მიმარ[თ: „სახელსა] | მამისა ჩემისასა სახლ სალოცველ ეწოდების, ხოლო თქუენ გიყოფიე[ს იგი ქუაბ]| ავაზაკთა“. რომელი არცა თუ ერისკაცთაგან ჯერ-არს ყოფად. უე[ჭუელად მყოფი] | ამისი დაიმკჳდრებს კეთრსა გიეზისსა და შიშთვილსა იუ[დაჲსსა.]|

ვინაჲცა რომელსაცა ძმათაგანსა ემხილოს ღჳნის მოფარდულო[ბაჲ], | გინა მევახშეობაჲ, მყის განიდევნოს მონასტრით და მოიკუეთოს | ყოველთვიურთ და მისსა ადგილსა სხუაჲ დაიდგინოს. |

2. არა რაჲ აღსზრავს და აღშფოთებს და განამწარებს მყუდრო[ებსა]18 | ერთსულთა ძმათასა, ვითარ მეშფოთე კაცი და ღულაჭრილი. ვ[ითარ]|ცა იტყოდის რაჲ მოციქული, ვიტარმედ „ყოველი რისხუაჲ და გულისწყრომაჲ და ჴდომაჲ [და]| ღაღადებაჲ და სიმწარე მოისპენ თქუენ შორის ყოვლით უკეთურებითურთ, ვითარცა ჰშუე[ნი]|ს წმიდათა“. რასა სხუასა გუასწავებს, თჳნიერ განშორებასა ამის ჩუეის[ა] | გან და ესევითართა კაცთაგან, რამეთუ ერთიცა მათგანი კმა-არს სრულისა და აღშფოთებად.

ვინაჲცა რომელმანცა | ძმათაგანმან იკადროს გინებად ანუ შეურაცხყოფად რაოდენ უმ|ცირესთაგანისა ვისმე ძმათაგანისა და ლალვად და ამბოხებად, ეგე|ვითარი იგი მყის მოისპენ და განიდევნენ მონასტრით. ხოლო ნუ ვინ გამოჩნდ[ე]|ბის მეშფოთისა და მომთვრალისა ასაბიად, რაჲთა არა ითქუას მის|თჲსცა: „იხილი თუ მპარავი, თანაურბიოდ[ე] მას“ და შემდგომი. და თუ ჴელ|უოს ვინ ასაბიობად ესევითარსა, იგივე პატიჟი დაითმინოს მანცა, [რამეთუ არს] | თავჴედი და დაუწყნარებელი. ხოლო განხილვოდედ ესე მწყემსისა[გან] [და უკუეთუ ორთაჲვე იყოს ბრალი და ორკერძოვე ცხად-იყოს მე[შ]|ფოტეობაჲ, სწორ-იყავნ ორივე კანონიცა. გინა პატიჟი, რამეთუ „მო“ნისა ღმრტისა არა ჯერ-არსო ლალვაჲ“, თქმულ-არს. და რაჲთურთით მეშფ|ოთესა და მაგინებელსა და მომთვრალესა არა აქუს შინა, რაოდენცა საჴმარნი იყვნენ ესევითარნი | იგი, განიჴადებიან მონასტრით, არამედ უფროჲსღა ფერჴნი მყუდროთა და მშჳდტანი სტკებ[ნიდენ.]|

3. არავის ძმათაგანსა ჴელეწიფების ოდესცა, უკითხავად და გამოუ|თხოვლად მოძღურისა, წასულაჲ სადაცა გარეგან მონასტრისა, | ზომცა დაეჭიროს, ერცა | რეცა თუ მონასტრისა, არცა თუ ჩემისა სამსახურისა ძლით. არამედ თანაწა|რუვალი თუ და საჭიროჲ საქმე დაემართოს ვისმე ძმათაგანსა, | წარვიდეს და აუწყის მოძღუარსა და გამოეთხოოს და ლოცვაჲ და კურთხევაჲ | მისი მიიღოს და რაოდენსაცა დღესა უბრძანოს მოძღუარმან, მეტსა არა | უჴმს დაყოვნებაჲ, რაჲთა არა ურჩებისა და უწესობისა კანონსა | თანამდებ ყოს თავი თჳსი. რამეთუ „მცირედ მცირედ შეჰყვაო ისრაელსა“, თქმულ |არს, და სხჳთ იტყჳს, ვითარმედ „მცირე იგი არა მცირე არს“. ხოლო უკუეთუ | ვინ გარდარეულებითა ამპარტავნებისაჲტა რამეცა ერთი გამოუთ|ხოვლად დაყოს გარეშე მონასტრისა, განიჴადენ მონასტრით ვითარცა თავ|ჴედი და შეურაცხისმყოფელი თჳსისა ცხოვრებისაჲ. |

4. საბრჴე ძლიერ და მსწრაფლ დამაკუეთებელ-არს სახედველთა მიერი19 | წყლულებაჲ, რომლისა მიერ ვჰპოებთ დაკუეთებულად პირველსაცა მამასა, რამეთუ| „შუენიერ იყოო“, თქმულ არს, „ხილვად“ და შემდგომი. ვინაჲცა ჰქონე უაღჳროჲ | ნუ უკუე და მრავალგზის კაპანთა შთააბნიის ზედამჯდომელი, ხოლო | ჰავჩუელნი აღგულავლენი და აღულაგმველნი თუალნი მრავალსახეთა სა|სიკუდინეთა სენთა და ბოროტთა წყლულებათა მოაწევენ მტჳრ||თველთა თვისთა ზედა. გარნა წინასწარმეყუელი იტყოდის რაჲ: „ვიდოდეთ ბჭეთა | მიმართ ჩემტა და ქვანი გზისაგან განყარენით“. სხუასა არა რას გულისჴ|მავჰყოფ, თჴნიერ რაჲთა ყოველნივე დაბრკოლებისა მიზეზნი მოისპნენ და | უჩინო იქმნენ საშუალებისაგან ძმათა კრებულისა.

ვინაჲცა განვაწე|სებ ამას, რაჲთა ყოვლად-ყოვლითურთ უვალ-იყოს დედაკაცისაგან მონასტერი და ნუ რაჲს | მიზეზისათჳს ნუ შევალს მას შინა, თჳნიერ ჴელმწიფეთაჲსა; და ჩუენისა სახ|ლისათა, უკეთუე საჭირო იყოს თანაწარუალისა მიზეზისა და ყოველთა | თანამდებისა ძლით; და მაშინა მყის განჶშორნენ და ღამესა ნუმცა ვინ დაჰყოფს მას შინა ნუ ოდეს, რაოდენცა დაეჭიროს. ნუცა ვისსა | სენაკსა შევალს დედაკაცი, დედაიღა თუ იყოს მისი, ხოლო ამის მიზეზ|ისა გარეშე სხუებრ, არცა ჩუაენისა სახლისაგან ჯერ-არს შესვლაჲ დედაკაცისაჲ მონასტერსა შინა.

5. ნუცა დიაკონი იზრდების მას შინა, გინა უწუერუ|ლი ყრმაჲ. ნუცამცა ვინ იკადრებს თჳსსა ნათესავსა, გინა ძმასა, | ანუ შვილსა უჰასაკოსა და უწუერუელსა შემოყვანად მონასტერსა შინა, ნუ რომლისა მიზეზისა მოღებითა. ხოლო უკუეთუ ვინმე გლისპობდეს | და შლიდეს წესსა მონასტრისასა და ჴელყოს განრყუნად მონასტრისა და | გატეხად ტჳპიკონისა და შემოიყვანოს ყრმაჲ უჰასაკოჲ და ერთიცა ღამე | დაყოფიოს, გარეშე ყოვლისა ხუაშნისა მეყსეულად მითურთ განიდევნოს | მონასტრით და მოიკუეთოს ვითარცა ასოჲ დამპალი.

კუალადცა მასვე დავამტკიცებ, ვითარმედ ყოვლად რაითურთით არავის ჴელეწიფების | უწუერულისა ყრმისა, გინა დიაკონისა შემოყვანად მონასტერსა ამას შინა | საყოფად, გინათუ დიდბეულისა შვილი იყოს ანუ აზნაურისა, არცა | თუ ჩემი სახლისა თუ იყოს. ნუცა ნუცა ვისისა შეპოვნებისათჳს | დაჰჴსნის ვინ წესსა ამას, ნუცა თნებისა ძლითა კაცობრივისა წყე|ვასა მოიხდის თავსა თჳსსა ზედა. და განმარტებით ითქუმოდენ, ვითარმედ ვითარცა | იგი მდედრისთჳს განმიწესებიეს, ეგრეთვე მსგავსად და უწუერ|უისათჳს განვაწესებ, რაჲთა ყოვლად-ყოვლითურთ უვალ-იყოს მონასტერი ესე ესევითართა პირთაგან. ხოლო უკუეთუ ვინცა და რამანცა გუარმან კაცმან | იმეცადინოს დაჴსნად კეთილსა ამას წესიერებასა და კანონსა ამის მო|ნასტრისასა, ზეგარდამოჲთა რისხვითა დაჰჴსნას იგიცა ღმერთმან გან|სახრწნელსა შინა ულხინებელსა და დაუსრულებელსა და დასტე|ხენ მას ხუთ-ქალაქთაებრ სოდომიანთა წარმოიცალიერენ | საქანალი რისხვისანი მას ზედა, ამენ! ხოლო რომელმან მტკიცედ იპყრას და | დაამტკიცოს, დაიმკჳდრენ შეუძრავი სასუფეველი და უმიმწუხრაჲ ნათელი. |

6. „თქუენ ხართო მარილნი ქუეყნისანი“, ჴმობს ეუფჱ წმიდათა შინა სახარებათა, რომელი | ესე წინამძღუართათჳს ეყვის და მოძღუართა, რომელთადა რწმუნებულ-იყოს წინამჯდომელობაჲ ეკლესიისაჲ. ვინაჲცა მართლისა თჳთებაი ესე ა|რს, რაჲთა პირველად | თჳთ მწყემსი ყოველთა სახე კეთილის ექმნებოდის, ხოლო ურჩთა და თავჴე|დთა ძლიერად ამხილებდეს. და რომელნიცა კურნებასა მიითუალვიდენ, ამათ | შეიწყნარებდეს, ხოლო უკურნებლად დადგრომილთა მოიკუეთდეს || და გარე განხთხევდეს, რაჲთა არა ყოველსა გუამსა განეზაოს სიმპალე.

ვინაჲ|ცა უკუეთუ მოძღუარმან გინა დეკანოზმან თნებისათჳს ვიეთისამე და შე|პოვნებისა რაჲსმე კაცობრივისა, ანუ მიზეზითა თჳსებისაჲთა, გინა | თუ ვნებულისა მეგობრობისა ძლით, ჰხედვიდენ რაჲ უწესოდ | მავალთა და შეურაცხისმყოფელთა ამათ განწესებათასა და არა | სწურთიდენ, არცა ამხილებდენ, რაჲთა ანუ განიკურნნენ, ინებონ | თუ, და უკუეთუ არა, რაჲთა განიჴადნენ, თჳთ იგინი დაკლებულ-იქმნენ პატივისა|გან თჳსისა და ერთად მორჩილთაგანად იქმენინ.

7. ხოლო უკუეთუ ორგულობაჲ გამოაჩნდეს ვის მონატრისა პატრონთაჲ, ანუ მოხუეჭაჲ მონასტრი|სა და ეკლესიისა ნაქონებთაჲ, ანუ ქრთამისა აღებითა გარდა|ქცევაჲ ჭეშმარიტებისაუ, გინა რაჲცა გუარი საზაგელისშეძინებისაჲ | და მოხუეჭისაჲ, სრულიად განიჴადნენ მონასტრით.

8. და უკუეთუ მოძღუარმან, | გინა დეკანოზმან, გინა იკონომისმან უდებებად გასცენ თავი თჳსი და, | სენაკტა შინა მოსუმურობათა მიდევნებულნი, უგულებელს ჰყოფდენ | საქმესა მონასტრისასა და გარეშე საჭიროჲსა მიზეზისა ზედაჲ .ზედა ეკლესიისა ლოცვასა დააკლდებოდენ, გინა ტრაპეზს შესვლასა უდებ ჰყოფდენ, | ამათ წარუწყმედიეს თავი თჳსი, ვითარ ძალ-უც ცხოვნებათ სხუათა? ვინაჲცა | მყის შეიცვალნენ პატივისაგან თჳსისა. და უკუეთუ შემდგომად ამისსაცა ეგე|ვიტარადვე იქცეოდენ, განიჴადნენ მონასტრითცა.

9. იტყჳსსაღმრთოჲ | მოციქული განსხადებულად, ვითარმედ „არცა მეძავთა, არცა კერპთმსახურთა, | არცა მემრუშეთა, არცა ჩუკენთა, არცა მამათმავალთა, არც ა|ნჰაგართა, არცა მპარავთა, არცა მომთვრალეთა, არცა მაგი-|ნებელთა, არცა მტაცებელთა სასუფეველი ღმრთისაჲ ვერ დაიმკჳდრონ“. ხო|ლო ნუ იყოფინ, რაჲთამცა იპოა ვინ ესევითართა მოქმედი მონასტერსა ამას შინა. | გარნა უკუეთუ ემხილოს ვის მცირეთა გინა დიდთაგანსა ერთიცა ამა ზემოთქმულთა ბრალთაგანი, შეუნდობელად განიჴადოს მონასტრით. ხოლო ნუ აღტაცებით იქმნების ესე, არამედ გამოძიებითა მრავლ|ითა განიხილვოდენ ესევითარნი შესმენანი, ვინაჲთგან მრავალგზის | აღბორგებულნი ვინმე ეშმაკისაგან აღიჭურვიან საეშმაკოთა რათმე | შურმტერობათა ძლით ცილისწამებდცა. და უკეთუ ცილი დაე|წამოს ვისმე, რომლისა გამოჩინაბაჲ ვერღარა შეუძლოს, ცილისმწა|მებელი იგი, ფრიადითა შეურაცხებითა განქიქებული, განიდევნოს მონასტ|რით და ნაქონები მისი ძმათა განიყონ.

10. უჴმს მოძღუარსა ფრიადითა | კრძალულებითა პყრობაჲ | ამათ შინა აღწერილთაჲ და საქმით სრულყოფაჲ | ამათ შინა აღწერილთაჲ და რაჲთა თუალუხუავად ამხილებდეს ყოველთა|ვე გარდამავალთა და თჳთ თავსა თჳსსა სახედ კეთილისად მისცემდეს ყოველთა. ||

11. განგჳწესებიეს, რაჲთა სასწყიდელი ყოვლად რაჲთურთით არაჲ ვისგან აიღებ|ოდის ძმად დაწესებისათჳს: არა მემჴრეტაგან, არა მირველ|თაგან და არცა მწირთაგან. ხოლო უკუეთუ იკადროს მოძღუარმან, ანუ იკონომ|ოსმან, გინა დეკანოზმან, გარდარეულებითა ვეცხლისმოყუარებისაჲთა, | აღებად ქრთამისა რაჲსმე ფარულად გინა ცხადად და ემხილოს, | დაკლებულ-იქმნეს თჳსისა პატივისაგან. რამთუ სადა „ძირი ყოველთა ბოროტთაჲ რომელ|-არს ვეცხლისმოყვარებაჲ“ დამკჳდრებულ-იყოს მუნ, ნამეტნავ-არს მიერ | მოლოდებაჲ კეთილისა რაჲსმე ოდესცა. რამეთუ „ბოროტთა თესლთაო“, თქმულ-არს, „ბოროტ ნამ|უშაკევნიცა“.

12. მორჩილებასა და სიმდაბლესა ვჰპოვებთ თანა|ნერგად სათნოებითისა ცხორებისა, რომლისა თჳნიერ შეუძლებელ-არს წარ|მართებაჲ მონაზონებითისა მოქალაქობისაჲ. საჭიროდ უკუე უჴმს ყოველთა|ვე ძმათა მორჩილებაჲ მწყემსისა და მამისა მათისა სულიერისა, კეთილ|ითა სჳნიდისითა და შიშითა ღმრთისაჲთა, ყოველსავე სამსახურსა მონასტრისასა, | რომელსაცა უბრძანებდეს, და არა შთავრდომაჲ ბრალსა ურჩებისასა. | რამეთუ „ურჩებისა ნაყოფი სიკუდილი არსო“, თქმულ-არს. ვინაჲცა უკუეთუ ვინ, გა|რდარეულებითა სილაღისაჲთა, ურჩ-ექმნებოდეს მოძღუარისა ბრძანებასა, შეპყრობილი ცუდადმზუაობრობისა ვნებითა, დაიყენოს ტრაპეზს შესვლისაგან და დაეჭიროს საწესოჲცა მისი; ხოლო უკუეთუ დაადგ|რეს ურჩებასა ზედა თჳსსა უკურნებლად, განიჴადოს მონასტრითცა.

თავი ვ: მონაზონთა სოფელს ჴელისუფლად არა დადგინდებისჳს; და ვითარმედ | მამულოვნობით არავის ჴელეწიფების მოგებად სენაკისა, გი|ნა ვენაჴისა, გინა ეგევითარისა რაჲს; და შვილებულ გაზრდიტა ძმად | ვერ დაწესებისათჳს; და ვითარმედ არავის ჴელეწიფების ხდილობითი|სა მოსუმურობისა მიდევნებად.

1. სოფელთა და აგარათა შინა მონასტ|რისათა სანიადაგოდ ჴელისუფლად ნუმცა ოდეს დაიდგინების მონაზონი, | არამედ ერისკაცნი დაიდგინებოდენ, მოძღუარისა და კრებულისა ბრძანებითა. | და უკუეთუ ოდესმე ეგევითარი რაჲმე საქმე დაემართებოდის, რომელ ერისკაცითა არ გაიმართვოდეს და დიდი იკონომოსი უცალო იყოს სხუათა | რათმე სამუშაოთა და საურავთაგან და მონაზონსა დაემართებოდის წას|ულაჲ, მწირთაგანი გაიგზავნებოდინ ყოვლითკერძო გმოცდილნი | და ყოველთაგან წამებულნი პატიოსნებისათჳს და მოღუაწებითისა ცხორებისა მათისა, | მჴცოანნი ჰასაკითაცა და გონებითა. ესევითარნი წარვიდოდენ, | უკუეთუ საჭიროდ საჴმარ-იყვნენ სამსახურად მონასტრისა. ხოლო მღვდელნი | და მთავარდიაკონნი ჯერ-არს რაჲთა საღმრთოჲსა დიდებისმტყუელებისათჳს მოცალე | და განკრზალულ-იყვნენ და მსახურბისათჳს ეკლესიისა წესთაჲსა | უწმიდესად და ღირსად, და ღმრთისმიმაახლებელისა მღვდელმსახუერპლეობისა, ვიარცა ღირს-არს და შუაენის მარადის შინაგან წმიდისა წმიდათაჲსა | შემავალთა და სიწმიდისადა უგანწმენდოლოსობით მიახლოებულთა, რაჲთა | საუფ[ლოჲს]ა ბრძანაბ[ისა]ებრ ბრწყინვინედ საქმეთა მიერ სათნო[თ]ა ღმრთი|სათა, რომელთა მხედველთა აღძვრიდენ დიდებისმეტყუელებად ღმრთისა [მიმართ.]|

2. ამისათჳსცა მოვსპე მამულობით ქონებაჲ აგარაკთა, ვენაჴთა20 და თუნდა ორნატთა, რაჲთა სახიობაჲ (sic!) ანგელოზებრივისა მოქ[ალაქო]ბისაჲ [არა მოიშალოს] | და [და]ხრწ[ევაჲ] ექმნებოდეს ამათგან, ვითარცა წ[მიდათა] მოციქ[ულთა] კანონისაგანცა | გან[გდებულისა] და ყოვლადმსოფლიოთა კ[რებათა]განცა, და ვითარცა მიზეზი | ნ[ივთთმოყუარებისაჲ და საძაგელისშეძინებისაჲ, ვაჭრობისა და მოფარდულობისაჲ].|

3. ეს[რეთ განგჳწესებია] მ[ონასტ]ერსა ამა[ს] ჩუენსა [შინა], რაჲთა შვილ[ებული] ძმად21 | [ვერ დაი]წესებოდეს. | | [ნუმ]ცა ვი[ს] უკადრები[ეს] მამულობით მოგებაჲ სენაკთა, აგარაკთა, | ვენაჴთა, ანუ ორნატთა, რაჲთა უცხო იყვნენ ყოვლისა მსოფ[ლიოჲ]სა და ქუეყ[ანისა | საქ]მეთ[გან], ვითა საქმეთაგან ანგაჰარებისა, გინა ვერც[ლისმოყუერე]ბისა, რაჲთა ე|სეცა აღმოიფხურას, ვითარცა მიზეზი მრავალთა ბოროტთაჲ.

4. არა[ვის] ძმათაგანსა ჴელეწიფების შემდგომად სერობის გამ[ოსვლისა] ძმისა მე|ორისა სენაკსა მ[ისლ]ვ[ა]ჲ. ნუმცა იქმნების სენაკით[ი]-სენაკად ხდილობითი | მოსუმურობაჲ22 და მოძღ[ური]ვ ჴუმევაჲ ღუნისჲ (sic!), | გინა კადრებაჲ ოდესცა [ძილისპირთა] და დასდებელ[თა თქუმისაჲ და] || ვჰრიდებ თქუმად თუ საეშმაკოჲსა გალობისაჲ. რამეთუ ნამდჳლვე ღჳნითა განბრძნობილი ვერა რას ირგებს. და რაჲთა არა ითქუას მათდა მიმართცა, | ვითარმედ „რომელთა ღმერთ მუცელი არს და დიდებაჲ მათი სირცხჳლსა შინა“. რამეთუ წერილ|-არს: „ნუ დაითვრებით ღჳნითა, რომლითა არს სიბილწე“. და ვითარმედ „მომ|თვრალეთა სასუფეველი ღმრთისაჲ რა დაიმკჳდრონ“. და სხჳთ იტყჳს: „ყოველი | სიტყუაჲ დამპალი ნუ გამოვალნ პირით თქუენით, ვითარცა შუენის წმიდათა“. | ხოლო ნაყროვნებასა, დედასა სიბილწისასა, ნუცამცა ადგილი | აქუეს თქუენ შორის. რამეთუ ვითარცა იგი პირველი განვრდომაჲ ჭამისა მიერ იქმნა, უე|ჭველად პირველი ხარისხი მოღუაწებითისა მოქალაქეობისაჲ. თჳნიერ მარხვისა | და კრძალულებისა, პოვნად შეუძლებელ-არს. ვინაიც გევედრები, |რაჲთა სრულიად მოისპოს მრავალთავი ესე ვეშაპი საღმრთოჲსა ამის მწყობ|რისაგან, რაჲთა რაჲთურთით არა იყოს უქმსიტყუაობაჲ და ვნებული მე|გობრობაჲ და ხდილობით მოსუმურობაჲ, არამედ თითოეული თჳსსა სე|ნაკსა შინა შეევედრენ კრძალულებით კანონსა თჳსსა განწესებულსა | და მყუდროებითსა დიდებისმეტყუელებასა, რომლითა მხოლოჲ მხოლოსა მას| მიეახლების მიუახლებელსა, და შეეტრფვის და არისურვებს23 | სატრფოსა მას და სასურველსა, არსთა ცხოვლობისასა, და ხე|დავს განწმენდილითა გონებისა თუალითა ზეშთაამაღლებულთა მათ გონება|თაგანაცა უხილავსა და მიწდომად შეუძლებელსა, მეტყუელი: „შეეძერ|წა სული ჩემი შემდგომად შენსა და მე შემეწია მარჯუენემან შენმან“.|

თავი ზ: შემოსაწირავისათჳს თუ ვითარ ჯერ-არს განყოფაჲ; და ვითარმედ ძმაჲ | რაჲ მიიცვალებოდის, ვერ ჴელეწიფების დატევებად თჳსთა და | ნათესავთა ნაქონებისა და თჳსისა; და რაჲთა ერთი აღაპი ტრაპეზით გა|რდაიჴდებოდის ახალმიცვალებულისა ძმისათჳს; და მას დღესა | ყოველივე მღდელნი და დიაკონნი უსასყიდლოდ შეიმოსებოდენ მისთვის24.|

1. შემოსაწირავსა, რასაც ვინ საწირავად შემოსწირავდეს, ვითა | წესია, მას მწირველნი გაიყოფდენ და ჯამსა უწირავიდენ, და რასაცა | ვინ სართოდ შემოსწირავდეს, მისგან ნახევარი საჭურჭლესა სა|ეკლესიოდ დაიმარხვოდის, და ნახევარსა სხუასასწორად გაი|ყოფდენ მემჴხენი და მწირველნი და მწირნი, და სწორად ულოცვიდენ, | ხოლო მღვდელყოფილთა და მთავარდიაკონთა მღდელთავე თანასწორად | მიეცემოდის და მთავარდიაკონობისათჳს გინა მღვდელყოფილობისა ოდენ ნურაჲ დააკლების, | სხუაჲ თუ საკმარობაჲ შესწევდეს. და თუ არა, ეგევითარისავე მღვდელ|ისა სწორად მიეცემოდის მათცა. და მატიანეთა ჩასაწერლად რა|საცა ვინ შემოსწირავდეს, მას მღდელნი და მწირნი სწორად გაუყოფდენ.|

2. ხოლო არავის ძმათაგანსა ჴელეწიფების მონასტრით განღებად ნაქო|ნებისა თჳსისა ჟამსა ამიერ მიცვალებისა თჳსისასა, რომელმა თჳსთა გინა | ნათესვთა უანდერძა იგი, რომელთაგან ერთგზის ჯმნილ-არს ჟამსა მონაზონად | კურთხევისასა.

3. ხოლო ჯერ-არს რაჲთა ყოველთავე მღვდელტა და დიაკონთა მესამესა დღესა | ჟამი უწირონ უსასყიდლოდ ძმასა მიცვალებულსა, და აღაპიცა | გარდაეჴადოს მასვე დრესა ტრაპეზულითა სჴმრითა, და ყოველთა | ძმათა ულოცონ და შეუნდვეს ღმერთმან სულსა მისსა:|

4. ძმაჲ რაჲ მიიცვალოს, თუ ანდერძი დაეწეროს, მისისა ანდერძისა | მსგავსად განეგოს ყოველი საქმე მისისა სულისაჲ. ხოლო უკუეთუ უანდერძოჲ | აღესრულოს, რაჲცა იპოოს მისი შუა გაიყოს და ნახევარი მაშინვე | აკმარონ სულსა მისსა, ვითაცა მოძღუარმან ბრძანოს დაგანაწესოს, | და ნახევარი საეკლესიოდ დაიდვას საჭურჭლესა შინა მსისავე სულისათვის.

5. ჩუანისა სახლის აზნაურნი და თუნდა მსახურნი შმოლაზუნდე|ბოდენ, და ჩუენგან და ჩუენისა სახლისა კაცისაგან მონასტერს შეშუებასა და | დამკჳდრებასაღირს-იქმნებოდენ, ესე მონასტრისა პატრონთაგან გააჩი|ნებოდეს: თუ ნამსახური იყოს და საპატიოჲ აზნაურისშვილი, მწირვ|ელთავე ტანა დაიწესებოდეს პურითა და ოქროჲთა და ჯდომი|თა, ყუელაჲთა. კუალადცა ესევე ვთქუათ: თუ დიდად საპატი|ოჲ და ნამსახური არ იყოს , ნუ იკადრებს მწირველტა თანა დაწესე|ბასა. და უქუეგანესი იმათი მსახური, რომელიცა მონასტერს შეშუებისა | და დამკჳდრებასა ღირს იქმნებოდეს, მწირთა თანა დაეწესებოდეს ტანი|საოსითა, ოქროჲთა, პურითა და ყოველითა საწესოჲთა საქმითა.|

1. სრულითა სასოებითა მეუფისა და მაცხოვრისა და მჴსნელისა შუენისა | ქრისტეს მოწყალებათაჲთა და მინდობითა წმიდისა მთავარმოწამისა მისისა შე|წევნითაჲთა, მიწამან და მონამან მჴარგრძელმან, დიდითა გულ|სმოდგინბითა განგებაჲ ესე აღვწერე მონასტრისა ჩემისათჳს, რომელი | ესე აწვე საქმით სრულქმინლ არს25 ყოვლითურთ ჩემ მიერ და უმეტესისა | შეძენისათჳს დამიც სასოებაჲ ყოვლითურთ |უმიზეზო ქმნილა მონასტერი ესე ჩემი მოღუაწებით და სარმთოდ შემტკბ|ობელთათჳს მონაზინებისათა. და რომელნიცა სოფლისა ნივთთადა არ | შესჭუალულ არიან მონასტერს მყოფნი, ეგევითართა მათ უდაბნოჲს|მოყუარეთა და ყოვლად სოფლით განსორებულტა, მათ მიერ უმანკოჲთა გონებითა განი|ხილვოდინ ჩემ მიერ ყოვლად სასოებით და და გულსმოდგინებით აღწერილი ესე | ანდერძი საღმრთოჲსა განგებისა ამის უდაბნოჲსათჳს და მას შინა საღმრთოჲსა | მოღუაწებისა აღმას. რულებელთათჳს, რომელ სამეფოსა ჩუენსა უდაბნო-ქ|მნით და ყოვლითურთ საღმრთოდ განწესებით, ზომიერად და ჯეროვნად რაო|დენნი მწირველნი და მწირნი მინასტრისა ამას ჩუენსა განგჳწესებიან | სურვილითა ღუწისაჲთა საღმრთოდ განკუთვნილთა მადლთ მათთა|გან, ეომელ ჩუენსა სამეფოსა აზნაურსა თჳსისა მონასტრისათჳს არა|ვის დაედვას ესრეთ სასოებაჲ უდაბნოდ განწესებისაჲ და სურ|ვილით და წადიერებით ზედამდგომელობაჲ ყოვლითა გონებითა, ვითარ მე.|

2. აწ უკუე ვევედრები სიწმიდესა და მადლსა თქუენსა, წმიდანო და ღმერთშემო|სილნო მამანო, რომელნიცა წადიერ ხართ მონსტერსა ამას ჩემსა დამკჳდ|რებად, რაჲთა მტკიცედ ეგოს ანდეძი და განგებაჲ ესე ჩემი თქუენ მიერ | და შემდგომითი-შემდგომად დამკჳდრებულთა უდაბნოსა შინა ჩემსა. და არა | არცხჳნოთ სასოებასა ჩემსა და არღარა შემოიხუნეთ ნივთნი სო|ფლისანი სამკჳდრებელსა ამას შინა ჩემსა და ყოვლითურთ უდაბნო-ქმნით | იპყართ მტკიცედ ძეგლი ესე, შეუხებლად ბიწთა ყოველთა. და | თქუენდა მიმართ მსახურებაჲ ჩემი სრულ იქმნებოდეს სასოებისა და სიყუარული|სა თქუენისათჳს.

3. და რომლნიცა სასოებასა და განგებასა ამას ჩემსა ეცრუვნეთ | და რომელნი ძეგლს ამას შინა განწესებულან საჴმარნი ტრაპეზისანი, | უხუებით მოუკლებელნი ყოველთა დრეტანი, და კუალად სატანისამოსლედ მიცე|მულნი და სატუმროდ მოცემული პური და ღვინოჲ, თჳნიერ ამისსა | რაჲცა ვინ მოიანგაჰროს საჴმართაგანი და დაიუნჯოს გარე|შე ამათ ჩუაენგან განჩენილთა და აღწერით დამტკიცებულთაჲსა და || გეეზის წყევაჲცა არ მოიგონოს და განცხდნეს ამას შინა, ამა | საშინელთა წყევათა ქუეშე იყავნ ქუემოწერილთა და სასჯელი|მცა მიეჴადების რისხვისა ღმრთისაჲ დაუსრულებელი.

4. და ვინცა ესე | განგებაჲ და განწესებაჲ უდბნოჲსა ჩუანისაჲ, დიდითა სასოებიტა და წა|დილითა დაწერილი ჩუენგან, ვინცა და რამანცა გუარმან ქრისტენემან კაცმან, | გინა უდაბნოსა შინა ჩემსა მყოფმან, რაჲსაცა მიზეზისა მოღებითა | შევალოს, შეცვალებულმცა არს სჯულისაგან ქრისტიანეთაჲსა განუ|რისხდებისმცა ჭეშმარიტი ღმერთი მამაჲ, რომელი იქმნა მიზეზ ძისა შობითა და | წმიდისა სულისა გამოვლინებითა, განუსხდებისმცა ღმერთი ძე, სიტყუაჲ ღმრთისაჲ, | რომლისა მიერ ყოველნი წარმოიარსნეს ზეცისა და ქუეყანისანი, ხილულნი და | უხილავნი, განურისხდებისმცა ღმერთმთავარი სული წმიდაჲ, რომლისა მიერ | სრულ-იქმნეს სრულად და გონებად აღმნაკნი ზენანი ზალნი და სულნი ყოველთა წმიდათანი; კრულმცა არს, წყეულმცა არს ბუნებით ე|რთარსისა თაყუანისსაცემელისა ღმრთეებისა მადლითა; კრულმცა არს; წყეულმცა არს, სერისხულმცა არს სამგუამოვნოებით | აღსაარებულისა და ერთღმრტებით ქადაგებულისა და ღმერთად | ჭეშმარიტად თაყუანისსაცემელისა მამისა და ძისა და წმიდისა სულისა მადლითა; | კულმცა არს და შეჩუენებულ ძალითა და მადლიტა ყოველთა წმიდათა ზეცი|სა ძალათაჲთა; კრულმცა არს და წყეულ და შეჩვენებულ წმიდათა | და არმატებულთა სამწმიდაობისა დაუცხრომელად გალობისა შემ|წირველთა ქეროვიმთა, სეროფიმთა, საყდართა, უფლებათა, | ჴელმწიფებათა, ძალტა, მტავრობათა, მთავარანგელოზთა; | კრულმცა არს, განუჴმსნელცა არს, შეჩუენებულმცა არს მადლითა | ზენათა განწესებათა, მღვდელმთავრობითთა, ოცდაოთხთა მღვდელთა | და შჳდთა დიაკონთა, რომელნი გონიერთა საყდართა ღმრთისათა დაუცხრო|მელად შესწირავენ ზესთააღმატებულსა დიდებასა; და მე, სულკურთხეულისა | სარგისის შვილსა და შვილტა ჩემთა და მომავალთა ცოდვანი | და ბრალნი მიეჴადებიან სასჯელისა დღესა; | და ყოველთამცა მგმობართა თანა ყოვლად წმიდისა ღმრთისმშობელისათა და ძისა მი|სისა და ღმრთისა ჩუენისათა თანადაისაჯებიან და შერისხვითა საზა|რელითა პირისაგან ღმრთისა განვარდებიანმცა სასჯელად საუკუნოდ და | ცეცხლად უსრეტად გეჰენიისა ეშმაკისა თანა და მსახურთა | მისთა.

5. და რომელთაცა დამტკიცონ და მტკიცედ იპყრან დი|დითა სასოებითა და წადიერებითა დაწერილი და განგებაჲ ესე | მონასტრისა ჩუენისა ვაჰანისა ქუაბთაჲ, ძემან ღმრთისამან და ყოვლად წმიდამან | მშობელმა მისმან ყოველი გაგებული საღმრთოჲ და საკაცოჲ მათი დაამტ|კიცოს აქა საუკუნესა, ამენ!

6. ესე ძეგლი და განგებაჲ წე|ლიწადსა შინა :გ: გზის წაიკითხვოდეს ტრაპეზსა ზედა: ერთგზის | შემოსვლასა წმიდათა მარხვათასა, დღესა თევდორობასა; მეორედ წმიდასა სულისა მოსლ|ვასა; მესამედ ჯუარისამაღლებასა. ესე ვითა დაგჳწერია, წელიწადსა შინა | :გ: გზის წაკითხვაჲ ამის ძეგლისაჲ, რომელმანცა დააკლოს და არ | სრულებით წარიკითხვიდეს, ამათ ზემოწერილთა ქუეშე იყავნ.|

7. და უკუეთუ ვინმე მონაზონი შემოვიდეს და ძმათა თანა დაეწესებოდეს, | ესე ძეგლი სრულებიტ წარიკითხვოდეს: უკუეთუ ყოველთურთ გულ|სავსე იქნებოდეს და სიხარულით შეიწყნარებდეს წესთა ამათ, | თჳთცა დაეწესებოდეს ძმათა თანა; და უკუეთუ არა შეიწყნარ|ოს, ლოცვაჲ აქუს და კურთხევაჲ.

8. დიდნი კარნი ზღუდისანი დიდთა | მარხვათა უხარებოდე ნუ განეხუმიან, ცოტათა კართა | იარებოდენ, თჳნიერ ჴელმწიფე ანუ დიდებული არა შემოვიდ|ოდეს; ქრისტესშობისა მარხვათა და მოციქულთასა უშაბათ-კჳრაოდ და | უდღესასწაულოდ ნუ განეხუმიან; და ამათ სხუათა წინუკუანთა | დღეთა ოთხშაბათ პარასკევთა და ორშაბათსა ნუ განეხუმიან.

9. და || ვითა თჳთ სწერია ამას ძეგლსა სამგზის წაკითხვასა შედე|გად, რაჲცა მოშლილ-იყოს ამის ძეგლისა განგებაჲ, მის ჟამისა | მოძღუართა, დეკანოზთა და ჴელისუფალთა არა გაჰმართონ, | იგინიმცა არიან ამათ წყევათა და კანონთა ქუეშე, რომელნი ზემოით სწ|ერიან26.

:ქ: ო~: ი~ჳ: ქ~ე: ღ~ო: ჩ~ნო: რ~ისა მ~რ: სროლიქმნები

:ს ყ~ი: ჩ~ნდა: მონიჭებოლი: მ~დლი: მინდობითა შ~ითა:

: დავსწერ სიმტკიცესა წ~დისა ამის: მონ~სტრისასა:

:ჩ~ნ: ქ~ტს ~რ: ქ~ კ~ზი: გ~ი: რ~ი: ძეგლ~დ ყ~თა მონ~სტრთცა:

:კმასაყოფელ~რს: სადიდებლ~დ მ~თისა: და სალოც:

:ველ~დ27 ე~ე~:სა: მჴარგრძელისათ~ს: ნომცა: და

:იჴსნებიან: წესნი ზემოწერილნი ესე: და ნომცა შემოვ~ლს:

უდებებ~ჲ: გ~ნმრყუნელი კეთილთაჲ: ყ~თა აგარაკსო:

:ფელთა: მაწყენ~რნი28 სმ~რთოდ: წყევს~მცა:1 შ~ა არიან: -

:და ყ~ნი მჴნედ მ~ღწნი: და აღმ~სროლებელნი: ამის:

ძეგლის~ნი1: აკ~ხნეს ღ~ნიდა წ~ნ: დედქ~ლქმნ: -2

 

საქართველო-ინგლისის ურთიერთობის ისტორიიდან (1920-1921 წწ) ლელა სარალიძე

ინგლისის ხელისუფლება დიდი ხნის მანძილზე ოცნებობდა ამიერკავკასიაში დამკვიდრებაზე. ამის რეალური შესაძლებლობა XX საუკუნის დასაწყისში შეიქმნა. პირველ მსოფლიო ომში დამარცხებულმა ოსმალეთმა 1918 წლის 30 ოქტომბერს ინგლისთან მუდროსის დროებით ზავს მოაწერა ხელი, რომლის ძალითაც მოკავშირე ანტანტის ქვეყნებს ბათუმის დაკავების უფლება მიენიჭათ. დაზავებას ანტანტის სახელით ხელი მოაწერა ადმირალმა კალთროპმა, ხოლო ოსმალეთის მხრიდან - ჰუსეინ რაულმა, ჰიკმეტმა და საადულმა. დაზავების XV მუხლის თანახმად: „ამიერკავკასიის რკინიგზის იმ ნაწილში, რომელიც უნდა გადაეცეს მოკავშირეებს დანიშნული იქნებიან მოკავშირეთა ოფიცრები მეთვალყურეებად... მოკავშირეებს აქვთ უფლება დაიკავონ ბათუმი“.1 1918 წლის 3 დეკემბერს ბათუმის პორტში ინგლისური კრეისერი „ლივერპული“ გამოჩნდა. ინგლისელების ამიერკავკასიაში გაბატონებას უდიდესი მიზანი ჰქონდა; სტრატეგიულად და გეოგრაფიულად კავკასია აერთიანებდა იმ ხიდს, რომელსაც შავი ზღვა არაბეთის ზღვასთან უნდა დაეკავშირებინა. ბაქოს ნავთობი, საქართველოს მანგანუმი და სხვა მრავალი წიაღისეული სიმდიდრე დიდ ინტერესს იწვევდა ინგლისის მმართველ წრეებში. მუდროსის ზავის პირობების თანახმად, ბრიტანეთის გავლენა მთელ ახლო აღმოსავლეთში გავრცელდა.

ინგლისის ხელისუფლება, ისევე როგორც მოკავშირე სახელმწიფოები, მომხრე იყო ერთიანი რუსეთის. იგი, ასევე, არ გამორიცხავდა რუსეთიდან გამოყოფილი დამოუკიდებელი რესპუბლიკების მხარდაჭერასაც. საქართველოს საკითხი მოკავშირეებისთვის ბოლომდე ნათლად არ იყო გარკვეული. ისინი მთელი რიგი პრობლემების წინაშე იდგნენ, როგორიცაა - ოსმალეთის იმპერიის დანაწილების საკითხი, ძველი რუსეთის აღდგენა. რუსეთში იმ დროს სამოქალაქო ომი მძვინვარებდა და საბოლოოოდ ერთი ხელისუფლება არ იყო ჩამოყალიბებული, თუმცა მთავარი სტრატეგიული ადგილები ბოლშევიკებს ეჭირათ. ინგლისის ხელისუფლება რუსეთში მიმდინარე სამოქალაქო ომს ხელსაყრელ პირობად მიიჩნევდა, რათა ამიერკაკასია რუსეთისთვის ჩამოეცილებინა.2 მოკავშირეები მეფის რუსეთის აღდგენით იყვნენ დაინტერესებული. ინგლისის ხელისუფლება თავის ძველ მოკავშირეს, მეფის რუსეთს უჭერდა მხარს. მოკავშირეთა საბჭომ გადაწყვიტა, მნიშვნელოვანი დახმარება გაეწია თეთრგვარდიელებისთვის, რითაც აშკარა გახდა ანტანტის წევრ სახელმწიფოთა მხრიდან დიდი და ძლიერი რუსეთის შექმნის სურვილი.

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობამ პარიზის საზავო კონფერენციაზე ოფიციალური დელეგაცია გაგზავნა. დელეგაციის წევრებმა დიდი მუშაობა გაწიეს წამყვანი სახელმწიფოების მიერ საქართველოს დამოუკიდებლობის აღიარების საქმეში. 1919 წლის 18 იანვარს დელეგაციის წევრები დიდი ბრიტანეთის საგარეო საქმეთა მინისტრს, ლორდ კერზონს შეხვდნენ. მათ განუმარტეს ინგლისელ მინისტრს, რომ საქართველოს ხელისუფლება ბოლშევიკების წინააღმდეგ აგრესიულ მოქმედებას არ აპირებს, ხოლო თავდაცვის მიზნით საქართველოს სჭირდებოდა ანტანტის დახმარება სურსათით და სამხედრო მასალით.3

ცხადია, რომ საქართველოს დამოუკიდებლობის აქტი, რომელიც ქვეყნის სრულ დამოუკიდებლობას გულისხმობდა და დემოკრატიული რესპუბლიკის დამფუძნებელმა კრებამ ერთხმად მიიღო, საკმარისი გარანტია ვერ იქნებოდა დამოუკიდებლობის შესანარჩუნებლად, ამას წამყვანი სახელმწიფოების მიერ ვერც ქვეყნის ფორმალური ცნობა უშველიდა. საქართველოს სჭირდებოდა ძლიერი მოკავშირე, რომელიც ქვეყანას გარეშე მტრებისგან დაიცავდა. საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ხელისუფლება ინგლისის საოკუპაციო ჯარის ბათუმში ყოფნას უნდობლობით უცქერდა. 1919 წლის 28 აპრილს სოციალისტური პარტიების ამსტერდამის კონფერენციამ ქართველი სოციალ-დემოკრატის, ირაკლი წერეთლის, თხოვნით მიიღო რეზოლუცია, რომელიც ცნობდა საქართველოს დამოუკიდებლობას, ამასთანავე, უცხო სახელმწიფოს მხრიდან ყოველგვარი კონტროლი გამორიცხული უნდა ყოფილიყო. ამ ფაქტთან დაკავშირებით ემიგრანტი ქართველი ისტორიკოსი ალექსანდრე მანველიშვილი წერს: „მწუხარებით უნდა აღინიშნოს, რომ ქართველებმა ინგლისის მიერ გამოწვდილი ხელი ვერ გამოიყენეს, ქართველი სოციალისტები ხედავდნენ საფრთხეს ინგლისის იმპერიალიზმში... მათ ასეთ მოქმედებაზე ევროპის პრესაშიც ბევრი იწერებოდა და ეს ჩვენს ქვეყანას ახასიათებდა, როგორც მოუმზადებელ ერს დამოუკიდებლობისთვის...“4

1920 წლის იანვარში ვერსალის უმაღლესმა საბჭომ საქართველოს „დე ფაქტო“ დამოუკიდებლობა ცნო. პარიზში მყოფმა ბრიტანეთის დელეგაციის წევრმა ფორმს ადამსმა ქართულ დელეგაციასთან შეხვედრისას განაცხადა, რომ კავკასიაში ინგლისელებს ნდობით არ ეპყრობიან, რაც მისი აზრით, უსაფუძვლო იყო, რადგან ინგლისის ხელისუფლება იმ პირობით ეხმარებოდა დენიკინს, რომ მან კავკასიის წინააღმდეგ არ იმოქმედოს და, თუ გენერალმა შეტევა განიზრახა, მთელი ანტანტა კავკასიის მხარეს დაიჭერდა.5

ამიერკავკასიაში ინგლისის ხელისუფალთა პოზიციები მნიშვნელოვნად შეირყა. ინგლისის ხელისუფლებამ, დაკარგული ნდობის აღსადგენად, საქართველოში უმაღლესი კომისრის პოსტზე ოლივერ უორდროპი გამოგზავნა. მას დაევალა, ინგლისელებს და ქართველებს შორის არსებული უნდობლობისთვის ბოლო მოეღო. საქართველოში გამომგზავრებამდე ო. უორდროპმა პარიზში სამშვიდობო კონფერენციაზე მყოფი ქართული დელეგაციის წევრები მოინახულა. მან ქართველებს განუმარტა, რომ კავკასიიდან ინგლისის ჯარის წასვლის შემთხვევაშიც საქართველოს დამოუკიდებლობას დენიკინის მხრიდან საფრთხე არ მოელოდა. სინამდვილეში დენიკინის აგენტურა საქართველოს ხელისუფლების შევიწროებას აფხაზეთსა და ბათუმის ოლქში ანტიქართული ძალების გამოყენებით ცდილობდა, ხოლო სომხეთ-საქართველოს საომარი შეტაკების დროს მოხალისეთა არმია სომხეთის ინტერესებს იცავდა.

1919 წლის აგვისტოში ბრიტანელებმა ბაქოდან ჯარების ევაკუაცია დაიწყეს. 1920 წლის 28 აპრილს აზერბაიჯანი ბოლშევიკებმა დაიკავეს. 1920 წლის მაისში ბოლშევიკები საქართველოს დაპყრობასაც შეეცადნენ, თუმცა მაშინ ეს ვერ მოახერხეს. ბოლშევიკური აგრესიის თავიდან აცილების მიზნით 1920 წლის 7 მაისს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობამ რუსეთის ფედერაციულ რესპუბლიკასთან ხელშეკრულება დადო. რუსეთი ცნობდა საქართველოს დამოუკიდებლობას. ხელშეკრულების V მუხლის მიხედვით, საქართველომ საკუთარი ტერიტორიიდან უცხო ძალების გაყვანაზე ვალდებულება აიღო. უცხო ძალაში ბათუმში მყოფი ინგლისის ჯარი იგულისხმებოდა. ამ ფაქტთან დაკავშირებით ა. მანველიშვილი აღნიშნავს: „..ცხადია, სანამ საქართველოში ინგლისის ჯარები იქნებოდნენ, მათთვის საქართველოზე თავდასხმა ადვილი არ იქნებოდა. ბოლშევიკებს ბათუმი აინტერესებდათ და არა სიღნაღი და ზესტაფონი, ხოლო იქ ინგლისელები იყვნენ და ბოლშევიკებს სურდათ ეს ეკალი ქართველების ხელით მოეგლიჯათ... აღნიშნულ მუხლზე ხელის მოწერით საქართველო სჭრიდა იმ ტოტს, რომელზედაც მისდა უნებურად თვითონ იჯდა. ე.ი. თავისი სურვილით უარს ამბობდა დასავლეთის ყოველგვარ დახმარებაზე. მითვე უარყო დასავლეთის ორიენტაცია, რომლისთვისაც ორი წელიწადი მუშაობდა“.6 ამიერკავკასიაში დიდი ბრიტანეთის უმაღლესი კომისრის მოვალეობის შემსრულებლის, საზღვაო კაპიტან ლუკის განმარტებით, 7 მაისის ხელშეკრულება შეიცავდა „ორაზროვან პუნქტებს, რომლებიც უნდა იკითხებოდეს ისე, თითქოსდა საქართველო იძულებულია გაყაროს მოკავშირეები“.7

1920 წლის ივნისში ანტანტის უმაღლესმა საბჭომ ინგლისის ჯარების ბათუმიდან ევაკუაციის გადაწყვეტილება მიიღო. 1920 წლის 28 ივნისს ინგლისის წარმომადგენელმა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობასთან ბათუმისა და მისი ოლქის საქართველოს ეროვნული მთავრობისთვის გადაცემის ხელშეკრულებას მოაწერა ხელი. 1920 წლის ივლისში ინგლისმა ბათუმი საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობას გადასცა. ინგლისის საგარეო საქმეთა მინისტრის, ლორდ კერზონის საიდუმლო წერილიდან ჩანს, რომ მან საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საგარეო საქმეთა მინისტრს, ევგენი გეგეჭკორს განმარტება მოსთხოვა, თუ რა იყო 7 მაისს ბოლშევიკებთან გაფორმებული ხელშეკრულების ნამდვილი მიზეზი, მაშინ როცა ქართველი დიპლომატები მუდმივად აპროტესტებდნენ ბოლშევიკების აგრესიას ქართული სახელმწიფოს მიმართ.8

1920 წლის 12 ნოემბერს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ევგენი გეგეჭკორმა ინგლისის საგარეო საქმეთა მინისტრს, ლორდ კერზონს ოფიციალური წერილით მიმართა და მხარდაჭერა სთხოვა რუსეთ-ოსმალეთის მოსალოდნელი აგრესიის თავიდან ასაცილებლად, რაშიც, მისი აზრით, მთავარ როლს ანტანტის მხრიდან საქართველოს დამოუკიდებლობის „დე იურე“ ცნობა შეასრულებდა. წერილში აღნიშნულია: „ჩემი მთავრობა ფლობს ინფორმაციას, რომლის მიხედვით ის უნდა მოემზადოს ბათუმზე ქემალისტების რაზმების შეტევის მოსაგერიებლად. ქემალისტების მთავრობისთვის, რომელიც მოსკოვის საბჭოთა მთავრობასთან კავშირში მოქმედებს, ეს შეტევა შეადგენს მხოლოდ ერთ ეპიზოდს ანტანტის წინააღმდეგ მათ საერთო ბრძოლაში. ეს მოქმედება მხოლოდ ერთ მიზანს ისახავს: დაიკავოს ის ტერიტორიები, რომელსაც ოსმალეთი ითხოვს ბრესტ-ლიტოვსკის ზავის საფუძველზე. მისი მიზანია, ასევე, გადაეღობოს ევროპას აღმოსავლეთისაკენ მიმავალ დიდ გზაზე, რომლის კარიბჭესაც ბათუმი წარმოადგენს და რომლის ბუნებრივი მეპატრონეც საქართველოა. საქართველოს მთავრობამ მიიღო საჭირო ზომები, რათა მოიგერიოს ეს დარტყმა. საქართველოს რესპუბლიკას დიდი იმედი აქვს, რომ მისი შეიარაღებული ძალები დაიცავენ საკუთარი ტერიტორიის მთლიანობას. იბრძვის რა საკუთარი დამოუკიდებლობის დასაცავად, საქართველოს რესპუბლიკა იმავდროულად იცავს ცივილიზაციის საქმესაც, კერძოდ, დიდი ბრიტანეთის ინტერესებს ამიერკავკასიაში და წინა აზიაში. მისი ეს ბრძოლა ემყარება დიდი ბრიტანეთის დახმარების იმედს... აქამდე, საქართველოს რესპუბლიკას თავისი თავის იმედი ჰქონდა, რამაც საწინააღმდეგო შედეგებამდე მიგვიყვანა. საქართველო იტოვებს უფლებას განაცხადოს, რომ საქართველოში შექმნილი სიტუაცია ანტანტის ინტერესებშიც შედის. საქართველოს რესპუბლიკის ახლანდელი გადაუწყვეტელი მდგომარეობა საერთაშორისო თვალსაზრისით, აქეზებს ქემალისტებს მიზანში ამოიღონ ბათუმი. მეორე მხრივ, ევროპის ორჭოფული დამოკიდებულება საქართველოს საერთაშორისო სტატუსის მიმართ აფერხებს რესპუბლიკის ბრძოლისუნარიანობას... მე ჩემს მოვალეობად მიმაჩნია ვაუწყო თქვენ აღმატებულებას და ამასთანავე, ბრიტანეთის მთავრობას იმ გადაუდებელი და დაჟინებული პირობების აუცილებლობაზე, რასაც უნდა მოჰყვეს ბრიტანეთის პოლიტიკის ახალი კურსი საქართველოს მიმართ“.9

1920 წლის 28 ნოემბერს წითელმა არმიამ სომხეთის საზღვარი გადაკვეთა და 4 დეკემბერს ერევანში შევიდა. სომხეთის მთავრობა მათ უბრძოლველად ჩაბარდა. ბოლშევიკების აგრესია ევროპელი მმართველებისთვის შეუმჩნეველი არ დარჩენილა. 1920 წლის დეკემბერში ინგლისის მთავრობა სპეციალური ნოტით, რომელსაც ხელს ლორდ კერზონი აწერდა, შეეკითხა რუსეთის ხელისუფლებას, ხომ არ აპირებდა საქართველოს დაპყრობას. საპასუხო ნოტაში, რომელსაც ხელს აწერდა რუსეთის საგარეო საქმეთა სახალხო კომისარი გიორგი ჩიჩერინი, ნათქვამია: „..ნოტა პროტესტს აცხადებს წინააღმდეგ იმის მტკიცებისა, თითქოს ბათუმი და საქართველო იმყოფება რუსეთის საფრთხის ქვეშ. ეს არ არის მართალი. ერთადერთი მოსალოდნელი საფრთხე არის საფრთხე ანტანტისა. რუსეთმა სცნო საქართველოს დამოუკიდებლობა, ანტანტამ კი არა (ანტანტამ 1921 წლის 27 იანვარს აღიარა საქართველოს იურიდიული დამოუკიდებლობა _ ლ. ს.). რუსეთის მთელი პოლიტიკა მიმართულია პატარა ერების თვითგამორკვევის სასარგებლოდ, არავითარ მოთხოვნას საქართველოს მიმართ ადგილი არ ჰქონია, გარდა იმისა, რომ ბათუმი არ იყოს დაკავებული მტრის ძალების მიერ. საბჭოთა რუსეთს არ მიუღია და არც აპირებს მტრულ მოქმედებას საქართველოს წინააღმდეგ ბათუმის დაკავებით...“10

სინამდვილეში, საქართველოს დაპყრობის პირველი გეგმა რუსეთის XI არმიის მეთაურის ჰეკერის მიერ, სწორედ 1920 წლის დეკემბერში დაიწერა. 1920 წლის 18 დეკემბერს სამხედრო საბჭოს თავმჯდომარის, ტროცკისადმი წარდგენილ მოხსენებაში ჰეკერი წერს: „...როგორც უკვე მოგახსენეთ, XI არმიის რეოლუციური სამხედრო საბჭოს კრებაზე 3 დეკემბერს, ოპერაციები საქართველოს წინააღმდეგ შესაძლებელია მხოლოდ ერთი პირობით - თუ ქიაზიმ ყარაბექირის ნაწილები დაიცავენ მეგობრულ ნეიტრალიტეტს, რადგან XI არმიას მე-2 კავალერიის კორპუსი რომც შეუერთდეს, რათა მონაწილეობა მიიღოს ამ ოპერაციებში, ჩვენს მეთაურობას არ ეყოლება თავის განლაგებაში საკმარისი ძალები თურქთა წინააღმდეგ უსაფრთხო ბარიერის შესაქმნელად... რაც შეეხება ქართული არმიის და გვარდიის მდგომარეობას, მე აქ არ შევეხები მას, რადგან ამის შესახებ დაწვრილებით მოვახსენე XI არმიის რევოლუციურ სამხედრო საბჭოს 1920 წლის 24 ნოემბერს. მე მხოლოდ გავიმეორებ, რომ, მიუხედავად მათი სისუსტისა და რევოლუციური სულიერი განწყობისა, ქართულ ნაწილებს შეუძლიათ წინააღმდეგობის გაწევა... მე მიმაჩნია, რომ ეს შეტევა შეიძლება განხორციელდეს მხოლოდ ფრთხილი მომზადების შემდეგ, რათა თბილისის მოსახლეობაზე თავდასხმა რაც შეიძლება სწრაფად დასრულდეს“.11 აანალიზებს რა ქართველების და თურქების ძალებს, ჰეკერი დაასკვნის, რომ საქართველოს წინააღმდეგ გალაშქრება მხოლოდ იმ პირობებში შეიძლებოდა, თუ ოსმალეთის ხელისუფლება ნეიტრალურ პოზიციას დაიკავებდა. დოკუმენტიდან ჩანს, როგორ საგულდაგულოდ ემზადებოდნენ ბოლშევიკები საქართველოზე გასალაშქრებლად. ბოლშევიკურმა ხელისუფლებამ მომავალში ოსმალების ნეიტრალიტეტიც მოიპოვა და მეგობრობაც, ისევე როგორც ინგლისის ხელისუფლების.

1921 წლის 6 იანვარს, როდესაც პარიზში, ანტანტის უმაღლესი საბჭოს სხდომაზე, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის იურიდიული აღიარების საკითხი დაისვა, დიდი ბრიტანეთის საგარეო საქმეთა მინისტრი ლორდ კერზონი ამ ფაქტის წინააღმდეგ გამოვიდა და არწმუნებდა თავის მოკავშირეებს, რომ ამ შემთხვევაში რუსეთი საქართველოს არ დაინდობდა. მიუხედავად ამისა, 1921 წლის 27 იანვარს მოკავშირე სახელმწიფოებთან ერთად ინგლისმა საქართველოს „დე იურე“ დამოუკიდებლობა აღიარა. ამ აღიარებას საქართველოსთვის პრაქტიკულად დიდი მნიშვნელობა აღარ ჰქონდა, რადგან 1920 წლის დეკემბერში ინგლისმა და საფრანგეთმა, სხვებთან ერთად, უარი განაცხადეს საქართველოს ერთა ლიგაში მიღებაზე, რითაც საქართველო ფაქტიურად გაწირეს. ევროპის სახელმწიფოთა ლიდერები კავკასიის ქვეყნებს განიხილავდნენ, როგორც პოლიტიკურ ერთეულს, რომელსაც რუსეთთან შეთანხმებით უნდა მოეგვარებინა მომავალი პოლიტიკური სტატუსი. ლოიდ ჯორჯი მივიდა იმ დასკვნამდე, რომ ეკონომიკური თვალსაზრისით ინგლისისთვის უფრო ხელსაყრელი იქნებოდა, უარი ეთქვა ბოლშევიკების წინააღმდეგ მებრძოლი ძალების მხარდაჭერაზე და მათთან სავაჭრო-ეკონომიკური ურთიერთობის დამყარების გზები მოეძებნა. ინგლისის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ლორდ კერზონმა განაცხადა; „ასეთი უშედეგო მოქმედება არ შეიძლება დიდხანს გაგრძელდეს. ინგლისმა უნდა გადასინჯოს თავისი პოლიტიკა რუსეთის მიმართ“.12 ბრიტანეთის პრემიერმა ლოიდ ჯორჯმა ჯერ კიდევ 1920 წლის ბოლოს, განუცხადა საბჭოთა ელჩს, რომ ბრიტანეთი კავკასიას რუსეთის გავლენის სფეროდ მიიჩნევდა.

ლოიდ ჯორჯის მთავრობამ ჯერ კიდევ 1920 წლის მეორე ნახევარში დაიწყო რუსეთთან მოლაპარაკება სავაჭრო ხელშეკრულების დასადებად. მართალია, ხელშეკრულებას ხელი 1921 წლის 16 მარტს მოაწერეს, მაგრამ მისი პროექტი ორი თვით ადრე მზად იყო. როდესაც 1921 წელს რუსეთის წითელი არმია თავს დაესხა საქართველოს, რუსეთის ხელისუფლება დარწმუნებული იყო, რომ ინგლისი ამაში ხელს არ შეუშლიდა. ხელშეკრულების ერთ-ერთი მუხლის მიხედვით, ინგლისი თავის თავს არადაინტერესებულ მხარედ აცხადებდა კავკასიის საქმეებში. ინგლისის უმაღლესი რანგის ხელისუფალთა საიდუმლო მიმოწერებიდან ჩანს, რომ ინგლისის მთავრობა, რომლის უმაღლესი წარმომადგენელი კავკასიაში, სტოკსი ბათუმში იმყოფებოდა, კარგად იყო ინფორმირებული საქართველოში რუსეთის წითელი არმიის მოქმედებების შესახებ.

ემიგრაციაში მყოფი საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის თავმჯდომარე ნოე ჟორდანია ასე აფასებდა ინგლისის ხელისუფლების პოლიტიკას: „..ლოიდ ჯორჯის და კლემანსოს მიმოწერიდან აშკარა გახდა, რომ ვერსალის ზავიდან ორი აზრი ებრძოდა ერთიმეორეს რუსეთის შესახებ. ლოიდ ჯორჯი ყოფილა მომხრე დიდი რუსეთის და მასთან მორიგებით ყველა საკითხის გადაწყვეტის. ეს ტრადიციული პოლიტიკაა ინგლისის ლიბერალიზმისა. კლემანსო კი პირიქით, დიდ რუსეთს აღარ ცნობს დროის შესაფერისად და ამიტომ მიზანშეწონილად მიიჩნევდა რუსეთიდან გამოყოფილი სახელმწიფოების მფარველობას..“13

ევროპის ქვეყნებში საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ელჩი აკაკი ჩხენკელი ლორდ კერზონმა პირველად რუსეთთან სავაჭრო ხელშეკრულების დადების მეორე დღეს, 1921 წლის 17 მარტს, მიიღო. როგორც ა. ჩხენკელის მემუარებიდან ჩანს, კერზონმა მხოლოდ თანაგრძნობა გამოხატა გაჭირვებაში ჩავარდნილი საქართველოს მიმართ და მწუხარება გამოთქვა იმ ფაქტთან დაკავშირებით, რომ საქართველოს დელეგაცია არ წავიდა ზოგიერთ დათმობაზე მისი მეზობლების მიმართ სან-რემოში, როცა კიდევ შეიძლებოდა ამიერკავკასიის რესპუბლიკების მდგომარეობის განმტკიცება. ბოლოს მან დააიმედა ქართველი ელჩი, რომ, როცა ახლო აღმოსავლეთის შესახებ საკითხი დადგებოდა დღის წესრიგში, ინგლისის ხელისუფლება კვლავ შეძლებდა საქართველოს დახმარებას.14

ა. ჩხენკელის მიღებასთან დაკავშირებული ინფორმაცია ლორდ კერზონმა იმავე დღეს საიდუმლო წერილით აცნობა ბათუმში მყოფ თავის წარმომადგენელს - სტოქსს. წერილში აღნიშნულია, რომ ა. ჩხენკელს სურდა, ინგლისის ხელისუფლებისგან რჩევები მიეღო საქართველოში შექმნილი მდგომარეობასთან დაკავშირებით. კერზონი წერს: „მას (ა. ჩხენკელს - ლ. ს.) გაცნობიერებული ჰქონდა ის მძიმე მდგომარეობა, რომელშიც მისი მთავრობა იმყოფებოდა და ცდილობდა, ვითარების შესამსუბუქებლად რაიმე გამოსავალი ეპოვა. მე ვუთხარი მას, რომ ვწუხვარ საქართველოს დამარცხების გამო, რომელსაც არ ჰყავდა კარგი მეგობარი, რაშიც მე გასული ორი წლის მოვლენებმა დამარწმუნა. მე ვიგრძენი, რომ საქართველო გარკვეულწილად დარწმუნებული იყო საკუთარ შესაძლებლობებში. ერთადერთი დაბრკოლება კავკასიაში ბოლშევიკების წინსვლის შესაჩერებლად იყო ძლიერი კავშირი, ან ამიერკავკასიის სამი ქვეყნის კონფედერაცია. მე თავის დროზე შევეცადე, გავლენა მომეხდინა საქართველოს წარმომადგენლებზე. დაახლოებით ერთი წლის წინ ჩემი პირადი მდივანი რ. ვანსიტარტი სან-რემოში ეცადა, რათა სტიმული მიეცა საქართველოს, სომხეთის და აზერბაიჯანის წარმომადგენლებისთვის - მიეღწიათ შეთანხმებისათვის. ეს მოლაპარაკება საქართველოს პოზიციის გამო ჩაიშალა, რადგან საქართველომ უარი თქვა სომხეთისთვის ზღვაზე გასასვლელის მიცემაზე. ამ მთავარი შეცდომით იყო განპირობებული ქართველების სასჯელი“.15 ლორდ კერზონს მხედველობაში ჰქონდა ის ფაქტი, როცა 1920 წლის 12 აპრილს მისი წარმომადგენელი ვანსიტარტი სპეციალურად ჩავიდა პარიზში, შეხვდა ამიერკავკასიის რესპუბლიკების დელეგაციებს და განუცხადა მათ, რომ ამიერკავკასიის რესპუბლიკებს არ ჰქონდათ მომავალი, თუ ვერ შეთანხმდებოდნენ. ამიერკავკასიის რესპუბლიკების დელეგაციასთან შეხვედრა-კონსულტაციები 20 აპრილიდან იტალიის საკურორტო ქალაქ სან-რემოში განახლდა, სადაც მოკავშირეთა უმაღლესი საბჭო ბათუმის საკითხს განიხილავდა. ინგლისელები ჩქარობდნენ მიეღოთ საზღვრების გამიჯვნის შესახებ ამიერკავკასიის რესპუბლიკებს შორის ხელმოწერილი საბოლოო შეთანხმების ტექსტი.

დელეგაციის წევრებთან თათბირს ხშირად ესწრებოდა თვით ვანსიტარტი. ლორდ კერზონი თვლიდა, რომ ბოლშევიზმის „დამყარება ბაქოსა და ბათუმში იქნება საფრთხე სპარსეთისა და ყველა მეზობელი სახელმწიფოსთვის“.16 სან-რემოში, კონფერენციის 22 აპრილის სხდომაზე კერზონმა დააყენა წინადადება, ბათუმის საკითხის საბოლოოდ გარკვევამდე და საქართველოს გამგებლობაში მის გადაცემამდე, გარდამავალ პერიოდში, მოკავშირეთა დამატებითი ძალებით ქალაქის გამაგრების შესახებ. იგი მაშინ გამართლებულად მიიჩნევდა, ანტანტის ქვეყნებს გარკვეული სამხედრო რისკი გაეწიათ ბათუმის და, საერთოდ, ამიერკავკასიის შენარჩუნებისთვის.

სან-რემოში ამიერკავკასიის რესპუბლიკების ბლოკის შექმნის იდეის ჩაშლის, აზერბაიჯანის გასაბჭოების და საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის მიერ ბოლშევიკებისთვის სასარგებლო ხელშეკრულების გაფორმების შემდეგ, ინგლისის ხელისუფლება მიიჩნევდა, რომ ბათუმში მოკავშირეთა სამხედრო ძალის ყოფნა შემდგომში ვითარებას ვერ შეცვლიდა. ამიტომ დიდი ბრიტანეთის მთავრობის კაბინეტმა მიიღო გადაწყვეტილება ბათუმის დატოვების შესახებ. ინგლისის ხელისუფლება, ეკონომიკური მდგომარეობის გამო, იძულებული გახდა ჯარი გაეყვანა შუა და წინა აზიიდან. ინგლისელი დიპლომატი ა. მური ასე ხსნიდა კავკასიაში შემოსვლის მიზეზებს: „დროებითი ზავის შემდეგ ჩვენ აუარებელი ჯარი შევიყვანეთ კავკასიაში... საერთოდ, რატომ მივედით ჩვენ იქ? ... ჩვენ ეს გავაკეთეთ, რათა გვეცადა ბაქოს ნავთიანი ადგილები ხელთ ჩაგვეგდო, მაგრამ ჩვენ არ ვიყავით იმისთვის მომზადებული, რომ მათი გულისთვის გვებრძოლა“.17

1921 წლის მარტში, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის შეიარაღებული ძალების მიერ ოსმალეთის ჯარებისგან ბათუმის გათავისუფლების დროს, ოსმალო ასკერები ინფორმაციას ავრცელებდნენ, რომ ქართველებს ინგლისელების და ფრანგების მაშველი ძალები ეხმარებოდნენ. აღნიშნული ინფორმაცია სიმართლეს არ შეესაბამება. ბოლშევიკებთან ომის პერიოდში ერთადერთი სახელმწიფო, რომელიც დაეხმარა საქართველოს, საფრანგეთი იყო.2 საფრანგეთის ესკადრამ, ადმირალ დიუმენილის ბრძანებით, საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკას საარტილერიო მხარდაჭერა გაუწია აფხაზეთიდან შემოჭრილი წითელი არმიის ნაწილების მოგერიებაში და მათი პოზიციები გაგრის მისადგომებთან - სოფელ პილენკოვოში (განთიადი), ასევე გუდაუთისა და ახალი ათონის რაიონში, დაბომბა.18 საფრანგეთი, ასევე, ცდილობდა, ქართველი მეომრები იარაღით მოემარაგებინა.19 ოსმალების წინააღმდეგ ბათუმისათვის გამართულ ბრძოლებში უცხოეთის სახელმწიფოთა ხომალდებს მონაწილეობა არ მიუღია.

აღსანიშნავია, რომ თვით ანტანტის წევრ სახელმწიფოებს შორის არ იყო ერთგვარი თანხმობა ამიერკავკასიის საკითხთან დაკავშირებით. ინგლისის მოკავშირე საფრანგეთის ხელისუფლება მკაცრად აკრიტიკებდა ბათუმში მყოფი ინგლისის ჯარის უმოქმედობას, რომელსაც წესრიგის ნაცლად მთელ ოლქში ქაოსი შეჰქონდა. საფრანგეთის უმაღლესი კომისარი კავკასიაში შარდინი საკუთარი მთავრობისადმი გაგზავნილ საიდუმლო წერილში შენიშნავს, რომ მათი მოკავშირეები (იგულისხმება ინგლისელები - ლ. ს.) რჩებიან ძალიან სუსტები ამ მხარეში, მათ ვერ შეძლეს, ხელი შეეშალათ სომხეთ - საქართველოს ომისთვის20 თავის მხრივ, ამერიკის ხელისუფლება, რომელიც უკმაყოფილო იყო ინგლისელთა გადაწყვეტილებით - იტალიისთვის გადაეცა ამიერკავკასიის მანდატი, გულდასმით ადევნებდა თვალს ინგლისში არსებულ პოლიტიკურ სიტუაციას: საფინანსო კრიზისს, საშინაო მდგომარეობის უკიდურეს დაძაბულობას, მზარდ ანტიინგლისურ მოძრაობას ეგვიპტეში, ინდოეთში, განსაკუთრებით, ახლო აღმოსავლეთის ცენტრალურ და დასავლეთ რაიონებში, ამიერკავკასიაში და ცდილობდა, მოკავშირის ეს არახელსაყრელი პირობები საკუთარი პოზიციების გასაძლიერებლად გამოეყენებინა.

ინგლისის მაშინდელი ხელისუფლების უმოქმედობამ უბიძგა რუსეთს საქართველოზე თავდასხმისაკენ. ინგლისის ხელისუფლება მიიჩნევდა, რომ რუსეთი მნიშვნელოვანი ნედლეულის წყარო და გასაღების ბაზარი იქნებოდა ინგლისის მრეწველობისთვის. სწორედ ამით იყო ნაკარნახევი ლოიდ ჯორჯის პრორუსული პოლიტიკა, რასაც საბოლოო ჯამში საქართველოს დამოუკიდებლობა შეეწირა.

შენიშვნები

1. Ключников Ю., Сабанин А.. Муждународная политика новейшего времени в договорах, нотах и декларациях, часть II, Москва, 1926, стр: 188-189.

2. Afanasyan Serge, L’ Armenie, L’Azerbaidjan et la Géorgie de l’independance à l’instauration du pouvoire Soviétique 1917-1923“, éd., l’ Harmattan, Paris, 1981, p. 68.1. საქართველოს ცენტრალური საისტორიო არქივი, ჰარვარდის უნივერსიტეტის მიკროფირების ასლები, საქმე #1483.

3. მანველიშვილი ალ., რუსეთი და საქართველოს დამოუკიდებლობა, სანფრანცისკო, 1984, გვ: 223

4. მასალები მოხსენებისათვის პარიზის საქართველოს დელეგაციის მუშაობის შესახებ, 1920 წ., საქართველოს ცენტრალური საისტორიო არქივი, ჰარვარდის უნივერსიტეტის მიკროფირების ასლები, საქმე #1483.

5. მანველიშვილი ალ., რუსეთი და საქართველოს დამოუკიდებლობა, სანფრანცისკო,

1984, გვ: 273-274.

6. სიორიძე მ., „ბათუმის საკითხის“ ინტერნაციონალიზაცია 1919-1920 წწ., წიგნში: სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, აჭარა, ტომი III, ბათუმის ოლქი 1877-1920, ბათუმი, 2008, გვ: 488.

7. Earl Curzon to Colonel Stokes (Tiflis), confidential, Foreign Office, October 21, 1920,, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა, აკაკი რამიშვილის არქივი, საქმე #Fო 371/ 6277.

8. Le ministre des affaires étrangères de République Géorgienne, A son excellence le ministre des affaires etrangères de Grande Bretaghe, Paris, le 12 novembre, 1920, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა, აკაკი რამიშვილის არქივი, საქმე #Fო 371/ 4948.

9. მანველიშვილი ალ., რუსეთი და საქართველოს დამოუკიდებლობა, სან ფრანცისკო, 1984, გვ. 283;

10. გელაშვილი გ., ბოლშევიკების აგრესია (საქართველოს წინააღმდეგ ბოლშევიკების საომარი გეგმის გამოაშკარავება), კრებულში _ ახალი და უახლესი ისტორიის საკითხები, 2 (6), თბილისი, 2009, გვ: 472-476.

11. ტაბაღუა ი., საქართველოს საგარეო ურთიერთობის ისტორიიდან (ლექციების კურსი), თბილისი, 1994, გვ. 212;

12. ნოე ჟორდანიას წერილი საქართველოს დამოუკიდებლობის კომიტეტს თბილისში, პარიზი, 9 აპრილი, 1923 წ., საქართველოს ცენტრალური საისტორიო არქივი , ჰარვარდის უნივერსიტეტის მიკროფირების ასლები, საქმე #1323.

13. საქართველოს სრულუფლებიანი ელჩის ა. ჩხენკელის მემუარი დიპლომატიური მუშაობის შესახებ საზღვარგარეთ (1921-1922 წწ), საქართველოს ცენტრალური საისტორიო არქივი, ჰარვარდის უნივერსიტეტის მიკროფირების ასლები, საქმე #872.

14. Earl Curzon to Colonel Stokes (Batoum), confidential, Foreign Office, March, 17, 1921, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა, აკაკი რამიშვილის არქივი, საქმე #Fო 371/ 6269.

15. ტაბაღუა ი., ბათუმის საკითხი სან-რემოს კონფერენციაზე (1920 წ), მაცნე (ისტორიის სერია), #3, გვ: 93-94, 1982.

16. ნოზაძე ვ., ევროპა და კავკასია (ბრძოლა ნავთისთვის), გაზეთი _ დამოუკიდებელი საქართველო, #52, პარიზი, 1930.

17. Mamoulia G., Les combats indépendantistes des Caucasiens entre URSS et puissances occidentales. Le cas de la Géorgie (1921-1945), éditeur Harmattan, Paris, 2009, p. 26.

18. ჩაჩანიძე თ., ფრანგული ესკადრის ოპერაციები საქართველოს სანაპიროსთან, ჟურნალი არსენალი , #6, ივნისი, 2006, გვ: 41-42.

19. Zürrer W., Kaukasien 1918-1921. Der Kampf der Großmächte um die Landbrücke zwischen Schwarzem und Kaspischem Meer, Drost Verlag Dusseldorf, 1978, p. 455.

20. Afanasyan S., L’Armenie, L’Azerbaidjan et la Géorgie de l’independance à l’instauration du pouvoire Soviétique 1917-1923, éd., l’ Harmattan, Paris, 1981, p: 88.

დამოწმებანი:

1. მანველიშვილი ალ., რუსეთი და საქართველოს დამოუკიდებლობა, სან ფრანცისკო, 1984.

2. გელაშვილი გ., ბოლშევიკების აგრესია (საქართველოს წინააღმდეგ ბოლშევიკების საომარი გეგმის გამოაშკარავება), კრებულში _ ახალი და უახლესი ისტორიის საკითხები, 2 (6), გამომცემლობა „უნივერსალი“, თბილისი, 2009.

3. ნოზაძე ვ., ევროპა და კავკასია (ბრძოლა ნავთისთვის), გაზეთი _ დამოუკიდებელი საქართველო , #52, პარიზი, 1930.

4. ტაბაღუა ი., ბათუმის საკითხი სან-რემოს კონფერენციაზე (1920 წ), მაცნე (ისტორიის სერია), #3, 1982.

5. ტაბაღუა ი., საქართველოს საგარეო ურთიერთობის ისტორიიდან (ლექციების კურსი), თბილისი, 1994.

6. სიორიძე მ., „ბათუმის საკითხის“ ინტერნაციონალიზაცია 1919-1920 წწ, წიგნში _ სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, აჭარა , ტომი III, ბათუმი, 2008.

7. საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს ცენტრალური საისტორიო არქივი, ჰარვარდის უნივერსიტეტის მიკროფირების ასლები, საქმე #1483.

8. ჩაჩანიძე თ., ფრანგული ესკადრის ოპერაციები საქართველოს სანაპიროსთან, ჟურნალი _ არსენალი , #6, ივნისი, 2006.

9. Afanasyan S., L’ Armenie, L’Azerbaidjan et la Géorgie de l’independance à l’instauration du pouvoire Soviétique 1917- 1923, éd. l’ Harmattan, Paris, 1981.

10. Earl Curzon to Colonel Stokes (Batoum), confidential, March 17, 1921, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა , აკაკი რამიშვილის არქივი, საქმე #Fო 371/16269.

11. Luke to Secretary of State for Foreign Affairs, confidential, August 14 th, 1920, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა, აკაკი რამიშვილის არქივი, საქმე #Fო 371/ 4945.

12. Le ministre des affaires étrangères de République Géorgienne, son excellence le ministre des affaires etrangères de Grande Bretaghe, Paris, le 12 novembre 1920, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა, აკაკი რამიშვილის არქივი, საქმე #Fo 371/ 4948.

13. Mamoulia G., Les combats indépendantistes des Caucasiens entre URSS et puissances occidentales. Le cas de la Géorgie (1921-1945), éditeur Harmattan, Paris, 2009

14. tchenkeli A., Lloyd George, Premiere Mministre de Ggrange Bretagne, President de la conference de Londres, Le 8 Mars, 1921, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა , აკაკი რამიშვილის არქივი, საქმე #Fo 371/16269.

15. Zürrer W., Kaukasien 1918-1921. Der Kampf der Großmächte um die Landbrücke zwischen Schwarzem und Kaspischem Meer, Drost Verlag Dusseldorf, 1978.

16. Ключников Ю., Сабанин А., Муждународная политика новейшего времени в договорах нотах и декларациях, часть II, Москва, 1926.