უჩა მურღულიას ისტორიის პროგრამა აბიტურიენტებისთვის 2025

 ისტორიის სააბიტურიენტო პროგრამის ანალიზი და გეგმა 2025

პროგრამის მიხედვით მომზადებულია აბიტურიენტების მოსამზადებელი წიგნი და ტესტების კრებული სააბიტურიენტო გამოცდის ფორმატით, რომელიც იყიდება და ყველასთვის არის ხელმისაწვდომი.
თავი პირველი

1. ძველი შუამდინარეთი (შუმერი, აქადი, რელიგია და კულტურა)
2. ბაბილონის სამეფო
3. ძველი ეგვიპტე (წარმოქმნა, საშინაო და საგარეო პოლიტიკა, რელიგია და კულტურა) 
4. ასურეთი (სახელმწიფოების წარმოქმნა, საშინაო და საგარეო პოლიტიკა)
5. აქემენიანთა ირანი წარმოქმნა, საშინაო და საგარეო პოლიტიკა, რელიგია და კულტურა)
6. კოლხეთის სამეფო – გვ. 19
7. დიდი ბერძნული კოლონიზაცია, მიზეზები და შედეგები
8. ძველ საბერძნეთში მმართველობის ფორმები; ათენი და სპარტა
9. ბერძენ-სპარსელთა ომები 499-449 წლებში – გვ. 28
10. ძველი მაკედონია, ალექსანდრე მაკედონელი, ელინიზმი
11. ქართლის ძველი სამეფოს ჩამოყალიბება; ფარნავაზ მეფე 

I გამოცდა
თავი მეორე

12. რომის სამეფო და რესპუბლიკის ჩამოყალიბება; მართველობის სისტემა
13. პუნიკური ომები
14. რომის დაპყრობები და ომები ელინისტურ ქვეყნებთან. მარიუსის რეფორმა
15. ომები მითრიდატესთან, სულა-მარიუსის ომი, სულას დიქტატურა
16. პომპეუსის ლაშქრობა საქართველოში
17. სპარტაკის აჯანყება. I ტრიუმვირატი, კეისარ-პომპეუსელების ომი
18. II ტრიუმვირატი; პრინციპატის გამოცხადება და ავგუსტუსის მმართველობა
19. პრინციპატის ხანა რომში და დიოკლეტიანეს რეფორმები
20. რომის ურთიერთობა ქართლთან, პართიასა და სასანიანთა ირანთან I-III ს-ში 
21. „ხალხთა დიდი გადასახლების“ დაწყება და ბარბაროსული სახელმწიფოები დას. რომის იმპერიის ტერიტორიაზე
22. ქრისტიანობის წარმოშობა, გავრცელება, I-IV საეკლესიო კრებები, პაპობა
23. ქრისტიანობის გავრცელება და დამკვიდრება საქართველოში
24. ირანის გაბატონება კავკასიაში V საუკუნეში. ვახტანგ გორგასარი
 
II გამოცდა
თავი მესამე

25. იუსტინიანე I-ს საშინაო და საგარეო პოლიტიკა
26. მეფობის გაუქმება ქართლში; დიდი ომიანობა ეგრისში; ერისმთავრობის დაწესება ქართლში
27. ჰერაკლე კეისარი; ხატმებრძოლეობა ბიზანტიაში
28. ფრანკთა სამეფო მეროვინგების დროს; პაპის ოლქის შექმნა
29. კარლოს დიდი, ფრანკთა იმპერიის დაშლა
30. ისლამისა და არაბთა სახალიფოს ჩამოყალიბება
31. არაბთა სახალიფო ომაიანებისა და აბასიანების დროს
32. არაბთა ბატონობა საქართველოში; ახალი ქართული სამეფო-სამთავროები წარმოქმნა VIII-IX საუკუნეებში
33. არაბთა კულტურა; არაბული ესპანეთი
34. საღვთო რომის იმპერიის შექმნა. ბრძოლა ინვესტიტურისათვის
35. ფეოდალური ურთიერთობები და ფეოდალური საზოგადოება
36. ნორმანები და მათი ლაშქრობები

III გამოცდა
თავი მეოთხე

37. ბიზანტია ბასილი II-ს დროს. ბაგრატ III და საქართველოს გაერთიანება
38. გიორგი I და ბაგრატ IV; დაპირისპირება ბიზანტიასთან
39. თურქ-სელჩუკების სასულთნოს ჩამოყალიბება და დაპყრობები
40. თურქ-სელჩუკები და საქართველო
41. ჯვაროსნული ლაშქრობები მიზეზები, I-IV ლაშქრობები და მათი შედეგები
42. V-VIII ლაშქრობები. ლაშქრობათა შედეგები, სარაინდო ორდენები
43. დიდი სქიზმა; ალექსი I კომნინოსის მოღვაწეობა ბიზანტიაში
44. დავით აღმაშენებელი
45. დავით აღმაშენებლის მემკვიდრეები; თამარ მეფის მოღვაწეობა
46. საქალაქო ცხოვრება შუა საუკუნეების ევროპაში
47. ინგლისი უილიამ დამპყრობელისა და ჰენრი II-ის დროს
48. „თავისუფლების დიდი ქარტია“. პარლამენტის ჩამოყალიბება ინგლისში 
49. საფრანგეთის გაძლიერება ფილიპე II ოგიუსტისა ლუი IX წმინდას დროს

IV გამოცდა
V გამოცდა - შუალედური გამოცდა მთელი განვლილი მასალისათვის
თავი მეხუთე

50. განათლება დასავლეთ ევროპაში. სკოლები და უნივერსიტეტების წარმოქმნა
51. რეკონკისტა, პირენეის ნახევარკუნძულის გათავისუფლება მუსლიმთაგან
52. მონღოლთა დაპყრობები და სახელმწიფოები (ჩინგიზ ყაენი, ბათო ყაენი)
53. საქართველო XIII საუკუნეში,  მონღოლთა ბატონობის ხანა
54. გიორგი ბრწყინვალე, თემურ-ლენგის ლაშქრობები
55. ოსმალთა სახელმწიფოს ჩამოყალიბება (ორჰანი, მურად I, ბაიაზიდ I, მეჰმედ II). პალელოგოსები და ბიზანტიის დაცემა
56. საქართველო XV საუკუნეში. საქართველოს სამეფოს დაშლა
57. ჰუმანიზმი და აღორძინება
58. დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენები XV-XVII საუკუნეებში და მისი შედეგები
59. რეფორმაცია და კონტრრეფორმაცია საღვთო რომის იმპერიაში
60. რელიგიური ომები გერმანიაში. კარლოს V

VI გამოცდა
თავი მეექვსე

61. რელიგიური ომები საფრანგეთში XVI საუკუნეში
62. რეფორმაცია ინგლისში; ელიზაბეთ I
63. ნიდერლანდების რევოლუცია
64. ოცდაათწლიანი ომი ევროპაში (1618-1648)
65. მოსკოვის სამთავროს გაძლიერება XIV-XVI საუკუნეებში; ივანე III, ივანე IV
66. ოსმალეთთა დაპყრობები და ბრძოლა ოსმალური ექსპანსიის წინააღმდეგ XVI-XVII საუკუნეებში
67. სეფიანთა ირანის ჩამოყალიბება;  აბას I
68. საქართველო XVI ს-ში. ბრძოლა ოსმალეთისა და სეფიანთა ირანის წინააღმდეგ
69. საქართველო XVII ს-ში. ბრძოლა ოსმალეთისა და სეფიანთა ირანის წინააღმდეგ
70. ინგლისი XVII საუკუნეში: რევოლუცია და სამოქალაქო ომი
71. აბსოლუტიზმი საფრანგეთში (ლუი XIII, რიშელიე, ლუი XIV)

VII გამოცდა
თავი მეშვიდე

72. პეტრე I; რეფორმები; საშინაო და საგარეო პოლიტიკა
73. ვახტანგ VI-ის საშინაო და საგარეო პოლიტიკა
74. საქართველო XVIII საუკუნის II ნახევარში. ერეკლე II
75. ჩრდილოეთ ამერიკის კოლონიზაცია
76. დამოუკიდებლობისათვის ომი და აშშ-ს ჩამოყალიბება
77. განმანათლებლობა და საფრანგეთის ძველი რეჟიმის კრიზისი
78. საფრანგეთის „დიდი რევოლუცია“ 1789-1792 წლებში
79. საფრანგეთის პირველი რესპუბლიკა 1972-1799 წლებში
80. ნაპოლეონის ომები და ღონისძიებები 1799-1807 წლებში
81. ნაპოლეონის ომები 1808-1815 წლებში. ვენის კონგრესი  
82. ქართლ-კახეთისა და იმერეთის სამეფოების დაპყრობა და რუსული მმართველობის შემოღება

VIII გამოცდა
IX გამოცდა - სრულად განვლილი მასალის ეროვნულის ფორმატის ყველა დავალებით
თავი მერვე

83. რუსეთის კოლონიური პოლიტიკა და 1832 წლის შეთქმულება; მეფისნაცვლობის შემოსვლა და ახალი ადმინისტრაციული მოწყობა
84. რუსეთ–ოსმალეთისა (1806-1856) და რუსეთ–ირანის (1804-1828) ომები
85. საფრანგეთი 1815-1848 წლებში
86. დიდი ბრიტანეთი (კოლონიური იმპერია, ინდუსტრიალიზაცია, სოციალური მოძრაობები, ვიქტორიანული ეპოქა)
87. აბოლოციონიზმი და სამოქალაქო ომი აშშ-ში
88. იტალიის გაერთიანება (1815-1871)
89. გერმანიის გაერთიანება (1815-1871)
90. საფრანგეთის II რესპუბლიკა; II იმპერია; საფრანგეთის III რესპუბლიკის შექმნა.
91. ალექსანდრე II-ის რეფორმები;  ქართული სამთავროების გაუქმება; თერგდალეულების მოღვაწეობა; რუსეთი-ოსმალეთის 1877-78 წლების ომი; სოციალისტური მოძრაობების გაჩენა რუსეთის იმპერიაში; 
92. სამხედრო-პოლიტიკური ბლოკები; I მსოფლიო ომის მიზეზები

X გამოცდა
თავი მეცხრე

93. I მსოფლიო ომი 1914-1916 წლებში
94. I მსოფლიო ომი 1917-1918 წლებში. ომის დასასრული
95. პარიზის კონფერენცია და მისი შედეგები. ერთა ლიგა
96. 1917 წლის რევოლუციები სამოქალაქო ომი რუსეთში
97. საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადება და მისი წინაპირობები
98. საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საშინაო პოლიტიკა
99. საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საგარეო პოლიტიკა და საქართველოს ოკუპაცია
100. საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირის შექმნა. სტალინის მმართველობა
101. საქართველო 1921–1939 წლებში
102. იტალია 1920-იან–1930-იან წლებში. ფაშიზმი
103. გერმანია 1920-იან–1930-იან წლებში. ნაციზმი
104. ესპანეთი ომებს შორის. სამოქალაქო ომი
105. იაპონია მსოფლიო ომებს შორის
106. II მსოფლიო ომის წინაპირობები: მოლოტოვ-რიბენტროპის პაქტი

XI გამოცდა
თავი მეათე

107. II მს. ომი: პოლონეთისა და ბალტიისპირეთის ოკუპაცია; სსრკ–ფინეთის ომი.

108. II მს. ომი: აშშ-ს ჩართვა და ომის დაწყება წყნარ ოკეანეში; ბრძოლები გერმანია–სსრკ-სა და აფრიკის ფრონტებზე
109. ოპერაცია „ოვერლორდი“; თეირანის, იალტისა და პოტსდამის კონფერენციები; გერმანიისა და იაპონიის კაპიტულაცია
110. ქართველები მეორე მსოფლიო ომში
111. „ცივი ომი“-ს დაწყება; ნატო და ვარშავის პაქტი; კორეის ომი
112. ინდოეთისა და აფრიკის დეკოლონიზაცია
113. აშშ 1945–88 წლებში
114. სსრკ 1953–1990 წლებში
115. ბერლინის კედელი; კარიბის კრიზისი, ვიეტნამის ომი
116. საქართველო 1950-იან–1980-იან წლებში; 1956 წლის 9 მარტი, 1978 წ. 14 აპრილი და 1989 წლის 9 აპრილი
117. ანტისაბჭოთა გამოსვლები 1956 წელს უნგრეთსა და 1968 წელს ჩეხოსლოვაკიაში, ავღანეთის ომი
118. აღმოსავლეთ ევროპის სოციალისტური ბანაკის დაშლა და ცივი ომის დასასრული
119. საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოაცხადება და სსრკ-ს დაშლა

120. საქართველო XX-XXI სს-ის მიჯნაზე

121. საქართველოს ისტორიის ქართული წყაროები 

XII გამოცდა
XIII გამოცდა - მთელი პროგრამისთვის ეროვნულის ფორმატის
XIV გამოცდა - მთელი პროგრამისთვის ეროვნულის ფორმატის

ტახტის მემკვიდრეობის წესი ფეოდალურ საქართველოში

    სანამ დეტალების განხილვას შევუდგებით, თავიდანვე უნდა აღვნიშნო, რომ ამ კუთხით წყაროთა მონაცემები ძალიან ცოტაა, ხოლო იურიდიული დოკუმენტი, სადაც ამის შესახებ საუბარია, საერთოდ არ გვაქვს.

    დავიწყოთ ჯერ უძველესი ქართული სახელმწიფოებით. დიაოხსა და კოლხეთზე მასალები იმდენად მწირეა, რომ წარმოდგენა არ გვაქვს იქ მეფობა როგორ გადადიოდა. ერთადერთი ანტიკურ წყაროებშია ზოგადი გადმოცემა, რომ  კოლხეთში აიეტის შთამომავლები მეფოებენო, მაგრამ ეს უფრო ჰიპოთეტური გადმოცემა უნდა იყოს და არა რამე მყარ ცნობაზე დაფუძნებული. პლინიუს უფროსი: „კოლხეთში მეფობს სავლაკი, აიეტის შთამომავალი, რომელმაც სამფლობელოდ მიიღო ვრცელი ქვეყანა; ამბობენ უამრავი ოქრო და ვერცხლი მოიპოვა მან სუანთა მიწებსა და საერთოდ ოქროს საწმისებით განთქმულ ქვეყანაში“.

    ძველ ქართლის სამეფოს შესახებ თანამედროვე ქართული წყაროს ცნობები არ გვაქვს. „ქართლის ცხოვრებაში“ შესული მასალები მრავალი საუკუნის შემდეგ არის შექმნილი და ბევრი აცნობა არეული ან ზეპირ გადმოცემაზეა დაფუძნებული, ამიტომ მისი მყარად ნდობა არ შეიძლება. ზოგადად კი „ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით მამიდან შვილზე გადასვლა კი ხდება, თუმცა გვხვდება ქალიშვილის ქმარზე ან ქალიშვილის ვაჟზე გადასვლაც და ძმების ბრძოლებიც ტახტისთვის. მოკლედ, ამ ცნობებით იმის დადასტურება შეიძლება, რომ სამეფო დინასტიების მკვეთრი ცვლილება არ გვაქვს და ერთი მმართველ ოჯახში ხან კაცის და ხან ქალის ხაზით გრძელდება მეფობა. ეს რომ ასეა ამას ადასტურებს უცხოური წყაროთა მონაცემებიც:

    სტრაბონი: „იბერიის ქვეყანაში... ადამიანთა ოთხი გვარი მოსახლეობს ამ ქვეყანაში: ერთი და პირველია, რომლისგანაც მეფეებს სხამენ ახლობელ ნათესაობის მიხედვით, და ასაკის მიხედვით უხუცესს; ამავე გვარიდან გამოდიან მოსამართლეები და მხედართმთავრები“.

    სტრაბონის ეს ცნობა დამატებით გვაძლევს ცნობას, რომ მეფობის გადაცემა ხდება მმართველ სანათესაო გვარში უფროსობის მიხედვითო, ანუ ხდებოდა როგორც ძმაზე, ასევე ბიძაზე და ბიძაშვილზე ტახტის გადასვლა.

    V საუკუნის სომეხი ისტორიკოსი ფავსტოს ბუზანდი ქართლის მეფეებს ფარნავაზიანებს, ანუ ფარნავაზის შთამომავლებს უწოდებს: დაახლოებით 371 წელს სომხეთის „სპარაპეტი მუშეღი წავიდა იბერიელთა მეფეზე, შეავიწროვა და გაანადგურა იგი, დაიპყრო იბერიის მთელი ქვეყანა, ხმალს მისცა ყველა აზატი და ყველა ნახარარული გვარი, რომელიც იპოვა. სპარაპეტმა მუშეღმა ბრძანა ჯვარზე გაეკრათ იბერთა ქვეყნის ფარნავაზიანები, ხოლო გუგარქის ბდეშხი (მთავარი, ერისთავი, პიტიახში), რომელიც ადრე ემსახურებოდა არმენიის მეფეს და ბოლოს აუჯანყდა, შეიპყრო, თავი მოკვეთა, გაჟლიტა მის გვარში მამაკაცები, ქალიშვილები წაიყვანა ტყვედ. და საერთოდ ყველა ნახარარს ამ მხარისა თავი მოკვეთა, მთელი გავარი კვლავ დაიპყრო და წაიყვანა ტყვეები, ხოლო დანარჩენებს დააკისრა ხარკი. და დაიკავა ტერიტორია სასაზღვრო მხარისა, რომელიც იყო არმენიასა და იბერიას შორის, ეს არის დიდ მდინარე მტკვრამდე, და დაბრუნდა იქედან“.

    ახლა ფეოდალური ეპოქის სამეფოებზე გადავიდეთ და შევეხოთ იმ ორ სამეფოს, რომელი დინასტიების შეერთებით მივიღეთ ერთიანი საქართველოს სამეფო დინასტია.

    აფხაზეთის სამეფო დინასტიაზე მერვე საუკუნის ბოლომდე გარდა „აფხაზეთის მეფე დივანის“ მშრალი სიისა არაფერი გვაქვს. მეცხრე საუკუნიდან უკვე ჩნდება ცნობები ქართლის ცხოვრების წყაროებში, ვახუშტი ბაგრატიონთან, რელიგიურ წყაროებსა და უცხოურ წყაროებში. ახლა მათ საერთო ანალიზს მივყვეთ:

    ლეონ II-ეს ჰყავდა მინიმუმ სამი ვაჟი. არ ვიცით მას ჰყავდა თუ არა ძმა. სამი ვაჟიდან ჯერ გამეფდა უფროსი თეოდოსი, შემდეგ მეორე ძმა დემეტრე, შემდეგ კი, მიუხედავად იმისა, რომ წყაროებით დასტურდება დემეტრეს ორი ვაჟი ჰყავს, ამათგან უფროსი ტინენი (თუ კონსტანტინე) იმ ასაკისაა რომ ბიძამისი გიორგი I მას ჩიხას ერისთავად ნიშნავს, ხოლო თვითონ მეფდება.

    7 წლიანი მეფობის შემდეგ გიორგი კვდება და მისი ქვრივი აწყობს სახელმწიფო გადატრიალებას: ქუთაისის ტახტზე აჰყავს თავისი საყვარელი, დიდაზნაური იოანე შავლიანი, კლავენ დემეტრეს ძე ჩიხას ერითავ ტინენს და დემეტრეს პატარა ძე ბაგრატს აძევებენ ბიზანტიაში.

    დაახლ. 20 წლის შემდეგ ბაგრატი ბრუნდება ბიზანტიის დახმარებით და ძალით იპოვებს ეგრის-აფხაზეთის მეფობას, რომელიც ადრე მამამისსა და ბიძამისს ეკუთვნოდა.

    ბაგრატის შემდეგ ეგრის-აფხაზეთის მეფედ ჯდება მისი ძე კონსტანტინე III. კონსტანტინეს ორი ქორწინებიდან ჰყავდა ორი ძე: უფროსი გიორგი და უმცროსი ბაგრატი. წყაროთა მცირე ჩვენებების ანალიზით კონსტანტინე უპირატესობას ანიჭებდა და შესაძლოა თანამეფედაც ჰყავდა ბაგრატი, მაგრამ გარდაიცვალა თუ არა კონსტანტინე მეფობისთვის ბრძოლაში ერთვება გიორგი, იმარჯვებს და ხდება მეფედ გიორგი II-დ.

    გიორგი II-ს ჰყავდა 5 ძე და მინიმუმ ერთი ასული გურანდუხტი, რომელიც „ქართველთა მეფის“ უფროს ძეზე იყო დაქორწინებული. ძეებიდან 2 უმცროსი ბიზანტიაში ჰყავდა გაგზავნილი.

    გიორგის უფროსი ძე ქართლის ერისთავად ჰყავდა დანიშნული. ჩვენთვის უცნობი მიზეზით, „დიდაზნაურთა რჩევით“ კონსტანტინე მამას განუდგა, რის გამოც მოაკვდინეს.

    გიორგის შემდეგ გამეფდა შემდეგი ძე ლეონ III, რომელსაც ერთადერთი ასული ჰყავდა. შემდეგ გიორგის მესამე ვაჟი დემეტრე III და ბოლოს გიორგის შემდეგი ძე, ბიზანტიიდან დაბრუნებული თეოდოს III.

    ამ მცირე ცნობების ანალიზით შეგვიძლია დავასკვნათ შემდეგი:

    მეფობა კანონიერად ერთ საგვარეულოს ჰქონდა; აუცილებელი არ იყო მამის შემდეგ უფროსი ძე გამეფებულიყო, შეიძლება ეს გარდაცვლილი მეფის ძმა ან მეფის გადაწყვეტილებით უმცროსი შვილიც შეიძლება ყოფილიყო.

    ახლა რაც შეეხება აშოტ ბაგრატიონის დაარსებულ ტაო-კლარჯეთის საკურაპალატოს:

    პირველ რიგში აღსანიშნავია ის ფაქტი, რომ ეს ქვეყანა ბიზანტიის უშუალო ვასალი და მისი იმპერატორები წყვეტდნენ თუ ვინ იქნებოდა აქ „მეთაური კურაპალატები“. როცა ბიზანტიას ნაკლებად ეცალა, აქ ხშირი იყო ძალაუფლებისა და სამფლობელოებისთვის ომები საბიძაშვილოს შტოებს შორის, ასე რომ აქ მამაშვილის მემკვიდრეობა და უფროს-უმცროსობა არავის აინტერესებდა.

    ახლა შევეხოთ ე.წ. ერთიანი საქართველოს მეფეებს.

    ბაგრატ III-ს ისტორიული წყაროებით ერთი ვაჟი ჰყავდა, თუმცა რელიგიური წყაროს ცნობით მეორეც ჰყავდა, რომელიც მამას ადრევე ბერად აღეკვეცა.

    გიორგი I-ს ორი ვაჟი ჰყავდა სხვადასხვა ქორწინებიდან. მეფის მოულოდნელი გარდაცვალების შემდეგ ძალაუფლებას დაეუფლა უკვე მეფესთან გაცილებული მარიამ არწრუნი, რომელმაც ტახტზე თავისი ძე 9 წლის ბაგრატი აიყვანა, ხოლო მეორე ცოლი ოსი ალდე 1 წლის დემეტრესთან ერთად სასახლიდან გააძევეს. დიდაზნაურთა ნაწილი არ ეშვებოდა და ცდილობდა დემეტრეს ტახტზე აყვანას, რის გამოც დედამ იგი ქვეყნიდან ბიზანტიაში წაიყვანა. შემდეგ ლიპარიტ ბაღვაში ცდილობდა დემეტრეს ტახტზე აყვანას, ვიდრე უკანასკნელი არ მოკვდა.

    ბაგრატ IV-ს ერთადერთი ვაჟი ჰყავს გიორგი II-ს სახით, რომელიც ქვეყანაში შექმნილი სამოქალაქო დაპირისპირების გამო მისსავე სიცოცხლეში აკურთხა მეფედ. აქედან იწყება თანამეფე-თანამოსაყდრეობის ხანა. ზუსტად რას ნიშნავს ეს მოვლენა ძნელი დასადგენია, თუმცა ისტორიკოსები არსებითად თანხმდებიან, რომ მამის დროს ნაკურთხი შვილი მეფე მამის თანასწორი არ არის და ეს ორმეფობა მხოლოდ ფორმალურ-იურიდიულად გამოდის.

    გიორგიმ ასევე სიცოცხლეში აკურთხა ერთადერთი ძე დავით აღმაშენებელი.

    დავით აღმაშენებელს სხვადასხვა ცოლისგან ორი ძე ჰყავდა: დემეტრე და ვახტანგ ცვატა. დავითის ანდერძით მეფე ხდებოდა დემეტრე, შემდეგ კი ვახტანგი. ანუ დავითი წყვეტდა თუ ვინ გამეფდებოდა და არანაირი დამკვიდრებული წესი სხვა არ არსებობდა.

    დემეტრეს დროსაც იგივე მოხდა: დემეტრეს ორი ვაჟი ჰყავდა, დავითი და გიორგი. დემეტრეს უმცროსი გიორგი ერჩია სამეფოდ, ამიტომ დავითმა აჯანყება მოუწყო და მამა ტახტიდან ჩამოაგდო. დავითი საეჭვო ვითარებაში გარდაიცვალა და ტახტზე ცოტა ხნით დაბრუნებულმა დემეტრე I-მა მეფედ გიორგი III დაამტკიცა და არა თავისი შვილიშვილი, დავითის ძე დემნა-დემეტრე.

    ეს ფაქტები საკმარისია უკვე იმის სამტკიცებლად, რომ თუ ვინ იქნებოდა სამეფო ოჯახის წევრებიდან შემდეგი მეფე ამას თვითონ მოქმედი მეფე წყვეტდა და რაიმე სხვა კანონი ამასთან დაკავშირებით არ არსებობდა. იგივე წესი იყო არსებითაც ჩვენს მეზობელ მუსლიმურ ქვეყნებშიც.

    გიორგის ცოლისგან ერთადერთი ასული, თამარი შეეძინა. რადგან ცოლმა შვილოსნობის უნარი დაკარგა, ხარჭა მოიყვანა და იმასთან სცადა მემკვიდრის შეძენა, მაგრამ კვლავ გოგო დარჩა. აქედან გამომდინარე, რადგან ქალის გამეფების ტრადიცია არ იყო, მეფის ერთადერთ მემკვიდრედ მისი ძმისწული დემნა-დემეტრე რჩებოდა, მაგრამ უკვე აღნიშნული წესის მიხედვით მემკვიდრის დასახელება მეფის პრეროგატივა იყო და აქედან გამომდინარე მაინც არსებობდა შანსი, რომ დემნა ვერ გამეფებულიყო, რამაც გამოიწვია კიდეც დემნას სახელით ივანე ორბელის აჯანყება. ქართველ დიდაზნაურთა შეერთება ამ ამბოხთან არა რაიმე ლეგიტიმიზმის წუხილით იყო განპირობებული, არამედ არაამბიციური ახალგაზრდა დემნას გამეფების სურვილით (წყაროთა ანალიზით ჩანს რომ დემნას აჯანყება არ აინტერესებდა და ის უბრალოდ გარემოების მსხვერპლი გახდა), რომელსაც ადვილად მოიყვანდნენ საკუთარ ჭკუაზე და მეფის ძალაუფლებას შეზღუდავდნენ, რაც განახორციელეს კიდეც უკვე თამარის მეფობისას.

    გარდაუვალმა გარემოებამ გამოწვია ცვლილებების შეტანა ტახტზე ასვლის დაუწერელ წესში და ამიერიდან ქალის ასვლა დასაშვები გახდა, თუ ოჯახში კანდიდატი ვაჟი აღარ იყო. ლაშა გიორგიმ სცადა კიდევ ერთი ტრადიციის დამკვიდრება – ტახტის მემკვიდრედ უკანონო ვაჟის დასახელება, რაც პირადი ამბიციებიდან გამომდინარე მისმა დამ, რუსუდანმა არ დაუშვა, თუმცა ისტორიულმა სირთულეებმა დავით გიორგის ძე მაინც აიყვანა ტახტზე. შემდგომში ეს ფაქტი გამოიყენეს იმერეთის მეფეებმა არაერთხელ, როდესაც დინასტია შეწყვეტის პირას იყო და სამეფო გვარი უკანონო ძეებს განაახლებინეს.

    შემდგომში, დავით რუსუდანის ძის ვაჟემბა ტახტისთვის მთელი იმერეთი ამოაგდეს. მონღოლთა ხელშეწყობით მეცამეტე საუკუნის ბოლოდან დემეტრე თავდადებულის შვილებიდან რამდენიმე სამეფო დინასტია შეიქმნა აღმოსავლეთ საქართველოშიც.

    შემდგომ საუკუნეებში, ბაგრატიონების გამრავლების შემდეგ ე.წ. „პროვინციელი მეფეების“ ხანა იწყება და სანამ საქართველო ოფიციალურად დაიშლებოდა, ბაგრატიონები უკვე იყვნენ დაშლილები და ბიძები, ძმები და ბიძაშვილები ერთდროულად აცხადებდნენ საქართველოს ყველა კუთხე-კუნჭულში თავს მეფეებად, ისე რომ არავის აინტერესებდა უფროსობისა და მამის შემდეგ უფროსი შვილობის წესი, რომელსაც არასდროს უარსებია საქართველოში და მხოლოდ ჩვენი დიდი მეცნიერების შეცდომის გამო დამკვიდრდა ისტორიოგრაფიაში, რომ თითქოს ეს (ანუ პირმშოობის) წესი არსებობდა ტახტის გადაცემისას.

    ე.წ ერთიანი საქართველოს ოფიციალური ბოლო მეფეების დროსაც ისევე არევით გრძელდებოდა. ალექსანდრე I-ის გარდაცვალების შემდეგ გამეფდა მისი უფროსი ძე ვახტანგი. ის უმემკვიდრეოდ გარდაიცვალა და უფროსობის წესი რომ ყოფილიყო ტახტზე შემდეგი ძე დემეტრე უნდა ასულიყო, მაგრამ ალექსანდრეს მესამე ძე გიორგი VIII დაჯდა ტახტზე.

    აზრი არ აქვს უკვე დაშლილ „საქართველოებში“ ტახტის გადაცემის წესის განხილვას, ტახტისთვის განსაკუთრებით დიდი რაოდენობით ბრძოლების გამო, მხოლოდ ერთ ეპიზოდს მოვიყვან ქართლის ისტორიიდან. მაგ დავით X-ს შემონაზვნების შემდეგ გამეფდა ქართლში მისი ძმა გიორგი IX, რომელსაც დაუპირისპირდა დავითის ძე ლუარსაბი, რომელმაც საბოლოოდ ბიძაც შეამონაზვნა და ქართლის მეფე გახდა. ლუარსაბის შემდეგ უფროსი 19 წლის სვიმონი გამეფდა, მაგრამ, როდესაც მისი უმცროსი ძმა დავითი დავაჟკაცდა, ეგრევე ძმას აუჯანყდა ტახტის გამო. კახეთისა და მითუმეტეს იმერეთში ფაქტების სიუხვის გამო განხილვაც არ ღირს. ყველაფერი ამტკიცებს იგივეს, რომ არანაირი დამკვიდრებული წესი უფროსი ვაჟის შესახებ არ არსებობდა. პირველი გადამწყვეტი ამ საკითხში მეფე იყო. თუ მოულოდნელად ანდერძით ან წინასწარი დატოვებით არავის აირჩევდა, მერე უკვე როგორც გადაწყდებოდა ოჯახში.

ავღანეთის ომი (1979-1989)

  ავღანეთი მრავალეთნიკური სახელმწიფოა. ავღანეთის ჩრდილოეთში მცხოვრები უზბეკური და ტაჯიკური წარმოშობის მოსახლეობა მტრულად იყო განწყობილი სამხრეთში მცხოვრები პუშტუნების მიმართ. ავღანეთში მოსახლეობის 80% სუნიტი იყო და ძლიერ ავიწროებდა შიიტ უმცირესობას. ავღანეთის მოსახლეობის დიდ ნაწილს უნდოდა, რომ ავღანეთი შარიათის კანონებით მართული ისლამური რესპუბლიკა ყოფილიყო. მეორე ნაწილი სოციალიზმის იდეებს ემხრობოდა და ქვეყანაში ფეოდალური ჩამორჩენილობის აღმოფხვრა და რეფორმების განხორციელება სურდა.
1973 წლის ივლისში ავღანეთში სამხედრო გადატრიალების შედეგად მთელი ხელისუფლება ხელთ იგდო გენერალმა, პრემიერ მინისტრმა მუჰამედ დაუდ ხანმა, რომელიც დამხობილი მეფე მუჰამედ ზაჰირ შაჰის ბიძაშვილი იყო. დაუდ ხანმა თავი 1977 წელს პრეზიდენტად გამოაცხადა. ბევრი პოლიტიკური დაჯგუფება მის გალიდერებას არ შეეგუა და სამოქალაქო ომი წამოიწყო.
სიტუაციით ისარგებლა სსრკ-ს მთავრობამ 1978 წლის აპრილში მისი ჩარევით ავღანეთში დაუდ ხანი დაამხეს და ხელისუფლებაში სახალხო-დემოკრატიული პარტიის ლიდერი ნურ მუჰამედ თარაკი მოვიდა, რომელმაც დაიწყო მიწის, სოციალური და საგანმანათლებლო რეფორმები. რელიგია მეორე პლანზე გადავიდა. დამყარდა გენდერული თანასწორობა. წერა-კითხვის საყოველთაო გავრცელების პროგრამა გულისხმობდა სკოლებში გოგო-ბიჭების სავალდებულო განათლებას. ისლამურ თემში ამ პროცესმა აღშფოთება გამოიწვია. ნაჩქარევი აღმოჩნდა მიწის რეფორმაც. მოსახლეობამ მიიღო მიწა, რომლის დამუშავების ტექნიკური საშუალებები არ გააჩნდა.
მუსლიმმა ლიდერებმა მოსახლეობა ათეისტი მთავრობის წინააღმდეგ განაწყეს და „ჯიჰადის“ დაწყებისკენ მოუწოდეს. 1979 წლის აპრილში დაიწყო საყოველთაო აჯანყება. აჯანყებულებს ეხმარებოდა მუსლიმანური ქვეყნები და ჩინეთი. სამოქალაქო ომში გამოირჩეოდნენ მუსლიმი მოჯაჰედები (არაბ. „წმინდა საქმისთვის მებრძოლი“).
1979 წლის სექტემბერში პრემიერ-მინისტრმა ჰაზიფულა ამინმა ახალი გადატრიალება მოაწყო, ნურ მუჰამედ თარაკი მოკლეს. საბჭოთა ხელმძღვანელობამ, რომელსაც ეშინოდა ავღანეთში გავლენის დაკარგვის (სსრკ-ში თვლიდნენ, რომ ჰაზიფულა ამინი ამერიკასთან დაახლოებას ცდილობდა, თანაც ფუნდამენტალური ისლამი აქ გამარჯვების შემთხვევაში შეიძლება მეზობელ საბჭოთა რესპუბლკიკებშიც შეიძლება გავრცელებულიყო), მიიღო გადაწყვეტილება ქვეყანაში თავისი ჯარები შეეყვანა. ინტერვენცია დაიწყო 1979 წლის 25 დეკემბერს. საბჭოთა მედესანტეებმა ამინი მოკლეს, ხოლო სახელმწიფოს მეთაურად დაინიშნა სსრ კავშირის მომხრე ბაბრაქ ქარმალი.
სისხლიანმა გადატრიალებებმა და საბჭოთა აგრესიამ უფრო დაძაბა ვითარება ავღანეთში. საბრძოლო მოქმედებები უფრო ინტენსიური გახდა. ერთ მხარეს მონაწილეობდა ავღანეთის სოც. მთავრობის და სსრკ-ს ჯარები, ხოლო მეორე მხარეს ავღანელი მოჯაჰიდები, რომლებსაც სამხედრო და ფინანსურ დახმარებას აშშ, საუდის არაბეთი, პაკისტანი, ჩინეთი და ირანი უწევდა. ქარმალის სამთავრობო ჯარების ბრძოლისუნარიანობა დაბალი იყო და ოპოზიციის რაზმებთან ბრძოლაში მთავარი სიმძიმე საბჭოთა სამხედრო კონტინგენტს დააწვა, რაც იწვევდა მისი რიცხოვნობის ზრდას (1985 საბჭოთა ჯარების რაოდენობამ ავღანეთში მაქსიმუმს მიაღწია – 108,7 ათ. კაცს).
1980 წლის იანვარში აშშ გაეროს უშიშროების საბჭოზე გამოვიდა ინიციატივით, შეეფასებინათ საბჭოთა ჯარების ავღანეთში შესვლა, როგორც სამხედრო ინტერვენცია. საბჭოთა მხარემ რეზოლუციას ვეტო დაადო. თუმცა გაეროს გენერალურმა ასამბლეამ საგანგებო სესიაზე 108 ხმით 14-ის წინააღმდეგ დაამტკიცა რეზოლუცია. ეს სსრკ-ს დიპლომატიური მარცხი იყო. სსრკ-ს წინააღმდეგ ჩამოყალიბდა დასავლეთისა და განვითარებადი ქვეყნების ერთიანი ფრონტი. განსაკუთრებით დიდი იყო უკმაყოფილება მუსლიმურ ქვეყნებში. თვით ერაყიც კი, რომელიც სამხედრო და ტექნიკურ დახმარებას იღებდა სსრკ-სგან, ყოფილი მფარველის წინააღმდეგ წავიდა. შედეგად, პროტესტის ნიშნად ნახევარმა მსოფლიომ მოსკოვში გასამართ 1980 წლის ოლიმპიურ თამაშებს ბოიკოტი გამოუცხადა. იგივე გააკეთა სსრკ-ს დაქვემდებარებულმა ქვეყნებმა 1984 წლის ლოს ანჯელესში გასამართ ოლიმპიურ თამაშებზე.
1981 წელს აშშ-ს ახალი პრეზიდენტი რონალდ რეიგანი მსოფლიოში მშვიდობის დაცვის ახალი დევიზით – „ძალისმიერი მშვიდობა“. რეიგანმა საბჭოთა კავშირი „ბოროტების იმპერიად“ გამოაცხადა და დასავლეთს მის წინააღმდეგ „ჯვაროსნული ლაშქრობისაკენ“ მოუწოდა (1982 დიდი ბრიტანეთის პარლამენტში გამოსვლისას). პრეზიდენტი არ ზოგავდა სახსრებს სახელმწიფო შეიარაღების გაზრდასა და მის მოდერნიზაციაზე (1982-96 გამოიყო 1,6 ტრილიონი დოლარი). უზარმაზარი სახრები მიმართა მან აჯანყებული ავღანელების დასახმარებლად, რომელთაც პაკისტანში ამერიკელები წვრთნიდნენ და აიარაღებდნენ.
საბჭოთა ჯარებმა მხოლოდ ურბანულ დასახლებებზე შეძლეს კონტროლის დამყარება. ავღანეთის წინააღმდეგობის მოძრაობამ (მოჯაჰედებმა) პარტიზანული ომი გაუმართა დამპყრობელს. ისინი მთებსა და მიუდგომელ ადგილებში იმალებოდნენ, გამოირჩეოდნენ ომის წარმოების სასტიკი მეთოდებით, არ ინდობდნენ ტყვეებს და საბჭოელებთან კოლაბორაციონიზმში შემჩნეულ ავღანელებს. მოჯაჰედებს იარაღს აწვდიდა და ჩინეთიც.
საბჭოთა არმიამ პარტიზანების წინააღმდეგ ბრძოლის არანაკლებ სასტიკ მეთოდებს მიმართა. ხალხს უწვავდნენ მოსავალს და აიძულებდნენ, აყრილიყვნენ საცხოვრებელი ადგილებიდან, რომ პარტიზანებს დასაყრდენი არ ჰქონოდათ ადგილობრივ მოსახლეობაში. ომი გაჭიანურდა. საბჭოთა არმია, რომელიც სავალდებულო სამხედრო სამსახურში გაწვეული და ავღანეთში მოტყუებით წაყვანილი ახალგაზრდებისგან შედგებოდა, დემორალიზებული იყო. ჯარისკაცებს არ სურდათ ომი და სიკვდილი უცხო მიწაზე.
ავღანეთის გაწელილი ომი სსრკ-ს სუსტ ეკონომიკას აკოტრებდა. ამ დროისათვის საბჭოთა კავშირში უკვე დაწყებული იყო გორბაჩოვის გამოცხადებული ე.წ. გარდაქმნა და ქვეყანაში შექმნილი სიტუაცია ავღანეთიდან ჯარების გამოყვანას მოითხოვდა. აშშ-სთან შეთანხმებით 1986 წლის თებერვალში გორბაჩოვი კომპარტიის 27 ყრილობაზე ავღანეთიდან ჯარების გამოყვანას ადგენს. 1987 წელს ავღანეთის პროსაბჭოური რეჟიმის სათავეში მოვიდა მოჰამად ნაჯიბულა, მაგრამ მოჯაჰედების პარტიზანული მოძრაობის ჩახშობა ვერ ხერხდებოდა. ოპოზიციის ძალები ავღანეთის ტერიტორიის 75% აკონტროლებდნენ.
1989 წლის თებერვალში უკანასკნელმა საბჭოთა ჯარისკაცმა დატოვა ქვეყანა. ომში მონაწილეობა მიიღო 500000 საბჭოთა და 300000-ზე მეტმა ავღანელმა ჯარისკაცმა ერთი მხრივ და 200000-მდე მოჯაჰიდმა მეორე მხრივ. საბჭოთა არმიელებიდან 50000 დაიჭრა, 6700 ინვალიდად დარჩა, 14000 დაიღუპა.
სსრ კავშირის დაშლის შემდეგ (1991) ნაჯიბულას რეჟიმს ყოველგვარი დახმარება შეუწყდა, რამაც დააჩქარა მისი დამხობა (1992).